Bu yılnıñ başından berli Rusiye, devletniñ MAX messencerini kütleviy şekilde teşviq etmege başladı. İlk küz ayınıñ başında onıñ auditoriyası 30 million qullanıcıdan çoq edi, dep şirketniñ matbuat hızmeti bildirdi. İlk baqışta bu, sıradan bir mesacder, amma, raqamlı telükesizlik mütehassısı Pavlo Belousovnıñ aytqanına köre, MAX Rusiyede ve onıñ tarafından işğal etilgen topraqlarda bütünley nezaret etüv aleti oldı.
İşğal etilgen Qırımda menbalarımızdan alınğan malümatqa köre, bu Rusiye messencerini mektep, universitet, devlet müessiselerinde endirmege mecbur eteler, başqa çaresi qalmay.
İşğalli akimiyet Qırım sakinlerini telefonlarına MAX yüklemege nasıl zorlağanını, bunıñ telükesi ne olğanını ve "telefondaki casus"tan nasıl qorçalağanını añlatamız.
Mekteplerden universitetlerge
"Hayırlı aqşamlar! Kün tertibinde pek müim mesele bar: bütün iş munasebetleriniñ MAX-ke keçirilmesi", — böyle bir beyanatnı Qırım universitetlerinden biriniñ studentleri öz kuratorlarından aldılar. Telükesizlik içün, yazışmanıñ resmini bergen menba açıqlanmay.
Başta teklif, soñra, aynı subette red etüvge cevap olaraq, zorbalıq: "İnançları olğanlar, yarın muzakere etecekmiz... yarından soñ... ve kene de kiriñiz. MAX-ta qayd olmalısıñız ve saat 01.12-ge qadar gruppa subetine qoşulmalısıñız".
İşğal etilgen Qırımdaki menbalarımıznıñ sözlerine köre, er bir yerde vaziyet aynı: birinciden memuriyet, Kremlniñ ğarbiy platformalar yerine faal qullanmağa çağırğanı yañı MAX rusiye messencerini yüklemege ima ete.
Bir qaç künden soñ ise laflat deñişe ve messencerni yüklemege mecbur eteler. Studentler subetinden alındı: "Nazirlikten emir keldi. Bu umumiy universitet tertibi. Qorqam ki, bir müddetke inkâr ve açuvğa oğraycaqsıñız, soñ ise bu yañı qaidege uymaq kerek olacaqsıñız".
Bu kibi haberler Qırımdaki mektep talebelerine de kele, dep Suspilneniñ menbaları bildirdiler. Bazı mektepler balalarnı uyğulamanı yüklemege mecbur eteler.
"MAXnı yüklemege ayttılar, amma bizim sınıfımızğa öyle de yapmadılar. Diger sınıflarda ve mekteplerde, bilgenime köre, küç qullanıp aman-aman atlamağa mecbur ete ediler. Qabaatlavlarsız androidlarda sanki jurnalğa kirip olamaysıñ", — dep yarımadada mekteplerden birinde bir menba ayttı.
Tasil saasından ğayrı, devlet müessiselerinde, hastahanelerde ve ev subetlerini bile rusiye messencerini yüklmege mecbur eteler. Rusiye akimiyeti, qullanıcılarnı yañı hızmetke celp etmek içün, er türlü usulnı qullana: influenser reklamasından başlap, Telegram ve WhatsAppqa qoşuluv sıñırlavına qadar.
Telefon etmelerniñ blok etilmesi MAX qullanuvınıñ qıdıruvına nasıl tesir etkeni aqqında malümat şimdilik yoq, amma, Qırımdaki menbalarnıñ aytqanına köre, qullanıcılar alternativ alâqa usullarını qıdırmağa mecburlar.
"Telefondaki casus"
Rusiye akimiyeti tarafından işğal etilgen topraqlarnıñ sakinlerine mecburen endirilgen Mах messenceri, yalıñız bir alâqa aleti degil de, telefonda tam bir casus ola, dep raqamlı telükesizlik mütehassısı Pavlo Belousov tarif etti.
Onıñ aytqanına köre, messencerniñ esas telükesi, o, keyfiyetli alâqa hızmetlerini temin etmek içün degil de, eali üzerinde tam nezaret etmek içün yaratılğan.
“Esas mesele şunda ki, messencerni Rusiye akimiyeti azırladı ve maqsadı — rusiyelilerniñ er künlik bağını messencerge çevirmek, messencerde "mayor bey" bütün mektüplerge, qullanıcınıñ bütün faaliyetine, doğrudan-doğru smartfondan esaplanğan bazı parametrlerge irişim ola bile. Olar içün bu açıq bir kitap, avtomatik tarama, sıralama, talil, ve olar ruslarnıñ ne aqqında, nasıl, kimnen, ne qadar sıq subetleşkenini köreler. Bularnıñ episi ya az edi, ya da yoq edi, misal içün, WhatsApp ya da Telegramda, bu olarğa irişilemez edi", — dep raqamlı telükesizlik mütehassısı añlattı.
Belovusovnıñ aytqanına köre, MAX telefonnıñ bütün funktsiyalarına irişe (mikrofon, kamera, geolokatsiya, kontaktlar, dosyalar, atta qullanıcınıñ yollama yazıları).
Programma diger qurulğan uyğulamalarnı tarıp, avtomatik olaraq saipniñ faaliyetini talil ete, aslında telefonnı közetüv aletine çevire bile.
MAXnı nasıl al etmek mümkün
İlk küz ayınıñ 1-nden başlap, bu messencer Rusiyede ve işğal etilgen topraqlarda satılğan bütün cep telefonlarında ve planşetlerinde avtomatik olaraq endirile. Pavlo Belousovnıñ qayd etkenine köre, böyle bir smartfonnı satın alğanda MAXnı yoq etmek mümkün degil.
"Siz yalıñız belli yañartmalarnı sile bilesiñiz, ve siz daima bu telefonnen beraber kelgen versiyanı qullanacaqsıñız. Telükesizlikni temin etmek mümkün degil, böyle smartfonlarnıñ cihazlarına kiriş ya da tesir etmek imkânı bar, anda bazı backdoorlar, qullanıcınıñ onı yoq etmesi içün bir qaç çezüv yolları qoymaq mümkün. Bu sebepten MAX ve Rustore messencerleri endirilmegen smartfonlarnı qıdırmaq pek yahşıdır", — dep qayd etti o.
Mütehassısnıñ aytqanına köre, işğal etilgen topraqlarda Rusiye MAX messencerinden bütünley qurtulmaq imkânsız, çünki insanlarnı devlet hızmetleri ya da esas hızmetlerge irişmek içün onı qurmağa mecbur ete bileler. Amma qullanıcı, telükeni azlaştırıp, ilâc toplağan malümat miqdarını azlaştıra bile:
- MAXnı şahsiy malümatları, iş kontaktları, mesacları, gizli yazışuvları ve diger şahsiy malümatları olğan esas telefonına yüklemeñiz. Qurulıştan qaçınmaq imkânsız olsa, ayrı bir telefon qullanmaq kerek;
- messencerge kerekli izinler bermeñiz. Rusiye ilâveleri sıq-sıq yer, mikrofon, kamera, vesiqalar ve temaslarğa irişmege tırışa. Ne qadar az kiriş olsa, MAX o qadar az malümat toplaycaq. Pavlo Belousov qayd etti ki, messencer iş içün ruhset talap etse de, bu olarnı tasdıqlamaq kerek olğanını bildirmey;
- iç bir vaqıt MAXta şahsiy subetleşmeñiz ve hassas malümatı ola bilgen vesiqalarnı açmañız. Messencerniñ mustaqil şifrlenüvi yoq, ve mahsus hızmetlerniñ malümatqa irişüvi doğrudan-doğru ve tehnikiy nezaret etilmey, şunıñ içün messencerdeki er angi faaliyet mümkün olğanı qadar tarafsız olmalı.
Bundan da ğayrı, mütehassıs raqamlı telükesizlik aqqında hatırlamağa tevsiye ete: telefonda kerekli olmağan vesiqalarnı saqlamañız, tarihnı muntazam sürette silmeñiz ve şahsiy esaplarnı ekinci telefonıñızğa bağlamañız.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
