2026 senesi oraq ayında Rusiye işğalcileri siyasiy mabüslerge tibbiy yardım bermeyip, olarnıñ apis müddetini uzatıp ve olarnı Qırımdan etap etip, vaqtınca işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ aqlarını bozmağa ve cinayet yapmağa devam eteler. Yaqarlıq qıtlığı, elektrik ve suv teminatınen bağlı meseleler ise yarımadada kerginleşip tura.
Suspilne Qırım ise, bu ay devamında yüz bergen vaqialar neticelerini toplap yayınlay.
Yaqarlıq buhranı, elektrik ve suv teminatınen bağlı meseleler
Yaqarlıq buhranı, elektrik teminlevi bozulması, turistik mevsimniñ bozulması ve Rusiyeniñ arbiy logistika problemleri — Ukrayina Mudafaa quvetleriniñ işğal etilgen Qırımda arbiy obyektlerge sistematik darbeleriniñ aqibetleri.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ fikirince, şimdiki vaziyet işğalci akimiyet içün bir devir ola bile, çünki Kreml ğayıp olğanlarnı ne yaqıt, ne de elektrik energiyası ile tez vaqıtta qaytarıp olamay. O, PRO Qırım podkastınıñ nevbetteki sanında Svetlana Stetsenko ile bu aqqında tarif etti.
Oraq ayınıñ birinci aftasında işğal etilgen Qırımda yaqarlıq fiyatı 78,4%-ge paalılaştı. Hususan, Aİ-95 benzininiñ fiyatı şimdi litrine 170,59 ruble (bu, litrine 99 ğrıvnâ), yani fiyatı 92%-ge arttı.
Yerli sakinler benzin olmağanı sebebinden gaz ballonlarını toldurıp olamağanlarından şikâyet eteler, bazıları ise ateş yaqıp, aş pişirmek mecbur.
«Biz şahsiy sektorda yaşaymız, biz gaz ballonlarını qullanamız. Bazılarınıñ endi gazı yoq, ve insanlar aateş yaqıp, aş pişireler, çünki benzin yoq, ve gaz almağa ketip olamaysıñ. Akimiyet sovet zamanında olğanı kibi, bağça cemiyetlerine ballonlarnıñ ketirilmesini teşkil etmeli», — dep ayttı ForPost muarririyetine oquyıcılardan biri.
Birazdan oraq ayınıñ 13-nde «Ateş» partizan areketi bildirdi ki, işğal etilgen Qırımda ve Herson vilâyetiniñ işğal etilgen qısmında yerleşken Rusiye ordusınıñ bölüklerinde yaqarlıq qıtlığı qayd etile. Bu sebepten RF komandanlığı mobil ateş gruppaları ve ava mudafaası bölükleriniñ yaqarlıqnen toldurılmasına sert sıñırlamalar kirsetti.
İşğal etilgen yarımadada elektrik energiyası ve yaqarlıq qıtlığı sebebinden bir çoq iş toqtatıldı, yarımadanıñ bazı rayonlarında ise suv teminatınen bağlı meseleler sebebinden vaziyet gumanitar buhranğa yaqınlaşa, dep bildirdi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Reisi Refat Çubarov.
«Qırım birdemligi» öz faaliyetini toqtattı
2026 senesi ilk yaz ayınıñ 26-nda Rusiye Adalet nazirligi «Qırım birdemligi» cemaat areketini çetel agentleri cedveline kirsetti. Oraq ayınıñ 21-nde teşkilât faaliyetini toqtatqanını resmen bildirdi.
Teşkilâtnıñ oraq ayınıñ 21-nde Facebookta derc etilgen arizasında aytıla.
«Biz qanunlarnı diqqatnen ögrendik ve cemaat areketimizniñ faaliyetini toqtatmaq qararını aldıq. Bu qararnı qabul etmek bizim içün pek qolay olmadı. On yıl içinde "Qırım birdemligi" tek teşebbüs degil de, qarşılıqlı destek, işanç ve bir-birine qarşı umumiy mesüliyetliknen birleşken insanlarnıñ toplulığı oldı. Amma, şimdiki vaziyette, bu adımnı kerekli dep sayamız. Şu künden başlap saytımız ve içtimaiy ağlardaki saifelerimiz yañartılmaycaq. Cemaat areketiniñ faaliyeti toqtatıldı», — dep qayd etildi arizada.
Oraq ayınıñ 24-nde Rusiye Adalet nazirligi «Çetel agentleri» cedveline qanunsız olaraq kirsetilgen «Qırım birdemligi» cemaat areketiniñ iştirakçileri sayılğanlarnıñ cedvelini kenişletti.
Oraq ayınıñ 26-nda Facebookta Qırım jurnalisti Lütfiye Zudiyeva bu aqqında bildirdi, onı da işğalciler qanunsız şekilde bu cedvelge kirsettiler.
Şimdi cedvelde 137 adam bar. Yañartılğan cedvelge qırımlı ve rusiyeli advokatlar, jurnalistler, uquq qoruyıcılar, ressamlar, iş adamları, tarihçılar, qırımtatar halqınıñ aqsaqalları, em de siyasetçilerniñ qadınları ve anaları kirdi.
Bu cedvelde çoqtan ğayıp olğan ve çoq yıllar devamında apiste yatqan insanlarnıñ adları bar. Rusiye Adalet nazirliginiñ Qırım cemaat areketine nisbeten qararı, o, tesir etken insanlarnıñ sayısına köre, eñ büyük qararlardan biri oldı. Akimiyet tarafından bu cedvelge kirsetilgen er kes, aqlarını qorçalamaq içün uquqiy yardım ve mesleatnı talap etecek, — dep Lütfiye yazdı.
Qırımtatar tilinde bastırılğan kitaplar
Oraq ayınıñ 20-nde Facebookta qırımtatar halqınıñ tarihı ve medeniyeti tedqiqatçısı Olena Soboleva bildirdi ki, Ukrayinada ilk sefer qırımtatar yemekleri aqqında kitap qırımtatar tilinde çıqacaq. Müellif Olena Soboleva bunı qırımtatar halqınıñ medeniyetini saqlamaq ve populârlaştırmaq içün müim bir vaqia olaraq tanıy.
«Menim "Qırımtatar yemekleri" kitabımnıñ yañı neşiri çıqacağına pek quvanam, bu sefer qırımtatar tilinde. Menim içün bu pek müim bir vaqia», — dep yazdı müellif.
Kitap «Їzhak» neşriyatında neşir etildi. Şimdi onıñ evelki satıluvı devam ete. Anda oquyıcılarğa XX asırnıñ başında qırımtatarlarğa has olğan aşlarnen tanış olmağa vade eteler. Kitap 1944 senesi qırımtatar halqınıñ sürgünligi neticesinde halq yemekleriniñ nasıl deñişkenini köstere.
Bundan ğayrı, oraq ayınıñ 26-nda «Qırım inciri» edebiyat leyhasınıñ tesisçilerinden biri Alim Aliyev Facebookta haber berdi ki, Ukrayinada Qırım aqqında zemaneviy ukrayin ve qırımtatar edebiyatınıñ beşinci antologiyası çıqtı, oña 2024 senesi ötkerilgen «Кримський інжир / Qırım inciri» beşinci yarışınıñ eñ yahşı eserleri kirsetildi. Bu sene onıñ adı Bizimkiler ola.
«Bu sene onıñ (antologiyanıñ — muar.) adı Bizimkiler ola. Bu şekilde qırımtatarlar öz halqını, bu telükesizlik alanınıñ qısmı olğanını belgileyler, bu boşluq mort olsa da», — dep qayd etti o.
«Qırımda başlandı — Qırımda bitecek»: Ukrpoşta yañı mektüp pulunı çıqardı
Oraq ayınıñ 6-nda Kıyivde işğal etilgen Qırımğa bağışlanğan yañı mektüp pulu taqdim etildi. Seriyada «Qırımtatar resurs merkezi»niñ levhaları esasında yaratılğan kupon ve bediiy zarfnen sekiz mekütp pulu bar. Resimlerniñ müellifi ukrayin ressamı Andriy Yermolenko oldı.
«Bu taqdim ukrayin Qırımına, vaqtınca işğalge qarşılıq kösterüvge, yarımadada qalğan ve Qırımnıñ azat etilmesi içün elinden kelgenini yapqan insanlarnıñ cesaretine bağışlana. Resim olaraq ukrayin ressamı Andriy Yermolenkonıñ yaratqanı Qırımtatar resurs merkeziniñ levhaları qullanıldı. Mektüp pulları öz semereligini isbatladı ve yalıñız poçta ödemesiniñ işaretleri degil, bizim memleketimizniñ dünyada müim ve aktual vaqialar aqqında ikâye etken elçilerimiz oldı», — dep tarif etti Nataliys Muhina, Ukrpoştanıñ filatelistik mahsulatı idaresiniñ yolbaşçısı.
Andriy Yermolenko, ressam, arbiy hızmetçi, resimlerniñ icracısı olaraq çıqışta bulunğanını aytıp berdi, ğayelerniñ çoqusı ise Qırım gençlerine aittir, olarnen çeşit tedbirlerde körüşip, yarımadanı işğalden azat etüv meselelerine halqara diqqatınıñ müimligini qayd etti.
«Bir çoq genç Qırımnıñ qaytmasını istey. Menim içün, ressam olaraq, olar fikirlerni yarata ediler. Bir çoq şey aqqında laf ettik — levhalarda ne yapıla bilecegi, ne yapılmay bilecegi, levhalarda nasıl timsaller qullanıla bilecegi aqqında. Çoqusı ğayelerge men qoşuldım, men tek icracı edim. (...) Qırım Ukrayinağa qaytarılmağanına qadar cenk bitmeycek ve bugünki kibi ücümler devam etecek. Qırımnı qaytarmaq kerek olğanımıznı daima aqılımızda tutmaq kerekmiz, ve Qırım medeniyeti inkişaf etti», — dep qayd etti ressam.
Qırım siyasiy mabüsleriniñ etapları
Rusiye tarafından uydurılğan dava boyunca qanunsız şekilde 15 yılğa mahküm etilgen Qırım ressamı Boğdan Ziza, Rusiyeniñ Burât Ulusındaki Ulan-Ude şeeriniñ 8-nci müstemlekesine avuştırıldı.
Boğdan Ziza öz mektübinde bunı bildirdi, dep haber etti Facebookta Ukrayina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi.
Mektüpte o, müstemlekege kelgen soñ 10 künge ceza izolâtorına qapatılğanını tarif etti.
«Ceza izolâtorında bulunam, adımnı yañlış aytqanım içün. On kün berdiler. Yañı bir yerde izolâtorda yaşamağa başlamaq ananem ola», — dep yazdı o.
Eki aydan berli siyasiy mabüs Serğiy Lıhomanovnıñ bulunğan yeri aqqında iç bir malümat yoq. Qırımğa qanunsız sürgün etilgen soñ tuvğanları onıñ aqqında malümat almağa toqtadı.
Ukrayina vatandaşı Serğiy Lihomanov 2023 senesi ilk qış ayınıñ soñunda işğal etilgen Sevastopolda (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adda) tutuldı. 2024 senesi mayıs ayında «mahkeme» onı qanunsız şekilde «patlayıcı taşıması ve saqlavı»nda qabaatlap, 5 yılğa üküm etti. 2025 senesi orta küz ayınıñ 8-nde Rusiye mahkemesi daa bir «devlet hainligi»nde qabaatlap, 15 yıllıq apis cezasına mahküm etti.
«Malüm olğan malümatqa köre, 2026 senesi sabannıñ 4-ne qadar Serğiy Lıhomanov Tağanrognıñ 2-ndi SİZOsında bulunğan edi, andan onı etap etip, siyasiy mabüs Ruslan Şvets-Çornıyğa qarşı uydurılğan dava çerçivesinde «taqiqat işlerinde ve iştirake etmesi ve şaatlıq bermesi içün» çiçekniñ 9-nda Simferopolnıñ (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adniñ) 2-nci SİZOsına alıp ketken ediler«, — dep Qırımtatar Resurs Merkezi ayttı.
Siyasiy mabüslerniñ sağlıq alı
Rusiyeniñ Murmansk şeerindeki 17-nci tüzetüv müstemlekesinde tutulğan qırımtatar siyasiy mabüsi Şaban Umerovnıñ yañı sağlıq meseleleri peyda oldı. Onıñ apayı Zarema Umerovanıñ aytqanına köre, aqayınınıñ qol buğumları ağıra, tibbiy teşkerüvler ise onıñ yüksek holesterini bar olğanını köstere.
Siyasiy mabüsniñ apayı Zarema Umerova onıñnen körüşken soñ bu aqqında haber berdi.
Onıñ aytqanına köre, Şaban Umerov yüksek qan basımı, baş ağrısı, yürek ağrısı ve tiş meselelerinden şikâyet ete edi. Onıñ basım ve baş ağrısı içün muntazam sürette ilâc ala. Qadınnıñ aytqanına köre, apiske alınmazdan evel, onı yüregi raatsızlatmay edi.
Qırım siyasiy mabüsleri ağa-qardaşlar Osman, Seitumer ve Abdulmecit Seitumerov ve olarnıñ dayısı Rustem Seitmemetov Rusiye apishanesinde ağır sağlıq alından şikâyet ettiler.
Abdulmecitniñ apayı Amina Seitumerova bu aqqında haber etti.
Onıñ aqayı Rostov-na-Donu SİZOtaqiqat izolâtorısında buluna, ameliyattan soñ muntazam tibbiy baqıluvğa muhtac, tiz ağrıları, tiş meseleleri, eşken çeke ve esini coya. Onıñ dört tişi endi çıqarıldı, digerleri de tedaviylenmeyip çıqarılır.
Onıñ qardaşı Osman Seitumerov endi bir qaç yıldan berli «Vladimir merkezi» olaraq belli olğan Vladimirniñ 2-nci apishanesinde apis cezasını çekmekte. O, hronik gastrit, astigmatizm ve tişlerniñ bozulması şikâyetlerinen qarşılaşa. Aynı zamanda Seitumer Seitumerov da körme qabiliyeti zayıflaşqanından ve tişleriniñ bozulğanından şikâyet ete.
Ağa-qardaşlarnıñ dayısı Rustem Seitmemetovnıñ yürek ağrısı, basım tüşüvi, bel ve közler meseleleri bar. Şimdi o, Salatavattaki (Başqırtistan Cumhuriyeti) 16-nci tüzetüv müstemlekesinde tutula.
Oraq ayınıñ 14-nde belli oldı ki, 2024 senesi saban ayından berli Çelâbinskteki 3-nci mahsus verem hastahanesinde tutulğan Qırım siyasiy mabüsi Tofik Abdulgaziyev bir kişilik kameradan tedaviylev bölügine avuştırıldı. Bunıñnen beraber, onıñ sağlığı fenalaşa: areket etmege qıyın, ayrette qala, üzgün ola ve şeker seviyesi birden deñişe. Adamnıñ beyin kanseri de bar.
«Men evel yazğan edim ki, Tofik tedaviylenüv ve ameliyattan red etti ve apishane binasına avuştırılması aqqında ariza yazdı. Hastahanede qoranta körüşüvleri berilmey. Sağlığı fena olğanına baqmadan, o böyle qarar aldı, çünki "bir daa körüşimiz olamaya bilir". Adamnıñ aytqanına köre, ariza berilgen soñ, oña vesiqaları baqılğanını bildirdiler. Apis müddeti bitkeni içün onı müstemlekege avuştırmaq meselesi baqıla. O vaqıt, ne vaqıt ve qayerge avuştırılacağından pek qasevetlengen edim. Tofik nasıl etaplarğa dayanır. Onıñ alı ep beterleşe», — dep ayttı onıñ apayı Aliye Abdulgaziyeva.
Bundan evel, QIRIM.Mediağa oraq ayınıñ 1-nde bergen izaatında haber etildi ki, Ukrayina Yuqarı Şurasınıñ insan aqları vekâletlisi Dmıtro Lubinets, Qırım siyasiy mabüsi Tofik Abdulgaziyevniñ miy kanseri teşkerilgenine dair türk zenaatdaşına muracaat etti. Rusiye mahkemesi onıñ azat etilmesi boyunca davanı devam ettire. Ombudsmannıñ aytqanına köre, Ukrayina Qırımdan bütün mabüslerni qaytarmaq içün areket ete.
Jurnalist ve uquq qorçalayıcı Lütfiye Zudiyeva Facebook saifesinde yazdı ki, 18 yıllıq apis cezasını çekken 58 yaşındaki qırımtatar siyasiy mabüsi Lenur Halilov 4-nci basamaqta olğan kanser hastalığı sebebinden acele tibbiy yardım ve adekvat ağrı kesicige muhtac.
Onıñ malümatına köre, Lenur Halilov Rusiye Federatsiyasınıñ Arhangel vilâyetindeki FCHFederal cezalandıruv hızmetiniñ vilâyet hastahanesinde buluna. Şimdilik oña yalıñız şişikke qarşı ilâcnı tayin ettiler, amma o, ağır yan tesirlerine yol aça ve ağrı sindromına yardım etmey.
Tuvğanlarınıñ aytqanına köre, siyasiy mabüs oña başqa bir ilâcnı bermege rica ete, o, kanser hastalığı sebebinden olğan şiddetli ağrılar içün qullanıla. Aynı zamanda, reçeteli berilgen ilâc olğanı sebebinden, qoranta özü onı satın alıp, apishaneniñ hastahanesine teslim etip olamay.
«Vaziyet akimiyet tarafından acele diqqatnı talap ete — Lenur Halilov tolu tibbiy yardımğa muhtac, şu cümleden sağlıq vaziyeti ve tibbiy köstergiçlerine köre adekvat ağrı kesiciniñ tayin etilmesi kerek», — dep qayd etti Lütfiye Zudiyeva.
Oraq ayınıñ 24-nde «Tribunal. Qırım epizodı» haber berdi ki, işğalciler, qulaq hastalığı diagnozı qoyulğan siyasiy mabüs İrına Danılovıçnı er kün on eki saat devamında gürültinen azaplaylar.
«Onıñ qulaqlarında daimiy bir sızğıruv bar, er bir gürülti, elektrik aqımnen uruv kibi duyula ve bir azapqa çevirile. Amma müstemleke hadimleri saba saat altıda televizornı küçlü sesnen açıp, aqşamğa qadar söndürmeyler. Olar onı özüni öldürmege mecbur eteler, çünki er bir çalınğan ses aqlına zarar ketire. Mümkün olğan er kesni vaziyetke kirişmege ve İrınağa sağ qalmaq içün imkân bermege rica etem», — dep bildirdi onıñ qardaşı Olğa Novıtska.
Apis müddetleriniñ uzatılması
Oraq ayınıñ 14-nde Facebookta Qırım siyasiy mabüsi Abdulmecit Seitumerovnıñ apayı Amina Seitumerova bildirdi ki, Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy bölge arbiy mahkemesi «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ beşinci Bağçasaray gruppasınıñ bütün iştirakçileriniñ apis müddetini üç ayğa, orta küz ayınıñ 14-ne qadar, devam ettirdi. Olar Abdulmecit Seitumerov, Remzi Nimetulayev, Amethan Umerov, Ruslan Asanov, Eldar Yakubov ve Seydamet Mustafayevdir.
Onıñ sözlerine köre, adliyeciler qayd ettiler ki, apiste tutmaq kibi eñ sert tedbirni saylamaq içün iç bir sebep ya da delil «yoq».
«Bismillah» sözünen yolğa çıqqan soy-soplar, Qırımdaki meseleler sebebinden Rostovğa kelip olamadılar. Ve böyle künlerde hususan añlaşılır: qoranta ve yaqınlarınıñ yolu qolay degil, amma olar yalıñız degillerdir«, — dep qayd etti Amina Seitumerova.
Oraq ayınıñ 16-nda belli oldı ki, Simferopolnıñ (Aqmescitniñ) işğalli rayon mahkemesi beş balanıñ babası, Qırımnıñ Bağçasaray rayonından qırımtatar Nariman Seitaliyevni orta küz ayınıñ 11-ne qadar SİZOda qaldırdı. O, «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy firqasınıñ faaliyetini teşkil etkeninde qabaatlana.
Apis müddetiniñ uzatılmasını «ilk tahqiqatnıñ yekünlenmesi imkânsız olğanı»nen añlattılar ve şimdi til-din ve fonografiya ekspertizasınıñ neticelerini bekleyler, em de Nariman Seitaliyevni ve onıñ imayecisini bunıñnen tanış eteler.
Tahqiqatçı üç şaatnı sorğuğa çekmege ve «davanıñ delil bazasını pekitmek» içün tahqiqat tedbirlerini keçirmege talap etti. Aynı zamanda imayeci, Simferopoldaki (Aqmescitteki) 2-nci SİZO yerine ev apsini istedi.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
Bizni Google Haberlerinde oqumaq içün Suspilne Qırımnı saylanğan mevzularda saylañız
