2026 senesi orta küz ayında Rusiye işğalcileri siyasiy mabüslerge kerekli tibbiy yardım bermeyip, qırımtatarlarğa ücüm etmege ve olarnı etap etmege devam etip, vaqtınca işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ aqlarını bozmağa devam eteler ve qanunsız qazma işlerini keçireler.
Suspilne Qırım ise, bu ay devamında yüz bergen vaqialar neticelerini toplap yayınlay.
İlk qadın «Hizb ut-Tahrir davası»
İşğalciler Bağçasaray rayonından qırımtatar qız-qadınına — Nasiba Saidova, Esma Nimetulayeva, Fevziye Osmanova ve Elviza Aliyevağa — qarşı uydurılğan cinaiy davanı mahkemege berdiler. O, Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy bölge arbiy mahkemesinde baqıldı.
Orta küz ayınıñ 9-nda Rostov-na-Donudaki Cenübiy bölge arbiy mahkemesi, bir yıl evelsi Qırımda Rusiye işğalli quvetçileri tarafından qanunsız şekilde tutulğan dört qırımtatar qız-qadınınıñ davası boyunca tahqiqat toplaşuvını keçirdi.
Orta küz ayınıñ 9-nda qız-qadınlar Simferopol (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) SİZOdan video bağı vastasınen keçirilgen oturışta iştirak ettiler. Mahkeme qarar etken soñ olarnı Simferopol (Aqmescit) şeerindeki 1-nci SİZOsından Rostov-na-Donudaki 1-nci SİZOtaqiqat izolâtorısına avuştırmaq kerekler.
Qırımdaki qanunsız qazmalar
Ukrayina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi işğal etilgen Qırımda qanunsız arheologik işlerde iştirak etken beş şahısnıñ malümatını aydınlattı. Bundan da ğayrı, istihbarat, onıñ malümatına köre, Eski Mirmekiy şeerinden hırsızlanğan 14 ukrayin medeniy qıymeti aqqında malümatnı derc etti.
Bİİniñ malümatına köre, 2020-2021 seneleri Rusiye işğalli akimiyeti «Yañı Hersones» leyhası çerçivesinde Hersonesniñ toprağında ve civarında büyük arheologik işler keçire.
2024 senesi oraq ayında bu leyha çerçivesinde «Yañı Hersones» tarihiy-arheologik parkı ve müzey-mabet kompleksi açıldı. Bİİ qayd ete ki, qurucılıq abideniñ tarihiy-arheologik müitine kirişüvnen beraber ketirildi, qurucılıq işleri ise medeniy qatlamnıñ bir qısmını bozdı ve yoq etti.
Devlet tasviriy sanat müzeyi O. S. Puşkin adına Qadimiy dünya arheologiyası bölüginiñ reberine işğal etilgen Keriçte Pantikapey qadimiy şeeri toprağında qanunsız arheologik qazma işleri sebebinden cenk cinayeti işlegeniUkrayina Cinaiy Qanunnamesiniñ 28-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 438-nci maddesiniñ 1-nci qısmınde şübe bildirdi. O, 12 yılğa qada mahküm etile bilir.
Prokurorlıqnıñ qayd etkenine köre, 2014 senesinden başlap ve bugünge qadar o, arheologik qazmalarnı medeniy miras obyektiniñ toprağında Ukrayina mütenasip organlarından izin vesiqaları olmadan keçire edi.
Uquq qorçalayıcılarnıñ bildirgenlerine köre, qazma vaqtında şübelengen adam Ukrayina devletiniñ mülki olğan resimli bardaq ve amfor parçaları, qadimiy levhalar, tolduruv şekilleri, terakot eykelçikleri ve diger medeniy qıymetlerni taptı.
Ukrayin Qırımını hatırlatqan Qırımlı qadınnıñ ikâyesi
Qırım sakini ve göñülli Ğanna Savka içün onıñ maşinası tuvğan Qırımı aqqında aytmaq içün bir yol oldı. Onda ukrayin timsalleri ve «Yalta» nomerası bar, Ğanna ise onı küreşmege devam etken Qırım parçası olaraq adlandıra.
Ğanna Aluşta, Yalta rayonından kele. Onıñ aytqanına köre, Kıyivniñ yollarında onıñ maşnası diqqatnı celp ete, ve tuvğan şeeriniñ adını añlağan insanlar sıq-sıq Qırım aqqında öz ikâyelerinen paylaşalar. Vatan ile bağını nasıl saqlağanı, balalarnı Qırım sakinleri olaraq nasıl terbiye etkeni ve semetdeşlerine ukrayin yarımadasını nasıl hatırlatqanı aqqında Ğanna Savka Suspilne Qırımğa tarif etti.
Siyasiy mabüs Abdulmecit Seitumerovnıñ vaziyeti
Qırım siyasiy mabüsi Abdulmecit Seitumerov (Seitumer) Rusiye apishanesinde yazğan mektübinde qırımtatarlarğa qarşı repressiyalar tek mabüslerni degil de, olarnıñ qorantalarını da cezalandırğanını bildirdi. Yıllar devamında qorantalarınıñ destegi olmadan yaşamaq mecburlar, balalar ise ana-babasız ösip, ruhiy zarar köreler.
Orta küz ayınıñ 3-nde Facebookta ömür arqadaşı Amina Seitumerova derc etken qorantasına yazğan mektübinde o, bunı yazdı.
«Bir kişige berilgen müddet, şu andan itibaren, onıñ bütün ailesine, yaqınlarına ve sevgelerine berilgen müddetke çevirile. Er bir aile — ayrı bir tahir, ayrı bir facia. Bu tarihlerde an közyaşları, qadınnıñ sabırı, balalarnıñ sağınıçı, ağrı, ümüt ve iman bar», — dep qayd etti Seitumerov.
Bundan soñ belli oldı ki, 27 yaşındaki qırımtatar, tarihçı Abdulmecit Seitumerov Rostov-na-Donudaki Cenübiy bölge arbiy mahkemesinde mahkeme munaqaşalarında çıqışta bulundı. «Beşinci Bağçasaray gruppası» davasında «iç bir ekspertiza, gizli şaat, qoyulğan kitap küç ile akimiyetni zapt etmege azırlıqnı köstermey», dep bildirdi.
Seitumerov añlattı ki, tintüv vaqtında yañı doğğan oğlu 40 künlik edi. Siyasiy mabüsniñ anası közü boyunca II gruppa saqatı olğan insan, babası ise bir qaç hastalığı sebebinden bir qaç ameliyat keçirgen pensionerdir. Tarihçı bütün ayatını Bağçasarayda keçirdi, anda mektepni, universitetni bitirdi, çalıştı. Tutulğanı sebebinden «Tarih» ihtisası boyunca magistratura oquvını bitirip olamadı.
İnternette Qırım qarşılığı müzeyi açıldı
Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı çıqqan ve taqip etilgen insanlarnıñ ikâyeleri «Virtual hatıra alanı. Qırım qarşılığı müzeyi»nde toplandı. Bu, vaqtınca işğal etilgen Qırımda Rusiye tarafından taqip etilgen insanlarğa bağışlanğan birinci raqamlı müzeydir.
Virtual müzeyde mektüpler, fotoresimler ve şahsiy şeyler toplandı, olar Rusiye repressiyaları ve bu repressiyalarğa oğrağan insanlarnıñ taqdirini añlata.
Virtual müzeyge telefon, planşet ya da kompyuter vastasınen irişmek mümkün. 360° formatı sayesinde ziyaretçiler zallardan keçip, sergilernen tanış ola bileler.
«Qırım qarşılığı müzeyi»ni mında ziyaret etmek mümkün.
UNESCO işğal etilgen Qırımdaki vaziyetni baqmağa devam etecek
UNESCOBirleşken Milletler Teşkilâtınıñ Tasil, ilim ve medeniyet meseleleri teşkilâtı — tasil, ilim, medeniyet ve malümat saalarında halqara işbirligini desteklegen BMTnıñ mahsus teşkilâtıdır. İcra şurası 225-inci sessiyasında «Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki (Ukrayina) vaziyetniñ ilerideki baqıluvı» qararını qabul etti. O, Rusiye işğaliniñ medeniyet, tasil, ilim ve jurnalistlerniñ havfsızlığı içün aqibetleri boyunca baş müdirniñ nezaretini ve muntazam esabat berüvini közde tuta. 24 devlet qararğa qoltuttı.
Orta küz ayınıñ 14-nde Ukrayina Tış işler naziri Andriy Sıbiğa X içtimaiy ağında bu aqqında yazdı.
«Bu qarar Ukrayinanıñ Qırım üzerindeki suverenitetini ve halqara toplulıqnıñ Rusiye işğaliniñ medeniyet, tasil, ilim ve jurnalistlerniñ qorçalavına tesirini nezaret etmek mesuliyetini tasdıqlay. UNESCO Baş müdiriniñ muntazam esabatı, Rusiyeniñ ukrayin Qırımındaki cinayetlerini vesiqalandırmaq ve Rusiye vaqtınca işğaliniñ aqibetlerini halqara kün tertibiniñ prioritet meseleleri arasında saqlamaq içün müim halqara alet olaraq qala», — dep qayd etti TİN başı.
UNESCO, 2014 senesinden berli Rusiye tarafından vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki vaziyetni nezaret ete. TİNniñ qayd etkenine köre, o, teşkilâtnıñ vekâlet alanlarında Rusiye Federatsiyasınıñ cinayetleri ve bozuvlarını belgilegen müim bir alet ola.
Qırım siyasiy mabüsleriniñ sağlıq vaziyetleri
Finlandiya yazıcısı, jurnalisti ve vesiqalı ressamı Elina Hirvonen bir qaç ağır hastalığı olğan qırımtatar siyasiy mabüsi Tofik Abdulaziyevniñ acele azat etilmesini talap etti.
Onıñ aytqanına köre, ilk küz ayınıñ 3-nde olıp keçken mahkeme oturışından soñ Abdulgaziyev bütün kün apis maşnasında aşsız ve suvsız tutuldı, ve oña acele yardım çağırılmadı, amma, Hirvonenniñ fikirince, o, mikroinsult keçirgen ola bile.
O, yazdan berli siyasiy mabüsler içün mentorlıq programması çerçivesinde Abdulgaziyevniñ mentorı olğanını qayd etti.
Yazıcınıñ aytqanına köre, 2019 senesi qırımtatar faalcisi ve babası Tofik Abdulgaziyev 12 yılğa üküm etildi. Hirvonenniñ qayd etkenine köre, o, verem, yürek hastalığı, şeker hastalığı ve miy şişesi hastasıdır.
Orta küz ayınıñ 26-nda Çelâbinsk Rusiye mahkemesi siyasiy mabüs Tofik Abdulgaziyevni sağlıq alı sebebinden apisten azat etmege qarar aldı. Orta küz ayınıñ 29-nda siyasiy mabüs işğal etilgen Qırımğa qayttı.
Zelenokumsktaki 7-nci Rusiye müstemlekesinde tibbiy yardım kösterilmegeni sebebinden bir qulağından eşitme qabiliyetini coyğan vatandaş jurnalisti, Qırım siyasiy mabüsi İrına Danılovıç hastahanege alınıp olamadı. Er kün saba müstemlekede onıñ alını betergen yüksek sesli muzıka çalına. Tibbiyet bölügine muracaat etken soñ, memuriyet tedaviylevni red etti ve «sessiz yer» olaraq ŞİZO teklif etti.
Qırımtatar Resurs Merkeziniñ idarecisi Zarema Bariyevanıñ aytqanına köre, dört künden soñ siyasiy mabüs hastahanege kirmege tırıştı, anda o, fizikiy meseleleri ve devamlı ruhiy basqı sebebinden hastahanege yatqızılmağa rica etti. İrına bir qulağından eşitme qabiliyetini tedaviylengen otit ve yanğı sebebinden coydı, müstemlekede ise er kün saba erkenden yüksek sesli muzıka çalına, bu ise onıñ vaziyetini daa beter ete.
Amma müstemleke memuriyeti tedaviylev yerine onı hastahanege yatqızmağa razı olmadı. Tibbiyet bölüginiñ hadimleri siyasiy mabüslerge tek ceza izolâtorı teklif ete bilecek «tınç yer» olğanını bildirdiler.
«Böyle bir reaktsiya şunı köstere ki, Rusiye müstemlekesiniñ reberligi insan aqlarını körmemezlikke ura, tibbiy yardım kösterilmemesi ve dayanılmaz tutuv şaraitini Qırım siyasiy mabüsine qarşı daa ziyade basqı ve azap aleti olaraq qullana», — dep qayd etti Bariyeva.
İtaliya siyasetşınası ve İtaliya insan aqları federatsiyasınıñ (FIDU) prezidenti Antonio Stango, Rusiye tarafından 12 yıl apis cezasına mahküm etilgen qırımtatar vatandaş jurnalisti Amet Süleymanovnıñ azat etilmesini tekrar talap etti.
O, jurnalistniñ ağır sağlıq vaziyeti ve ekim ayınıñ 25-nde Suleymanovnıñ 42-nci doğğan künü arfesinde Rusiye koloniyasında tutuluv şaraitlerini qayd etti.
Şimdi Süleymanov Rusiye apishanesinde buluna. Stango aytqanı kibi, jurnalistniñ bir sıra ciddiy hastalıqları bar, şu cümleden hronik yürek-damar hastalığı, yüksek qan basımı, yürek valvası ve yürek yetmezligi.
İtaliya insan aqları federatsiyası Süleymanovnı ve Rusiye tarafından siyasiy sebeplerden taqip etilgen ve qanunsız alda apiske alınğan diger insanlarnı azat etmege ve halqara uquqqa riayet etmege çağıra.
Beşinci Bağçasaray gruppası mahküm etildi
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy bölge arbiy mahkemesi «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ beşinci Bağçasaray gruppasınıñ altı mabüsini mahküm etti. Olar 15 yıldan 19 yılğa qadar sert rejimli müstemlekege mahküm etildi. Qırımtatarlar oturışqa video bağı vastasınen qatnadılar. Mahkeme qararından evel olar, diniy ve milliy sebeplerden taqip etilgenini bildirdiler.
Mahkeme oturışuvına kelgen siyasiy mabüslerniñ tuvğanları ve Qırım uquq qorçalayıcıları arasında Suspilne Qırım menbaları bunı bildirdiler.
Ruslan Asanov eñ büyük apis cezasını — 19 yıl sert rejimli müstemlekede — aldı, olardan 4 yılını apishanede keçirmek kerek olacaq. Remzi Nimetulayev 18 yılğa, Seidamet Mustafayev, Amethan Umerov, Eldar Yakubov ve Abdulmecit Seitumerov 15 yılğa mahküm etildi, olardan 4 yılını apishanede keçirmek kerek olacaqlar.
Mahküm etilmeden evel beş mabüs soñki sözüni ayttı. Remzi Nimetulayev soñki sözüni aytmağa red etti. Öz beyanatlarında olar terrorizm ve akimiyetni zorbalıqnen zapt etmege azırlanuv qabaatlavlarını red etip, davanı uydurılğan ve siyasiy sebeplerden açılğanını qayd ettiler.
Altı balanıñ babası Eldar Yakubovnıñ bildirgenine köre, deliller ve imayeciniñ muracaatları red etildi. Bundan ğayrı, imayeci şaatları qabaatlanğanlarnıñ terroristik faaliyetnen alâqası olmağanını tasdıqladılar.
«Bizni terrorizmde ve akimiyetni zorbalıqnen zapt etmege ıntıluvda qabaatlama, bizim yaşayış tarzımızğa, bizim ayatımızğa zıt kele, ve bu yalandır», — dep qayd etti o.
Ananyev «Aksönovnı öldürmege tırışqanı» içün 18 yılğa mahküm etildi
Rusiye mahkemesi eñ qart Qırım siyasiy mabüsi Volodımır Ananyevni işğalli Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönovnı öldürmege ıntılğanı içün 18 yılğa üküm etti. 2,9 yıllıq apis müddetinden soñ sağlığı fenalaşa. Uquq qorçalayıcılar deyler ki, yaşı ve hronik hastalığı sebebinden böyle bir ceza oña ölüm cezası ola bile. İmayeci taraf şikâyet arizasını azırlay.
Onıñ apayı Anna Svâtnenkonıñ Suspilne Qırım içün bildirgenine köre, aqayı adliyecige sağlığı aqqında muntazam surette şikâyet ete, yürek, büyrek ve diger hastalıqları bar, apis şaraitleri ise onıñ vaziyetini daa beter ete.
«Men er vaqıt bir sıra farqlı ilâclarnı berem, eñ sade ilâclardan başlap, qıyın ilâclarğa qadar — yürek, büyrek hastalıqları içün ilâclarğa qadar. Ve onıñ bir qaç meselesi bar, bir qaç hastalığı bar. Onıñ aytqanına köre, kamerada dört adam bar, olar tütün içe, ve, elbette, bu gaz kamerası kibi», — dep tarif etti o.
Qart ve ağır hastalıqları olğan siyasiy mabüsler azat etilmeliler
2026 senesi orta küz ayından itibaren qart Qırım siyasiy mabüsleriniñ taqip etilüviniñ 64 adisesi qayd etildi — 49 erkek ve 15 qadın. Olarnıñ eñ qartları — Volodımır Ananyev ve Ğalına Dovğopola.
Orta küz ayınıñ 8-nde Qırımtatar Maaliy Merkezi taqdim etken (QRM) «Repressiya altında çal saç: Rusiye işğal etilgen Qırımda qartlarnı ne içün taqip eteler?» adlı maruzasında aytıla.
Onıñ malümatına köre, 60 yaşından büyük olğan bu siyasiy mabüslerden 44-ü işğalcilerden qanunsız ceza aldı, daa 20 adam tahqiqat izolâtorında tutula.
Qart Qırım sakinleri «devlet hainligi», «casuslıq», «diversiya azırlavı», «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy firqası, Rusiyede yasaq etilgen «Yehova şaatları» diniy teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etüv, em de Ukrayina Silâlı quvetlerini maliye etüv ya da Noman Çelebicihan adına batalyon ile alâqası olğanında qabaatlanıp taqip etile.
Qırım siyasiy mabüsleri arasında eñ qart 77 yaşındaki Volodımır Ananyev ola. Rusiye prokurorlığı oña 22 yıl apis cezasını talap ete. 71 yaşındaki Ğalına Dovğopola — eñ qart qadın Qırım mabüsidir.
Bundan ğayrı, orta küz ayınıñ 28-nde Elvin Kadırov Şimaliy Makedoniya Parlamentiniñ mebusları, Baş nazirniñ birinci muavini — Şimaliy Makedoniya Avropa meseleleri naziri Bekim Sali ile iş körüşüvleri vaqtında Facebookta bildirdi ki, işğal etilgen Qırımdan Rusiye tarafından qanunsız olaraq azatlıqtan marum etilgen eñ az 40 insannıñ ağır hastalığı tasdıqlandı.
Ukrayina Yuqarı Şurasınıñ Qırım MC ve Sevastopol (Aqyar) şeeriniñ sakinleriniñ aqları vekâletli temsilcisi Elvin Kadırovnıñ aytqanına köre, olardan beşi ayat ve ölüm sıñırında buluna. Qırımtatarlarnıñ qanunsız taqip etüvi yarımadada «davalar»nıñ 60%-ini teşkil ete.
«Şimdilik eñ az 40 kişi ağır hastalıqlarnen şahsiy azatlıqtan qanunsız şekilde marum etildi. Bu hastalıqlarnıñ çoqusı, Avropa cezalandıruv (apishabe) qaidelerine köre, apishanede tutmağa imkân bermeycek hastalıqlar cedveline kire. Eñ az beş insan ayat ve ölüm arasında buluna, olar Tofik Abdulgaziyev, Ğalına Dovğopola, İrına Danılovıç, Amet Süleymanov ve Lenur Halilov», — dep qayd etti Elvin Kadırov.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
Bizni Google Haberlerinde oqumaq içün Suspilne Qırımnı saylanğan mevzularda saylañız
