2025 senesi ilk qış ayında Rusiye işğalcileri siyasiy mabüslerni etap ve mahküm etmege, qabaatlı olmağan qız-qadınlarnı qanunsız apiste tutmağa, siyasiy mabüslerni qorçalağan advokat ve uquqçılarnıñ ofislerini tintmege, vaqtınca işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ aqlarını bozmağa devam eteler.
Suspilne Qırım ise, bu ay devamında yüz bergen vaqialar neticelerini toplap yayınlay.
Ukrayina tamır halqları kongressi
İlk qış ayınıñ 2-nde paytahtta qırımtatar, qaray ve qırımçaqlar liderleri ve delegatlarını birleştirgen Ukrayina tamır halqları kongressi olıp keçti. İştirakçiler tamır halqlarınıñ cenk vaqtında qarşılaşqan esas meselelerni muzakere eteler — olarnıñ aqlarını ve medeniy mirasını qorçalavdan başlap, Qırım işğal etilgen soñ devlet siyasetini şekillendirüvge qadar.
Muzakerege arbiy hızmetçi, diplomat, uquq qorçalayıcılar, devlet akimiyetiniñ vekilleri ve halqara teşkilâtlar qoşuldı. Kongress iştirakçileri işğal, sürgünlik, qarşılıq ve bugün Ukrayina içün cenkleşken insanlarnıñ tecribesini muzakere etecekler. Aynı zamanda tamır halqları aqqında qanunnıñ rolüni talil etecek ve Ukrayinanıñ böyle cemiyetlerniñ qoruvı boyunca dünya munaqaşasında yerini muzakere etecek.
Kongressniñ açılışında qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev tamır halqlarınıñ aqlarını qorçalav ve qanunnıñ ameliy ömürge keçirilmesiniñ zarurlığı aqqında öz fikirini bildirdi.
"Bu, biz çoq yıl beklegenimiz bir adım. Biz yalıñız bu çağıruvlarğa cevap bermekten ğayrı, tamır halqları — qırımtatarlar ve olarğa bağlı qaraylar ve qırımçaqlarnıñ aq-uquqlarını qorçalağan zemaneviy devlet siyasetini şekillendirmek kerekmiz. 2021 senesi Ukrayina prezidentiniñ teşebbüsinen devletimiz aman-aman 30 yıl devamında talap etken "Ukraiyna tamır halqı aqqında" qanunını qabul etip, printsipial adım atqan edi", — dep Cemilev qayd etti.
"Hizb ut-Tahrir davası"
"Hizb ut-Tahrir davası"nıñ dörtünci Canköy gruppasınıñ beş mabüsi işğal etilgen Qırımnıñ Simferopoldaki (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adteki) 2-nci tahqiqat izolâtorından (SİZO) Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerine etap etildi. Olar arasında Abibulla Smedlâyev, Emir Kurtnezirov, Rustem Mustafayev, Mirzali Tacıbayev ve Bahtiyar Ablayev.
Şimdi qırımtatarlarnı tranzit noqtalarından birinde tutalar. Smedlâyevniñ apayı Linizanıñ aytqanına köre, olarnı boş aynıñ 24-ne qadar Qırımdaki SİZOda tuta ediler.
Qorantası Rusiyege yollanılğanını aşayt mahsulatını bermege tırışqan soñ ögrendiler.
"Boş aynıñ 22-nde posılka bernege istegen edik, amma red ettiler. 24-nde olarnı etap eteler, dep dediler", — dep Kurtnezirovnıñ qardaşı Emine qayd etti.
İşğalli mahkeme tarafından 17 yılğa mahküm etilgen kör Qırım siyasiy mabüsi Oleksandr Sizikov ilk qış ayınıñ 1-nde Simferopol (Aqmescit) SİZOsından etapqa çıqarıldı.
"O, apishanege qaytmağa istemey, keçken sefer bu, pek qıyın edi. Amma o vaqıt oña Simferopol (Aqmescit — terciman) SİZOsında beraber bulunğan yigit yardım etti. Şimdi ise o, yardımsız kete. Simferopol (Aqmescit — terciman) SİZOsında bulunğanına qadar oña qomşu kameradaki yigit oqumağa ve yazmağa yardım ete edi. Oña qomşusı yardım etmey edi, bu pek qolay degil edi", — dep anası tarif etti.
"Qırım birdemligi" cemaat teşkilâtı ilk qış ayınıñ 7-nde bildirdi ki, RFnıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi "Hizb ut-Tahrir davasınıñ" üçünci Canköy gruppasınıñ iştirakçilerini Rostov-na-Donu SİZOsında 2026 senesi çiçek ayınıñ 13-ne qadar qaldırdı. Olar Vohid Mustafayev, Nariman Ametov, Enver Halilayev ve Ali Mamutov. Sabıq imam Remzi Kurtnezerov ağır sağlıq vaziyeti sebebinden işğal etilgen Qırımda ev apsinde qaldı.
Oturış ilk qış ayınıñ 4-nde olıp keçti. Mahkemeci imayeciniñ SİZOda bulunğan bütün dava iştirakçilerini ev apsine yibermege muracaatını red etti. Aynı zamanda Kurtenzerovnıñ Canköy rayon hastahanesinde tedaviylenmesi aqqında muracaatını qanaatlendirdi.
İlk qış ayınıñ 9-nda Rusiye mahkemesi qırımtatar siyasiy mabüsleriniñ advokatlarınıñ ev apsine deñiştirilüvine dair delillerini red etip, SİZOda apis müddetini 2026 senesi çiçek ayınıñ 7-ne qadar uzattı. 2024 senesi sabannıñ 5-nde Rusiye işğalcileri tarafından qanunsız sürette apiske alınğan "altıncı Bağçasaray gruppası"nıñ mabüsleri Aziz Azizov, Memet Lümanov, Rustem Osmanov ve Mustafa Abduramanov.
"Prokuror, müvekkillerimizniñ gizli şaatlarğa tesir ete bilecekleri, delillerni yoq ete bilecekleri ve ilâhre şeyler aqqında fikir yürsetti. Öz çıqışımda men ve diger advokatlar qabaatlayıcı taraf öz tahminlerine isbat bermegenini ve bu tek tahmin olğanını qayd ettik", — dep Kurbedinov qayd etti.
İlk qış ayınıñ 18-nde Rusiye Yuqarı mahkemesi "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ ekinci Bağçasaray gruppasınıñ mabüslerine çıqarılğan ükümlerni kassatsiya basamağında qaldırdı. İmayeci taraf, mahküm etilgenlerniñ çoqusı protsessual bozuluvları, qanunsız taqip ve yaramay tutuv şaraiti aqqında bildirdi.
Mahkeme Seyran Saliyev, Marlen Asanov, Timur İbragimov, Server Zekiryayev, Memet Belâlov, Server Mustafayev ve Edem Smailovnıñ ükümlerini deñiştirmedi.
Advokatnıñ aytqanına köre, mahkeme oturışı saat 11-den aqşam 5-ke qadar devam etti. Video yayınlanğan "Qırım garnizon arbiy mahkemesi"ne mabüslerniñ soy-sopları kirsetildi. O şunı da qayd etti ki, mahkeme "mevzunen çetleşüv" sebebinden dava mabüsleriniñ çıqışlarını toqtattı.
Qırımda suvnen bağlı vaziyet
İşğal etilgen Qırımnıñ Aluşta şeerinde Körbekül yapma gölüniñ alçaq seviyesi sebebinden ilk qış ayınıñ 8-nden suv berüv cedveli qullanılacaq. Şeer sakinlerine suv saat 6:00-dan 10:00-ğace ve 18:00-dan 22:00-gece berilecek.
"Voda Krıma" işğalli Qırım devlet müessisesiniñ matbuat hızmeti bunı bildirdi.
"2025 senesi ilk qış ayınıñ 8-nden başlap, Aluştada kefil etilgen suv berüvi cedvel boyunca olacaq: saat 6:00-dan 10:00-ğace ve saat 18:00-dan 22:00-gece. Suv berilgende, abunecilerge suv qullanuvınıñ ratsional ve iqtisat rejimine riayet etmege rica etemiz", — dep haberde qayd etildi.
RİA "Novosti Krım" ise bildirdi ki, yapma göllerindeki yedeklerniñ eksilüvi qayd etile. 2026 ve 2027 seneleri yarımada içün kritik qurğaq ola bile.
"Bu sene olğan tendentsiyalar devam ete. Yani, tünevin suv anbarınıñ toluvı 84 million kubni teşkil etti ve bu ay devamında aman-aman 3 millionğa eksildi", — dep qayd etildi.
Rusiye ilimler akademiyasınıñ Deñiz gidrofizika institutınıñ saytında haber berildi ki, Rusiye alimleri işğal etilgen Qırımda tedqiqatlar keçirip, 2025 senesi, soñki on yıl içinde ilk sefer, ağızlarına suv az ya da iç kelmegen özenlerniñ quruğanını kördiler.
"2025 senesi, evelki yıllardan farqlı olaraq, suv aqımı devam ete edi, yağanaqlarnıñ olmaması özenlerniñ ağızlarını qurutuvğa yol berdi, ağızlarına aqqan suvları minimal edi, bazıda yoq edi. Böyle bir adise soñki 10 yıl içinde ilk sefer qayd etile. 2025 senesiniñ qurğaq devirinde yapılğan özen ağızlarınıñ geomorfologik tedqiqleri, özenge dinamikası aqqında yañı malümat almağa imkân berdi. Çoqusı allarda deñizge özen suvları qurğaqlıq sebebinden kelmey edi", — dep haberde qayd etildi.
İlk qış ayınıñ 17-nde "Patriot Donbasu" neşiri haber etti ki, işğal etilgen Qırımda, Aluşta içün esas suv menbası olğan Körbekül yapma gölü aman-aman yoq oldı.
Jurnalistler, bu yapma gölüniñ ilk qış ayındaki vaziyetini köstergen fotolarnı derc ettiler.
Bu sene arman ayında "Voda Krıma" işğalli müessisesiniñ "reber"i Maksim Novik, Qırımdaki Körbekül yapma gölüniñ suv yedekleri 4,8 mln m3 teşkil etkenini, bu ise tolu miqdarınıñ 38%-ini teşkil etkenini bildirdi. Onıñ aytqanına köre, bu yedekler 2025 senesiniñ soñuna qadar yeter.
Rusiye QFUniñ himiyaviy tehnologiyalar ve suv qullanuvı kafedrasınıñ müdiri, professor İllâ Nikolenkonıñ aytqanına köre, ilk qış ayınıñ 24-ne qadar yapma gölleri 4 million kubometr tolu oldı.
2025 senesi Qırımdaki yapma gölleriniñ toluvı 34 million kubometrge eksildi, ve bu, daa bir az suvlu yılğa yaqınlaşqanını köstere, dep müstehassıs qoştı.
"Suv tehnologiyaları" ilmiy-işletüv şirketiniñ müdiri Anatoliy Kopaçevskıynıñ aytqanına köre, 2026 senesi qara qış ayınıñ 1-ne qadar Simferopolnıñ (Aqmescitniñ) esas yapma göllerinde — Ayan, Simferopol (Aqmescit) ve Sabla yapma gölünde — umumen tahminen 36 million kubometr suv toplanmalı.
Qırımdaki internet sıñırlamaları
Roskomnadzor, Rusiye ve Ukrayinanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarında, hususan Qırımda, Appleniñ FaceTime video bağı hızmetiniñ blok etilmesi aqqında ilân etti.
Müessiseniñ beyanatında qayd etilgenine köre, platforma "terroristik areketlerniñ teşkil etilüvi ve keçirilüvi, askerlerniñ celp etilüvi, em de dolandırıcılıq ve diger cinayetler içün qullanıla". Bundan evel Roskomnadzor WhatsApp ve Telegramda video çalmalarını sıñırlamaq qararını böyle añlattı.
İlk qış ayıniñ 6-nda belli oldı ki, Roskomnadzor, Rusiye ve VIET Ukrayina territoriyasında, şu cümleden Qırımda, Snapchat kirsetilgen messenceriniñ blok etilmesini ilân etti.
Budndan ğayrı, Rusiyeniñ Qırım sakinlerini ne içün bu devlet messencerini qurmağa mecbur etkeni ve ne içün onıñ telükeli olğanı aqqında Suspilne Qırımnıñ maqalesinde oquñız.
İşğalli Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov "Sputnik v Krımu" radiosınıñ canlı yayınında bildirdi ki, işğal etilgen Qırımda İnternet sıñırlavları Rusiyeniñ Ukrayinağa istilâsı bitkenine qadar devam etecek.
"Bugün İnternet em yahşı, em de yaramay maqsatlarğa hızmet ete bile. "SVO"nıñ soñuna qadar bu sıñırlavlar devam etecek. Bunı qabul etmek kerek, işniñ diger rejimine kirmek kerek. Ne vaqıt ve nasıl söndürilgenini añlamaq", — dep o ayttı.
Qırımda ekim ve ocalar qıtlığı arta
İşğal etilgen Qırımda tibbiyet, tasil, qurucılıq, sanayı, köy hocalığı saalarında mütehassıslar qıtlığı qayd etile. Bir namzetke bir qaç vazife bar.
RİA "Novosti Krım" işğalli agentligi, kadrlarnı saylav reberi Anastasiya Gontarnıñ malümatına esaslanıp, bu aqqında yazdı.
"Beş-yedi yıl evelsi iş berüvi, belli bir sayıda namzetten hadimlerni saylap almaq içün bayağı vaqıt sarf etken olsa, bugünde-bugün bir namzetke bir qaç boş yer bar", — dep Gontar ayttı.
Onıñ aytqanına köre, işğal etilgen Qırımda bir saaki ihtisaslı ekimler, orta tibbiyet hadimleri, ocalar ve köy hocalığı ve sanayı saasında çalışmağa azır olğan hadimler yetmey.
"Şimdi sağlıq saasında büyük bir qıtlıq bar — bütün tibbiy mütehassıslar — onkologlar, endokrinologlar, kardiologlar, nevrologlar, anesteziologlar. Em de orta seviyede tibbiy hadimler — emşireler, ekimler — pek az. Turizm, qurucılıq ve İT saalarında işçiler az. Ocalar, aliy oquv yurtlarınıñ ocaları yetmey. Qırım köy hocalığı şimdi ihtisaslı mütehassıslarğa muhtac, belli bir qabiliyetler kerek olğan istisal modernizatsiyası yapıla", — dep Gontar qoştı.
Bundan soñ, "Sarı şerit" areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre, işğal etilgen Simferopolnıñ (Aqmescitniñ) hastahaneleri ve Keriçte hastahaneler, ekimlerniñ yetmemezligi sebebinden bir qaç afta evelsi qayd etmege başladılar.
"Mümkün olğan sebep — sistema aşırı yüklü, ekimler yetmey, bazı mütehassıslar bir qaç bölükte çalışa, şu cümleden arbiy hastahanelerde mecburiy şekilde", — dep haberde aytıla.
Qırım advokatlarınıñ ofisi tintildi
"Qırım birdemligi"niñ Suspilne Qırımğa bildirilgene köre, tintüvler ilk qış ayınıñ 11-nde Kıyiv vaqtına köre tahminen saat 11:30-tan saat 15:00-ke qadar devam etti.
İşğal etilgen Qırımda işğalciler Qırım siyasiy mabüsleriniñ advokatlar gruppasınıñ ofisini tintmege bitirdiler. Tintüv işğal etilgen Qırım Yuqarı mahkemesiniñ qararları esasında keçirildi. Vesiqada aytılğanı kibi, advokatlar terroristik teşkilâtnıñ faaliyetini teşkil etmekte, terroristik faaliyetke yardım etmekte ve bergi tölememekte iştirak ete bileler.
Nazim Şeyhmambetovnıñ "Qırım birdemligi"ne aytqanına köre, tintüvler vaqtında advokat vesiqaları alındı.
"Bizge cep telefonlarını qullanmağa yasaq ettiler, ofislerimizden çıqmağa yasaq ettiler. İçinde biz sıñırsız areket ete bilir edik. Sıñırlavlar yalıñız telefon qullanuvı ve zaldan çıqmamaqnen bağlı edi. Protokol tizildi. Bu tedbirniñ keçirilmesinde olğan, bizim fikirimizce, bozuvlar aqqında yazıp, öz fikirimizni bildirdik. Tehnikamıznı teşkerdiler — er birimizniñ cep telefonlarını teşkerdiler", — dep o añlattı.
Advokat Emil Kurbedinovnıñ aytqanına köre, quvetçiler ofiste ne qıdırğanlarını bilmegen kibi köründiler.
"Men ve daa bir qaç adliyeci "terroristik faaliyeti"nde şübheli sayılğanımız aqqında yazılğan edi. Ve bu sebepten advokatlarımıznıñ vesiqalarını qıdırıp başladılar. Men mantıqnı añlatmağa rica etkende vesiqalarıız ve adliyecilik faaliyetimizniñ manası ne olğanını kimse bir şey añlatıp olamadı. Bir qaç añlaşmanı aldılar, bergi tölevleri aqqında bir şeyler añlattılar, añlamağan bir şeyler ayttılar. Tamam, bu bir laf olsa da, amma belli ki, bu daa bir qorquzuv, bir şey tapmaq ıntıluvı ola bilir. Biz cinayetçi olsa edik, ne qıdırğanlarını añlar edik, öyle degilmi? Bundan da ğayrı, AQMniñ hadimleri men añlatmayım dep ıncındılar. Men dedim ki, ne içün kelgeniñizni ve ne qıdırğanıñıznı bilmeyim", — dep o ayttı.
Birazdan 10 uquq qorçalayıcı teşkilât, 2025 senesi ilk qış ayınıñ 11-nde işğal etilgen Qırımda advokatlarnıñ ofisinde keçirilgen qanunsız tintüvler sebebinden çetel devletlerniñ ükümetlerine ve halqara teşkilâtlarğa muracaat etti.
BMTnıñ uquq qoruyıcılar meseleleri mahsus maruzacısı Meri Loulor Qırım advokatlarınıñ ofislerinde keçirilgen tintüvler sebebinden qasevetlengenini bildirdi ve işğal etilgen yarımadada uquq qorçalayıcılar toplulığına qarşı sistematik basqı quvetleşkenini ayttı.
Halqara turk tilleri künü
İlk qış ayınıñ 15-nde dünyada ilk sefer UNESCO Baş konferentsiyasınıñ qararınen tesis etilgen yañı halqara bayram — Halqara turk tilleri künü qayd etildi. Teşebbüsniñ maqsadı, til mirasınıñ saqlanuvı ve çoqtillikni umuminsaniy medeniy mirasnıñ bir parçası olaraq desteklemektir.
Halqara turk tili ailesiniñ künü boş ayda Samarkanddaki UNESCO Baş konferentsiyasında qabul etildi. Bu teşebbüsni Azerbaycan, Qazahistan, Qırğızistan, Türkiye ve Özbekistan kirsettiler, onı teşkilâtnıñ 21 aza devleti destekledi.
İlk qış ayınıñ 15 kününiñ timsali bar. 1893 senesi bu künü dan tilşınası Vilhelm Tomsen, zemaneviy Moğolistannıñ Orhon vadiyinde yaratılğan, VIII asırnıñ turk tilleriniñ eñ eski yazma anıtlarından biri olğan Orhon yazmalarınıñ elifbesiniñ deşifre etilmesini ilân etti.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
