2025 senesi qara qış ayında Rusiye işğalcileri siyasiy mabüslerge tibbiy yardım bermeyip etap eteler, ''Volgoneft'' tankerkleriniñ qazasınıñ aqibetlerini gizlemege tırışalar, vaqtınca işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ aqlarını bozmağa ve cinayet yapmağa devam eteler.
Suspilne Qırım ise, bu ay devamında yüz bergen vaqialar neticelerini toplap yayınlay.
"Volgoneft'' tankerkleriniñ qazası
Qara qış ayınıñ 1-nde bildirildi ki, Rusiyede, ilk qış ayınıñ 15-nde Keriç boğazında batqan "Volganeft-212" ve "Volganeft-239" tankerleriniñ parçalarını teşkermege bitirdiler. Bu iş 17 künde yapıldı.
Bir qaç kün soñ işğal etilgen Qırımnıñ Keriç rayonında (eski Lenin rayonı) 18 kilometrlik yalı boyu mazutnen kirlengenini qayd ettiler.
Keçenlerde Ukraina etraftaki müit naziri Svitlana Ğrınçuk, işğal etilgen Qırımnıñ cenübiy yalısında bu qaza neticesinde mazuttan zarar körgen ve elâk olğan quşlar qayd etilgenini bildirdi. Qara deñiz bölgesiniñ bütün memleketleri de bu kibi deñiz kirlenüvi sebebinden qasevet çekeler.
Bundan soñ AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad (Sevastopol) şeeriniñ "gubernatorı" Mihail Razvojayev, mazut Aqyarğa kelip çıqtı, dep bildirdi. Balıqlava körfezinde bir yermay lekesi tapıldı.
Qara qış aynıñ 4-nde işğal etilgen Aqyarda Qırım yalısı kirlengeni sebebinden vilâyet manalı fevqulâde rejimini ilân ettiler. Qara qış ayınıñ 9-nda ise Qırımnıñ Yevpatoriya (KezlevRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) rayonında fevqulâde vaziyet rejimi ilân etildi.
Bu qaza neticesinde eñ azından 32 yunus balığı elâk oldı. Qayd etilgenine köre, eki "Volgoneft" tankeriniñ qazasından berli 61 ölü yunus balığı qayd etildi, lâkin ekologlarnıñ malümatına köre, 29 başqa süt emici mazut sebebinden öldi. Birazdan haber berilgenine köre, olarnıñ sayısı artıp tura.
Ukraina halqara makeme institutlarına, hususan BMniñ Halqara makemesine, Rusiyege qarşı BMniñ deñiz uquqı boyunca konventsiyasını bozğanı içün muracaat etmege planlaştıra. Davanıñ mevzusı — Qara deñizde "Volgoneft 212" ve "Volgoneft 239" tankerleriniñ qazası sebebinden olğan ekologik zarar. Vaqialar, deñiz canlılarınıñ ölümi, işğal etilgen topraqnıñ suv, suv astı ve yalı zonalarınıñ kirlenüviniñ sebebi oldı.
Qara qış ayınıñ 28-nde belli oldı ki, qazağa oğrağan "Volgoneft-239" tankerini utilizatsiya etmek içün azırlav işleri devam ete. Birleşken Milletlerniñ Etraftaki müit programması (UNEP) ise Rusiye tankerleriniñ qazası neticesinde Qara deñiz ekosistemine ketirilgen zararnı qıymetlendirmek içün Ukrainağa tehnikiy yardım köstermege azırlığını bildirdi.
İşğalciler tarafından qanunsız tutulğan Oksana Senecuknıñ ikâyesi
Oksana Senecuk — 58 yaşındaki Qırımdan filolog, 2023 senesi ilk qış ayında Sevastopolnıñ (Aqyarnıñ) işğalli "makemesi" onı "devlet hainligi"de qabaatlap, 15 yılğa apiske aldı. O, Ukraina istihbaratı içün Qaradeñiz flotunıñ gemileriniñ fotoresimlerini çıqarğanda qabaatlandı. Oksananıñ qorantası, taqipniñ sebebi onıñ Ukraina tarafdarı olğanına inana.
2023 senesi arman ayında qadın iş yerinde tutuldı, ve o vaqıttan berli qorantası ondan tek mektüp ala. Qızı Mariya, anası ağır bir ahlâqiy ve bedeniy vaziyetke oğrağanını bildire. Suspilne Qırımğa qorantası halqara teşkilâtlarğa ve Ukraina akimiyetine muracaat etip, Oksananı deñişim cedveline kirsetmege rica etkenini bildirdi.
Siyasiy mabüslerniñ sağlıq alı
Qara qış ayınıñ 10-nda İrına Danılovıçnıñ yaqın dostları Qırımtatar Maaliy Merkezine (QMM) bildirdiler ki, işğalli makeme tarafından yedi yılğa azatlıqtan marum etüv cezasına maküm etilgen Qırım siyasiy mabüsi İrına Danılovıç ağır sağlıq meselelerinden şikâyet ete. 45 yaşındaki qadın baş ağrılarını çeke.
"Onıñ sol qulağında eşitüv qabiliyeti bütünley ğayıp oldı. Bunen beraber, müstemlekeniñ memuriyeti onıñ şikâyetlerini körmemezlikke ura ve kerekli tibbiy yardım köstermey, bu ise onıñ vaziyetini daa beter ete. Siyasiy mabüs apishaneniñ de qorqunçlı şaraitini qayd ete: pek yaramay aşayt ve kündüz oturmaq ya da yatmaq yasağı. Devamlı baş ağrısı olğan insan içün böyle sıñırlavlar pek ağırdır", — dep siyasiy mabüsniñ dostları tarif ettiler.
Rusiye işğalcileri tarafından sert rejimli müstemlekede 8,5 senege üküm etilgen qırımtatar siyasiy mabüsi Rustem Gugurık ise sol qulağında eşitme qabiliyetini coydı. Bundan da ğayrı, kerekli tedaviylev olmağanı içün adamnıñ nefes alması zor ola.
Qayd etildi ki, siyasiy mabüsniñ sol qulağı eşitmey ve o tedaviylenmegeni içün nefes aluvı qıyın olğanını ayta — müstemlekede oña tek qan şingenlendirici ilâc berile.
Şimdiki vaqıtta adamnı 70 kişilik umumiy kamerada tutalar, anda çoqusı esli-başlı insanlar buluna. Bundan da ğayrı, anda o, keyfiyetsiz aş ala.
"Serbest Entsiklopediyа: Qırımtatar Vikipediyasını yazayıq"
Vikipediyanıñ qırımtatarca bölüginiñ esaslanuv kününden beri 17-ci yıllığı sebebinden onlayn-entsiklopediyasını müim maddelernen tolduruvı boyunca eki aftalıq marafonı başlana.
"Qırımtatar Vikipediyası, Ukraina tamır halqlarınıñ tillerinden biri olğan qırımtatar tiliniñ saqlanuvı ve inkişafı içün müim resursı olğan. Bu leyha, qırımtatar cemiyetinen bağlı olğan meselelerine diqqatınıñ celp etilmesi içün meydançığı olıp qırımtatarlarınıñ tarih, medeniyet, adetler ve zemaneviy ayatı aqqında malümatlarnıñ toplanuvı ve tarqatıluvı içün saasını yaratqan", – denile beyanatta.
Qara qış ayınıñ 27-nde bildirildi ki, "Serbest Entsiklopediyа: Qırımtatar Vikipediyasını yazayıq" onlayn marafonı bir ayğa — kiçik aynıñ 25-ne qadar uzatıldı.
Siyasiy mabüslerniñ qanunsız etapları
"Aluşta" diniy cemiyetiniñ azası olğanı içün 18 yılğa maküm etilgen 59 yaşındaki Qırım sakini Ruslan Mesutovnı Yakutiyadaki tüzetüv müstemlekesine etap ettiler. Eki ay devam etken bu basamaqtan soñ Mesutov ceza izolâtorına (ŞİZO) yerleştirildi.
"O qadar hastalıqlarına saip olğan adamnı coğrafiyanıñ soñuna yollamaq!.. Bu bizim içün bir şok edi", — dep onıñ qardaşı Lilâ Mesutova "Qırım birdemligi"ne tarif etti.
Qara qış ayınıñ 23-nde ögrenildi ki, "Hizb ut-Tahrir davası" çerçivesinde 12 senege maküm etilgen Qırım siyasiy mabüsi Seyran Hayredinovnı "Volodımır merkezi" müstemlekesine etap ettiler.
"O, aman-aman eki ay devamında etapta edi. O, anda barğanına qadar ne olğanını tasavvur etmek zor. O, karantinde buluna", — dep ömür arqadaşı Zarema Hayredinova yazdı.
Qara qış ayınıñ 29-nda belli oldı ki, kör siyasiy mabüs Oleksandr Sizikovnı Qırımdan 5,5 biñ kilometr uzaqlıqta bulunğan Rusiye Federatsiyasınıñ Krasnoyarsk vilâyetindeki Yeniseysk şeeriniñ apishanesine etap eteler.
Sizikovnıñ advokatına yazğan mektübinde ayttı ki, qara qış ayınıñ 22-nde o, Novosibirsk şeerine keldi. O, qara qış ayınıñ 28-nde Yeniseysk apishanesinde bulunacaq.
Birleşken Milletlerniñ Havfsızlıq Şurasınıñ "Arriya" formatı
Sabıq siyasiy mabüs, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl qara qış ayınıñ 13-nde Birleşken Milletlerniñ Havfsızlıq Şurasınıñ "Arriya" formatında Ukraina arbiy esirleri ve tutulğan vatandaşlarğa nisbeten Rusiye tarafından halqara gumanitar uquqnıñ bozuluvı muzakere etilgende BMniñ aza devletlerini işğal akimiyeti tarafından basqığa oğrağan Qırımdan ukrain siyasiy mabüslerine ve bütün ukrainlerge qoltutmağa çağırdı.
Uquq qorçalayıcılarnıñ malümatına esaslanıp, Celâl BMniñ Havfsızlıq Şurasınıñ toplaşuvında bildirdi ki, al-azırda Qırımdan 218 siyasiy mabüs tutula, olardan 132-si — qırımtatar, bu da "tamır halqnıñ maqsatlı taqip etilüvini köstere".
Paytahtta Qırım qaramanları aqqında fotoresimler sergisi açıldı
Qırım yarımadasınıñ qaramanlarına bağışlanğan leyha qara qış ayınıñ 10-nda Kıyivdeki "Gulliver" alış-veriş merkezinde açıldı. Leyhanıñ maqsadı: Qırım Ukrainanıñ parçası olğanını hatırlatmaqtır.
Fotoresimler sergisi mustaqillik örnegi olğan ayatları, muvafaqiyetleri ve nazar noqtaları aqqında ikâye ete.
Teşebbüsniñ qaramanları arasında: "Ukrainska pravda"nıñ baş muarriri Sevgil Musayeva, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, Ukraina halq mebusı Tamil Taşeva, yırcı Jamala, rejissör Ahtem Seytablayev, arbiy ekim Asan İsenaciyev ve gimnastikacı Anna Rizatdinova.
Olğa Kurışko Ukraina prezidentiniñ Qırım MCdeki daimiy temsilcisi oldı
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ Qırımdaki yañı daimiy temsilcisini tayin etti. O, Olğa Mıkolayivna Kurışko oldı.
"Kurışko Olğa Mıkolayivnanı Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi olaraq tayin etmek", — dep aytıla emirde.
Qayd etilmeli ki, Olğa Kurışko Temsilcilik taqımına 2021 senesi ilk qış ayında qoşuldı. O, Qırımnıñ reintegratsiyasına dair strategik vesiqalarnıñ azırlanılmasında iştirak etti, em de işğal etilgen yarımada sakinleriniñ aqlarını qorçalağan uquqiy-normativ aktlar üzerinde çalıştı.
Qırımdan ses prodüseri İhor Kırılenkonıñ muzıka yolu aqqında ikâyesi
Qırımdan ukrain ses prodüseri İhor Kırılenko Jerry Heil, Wellboy, O.Torvald taqımınen işbirlik yapa. Şimdi tek ukrain tilinde laf ete ve Keriçte ruslaştırılğan balalığı aqqında çoq ayta.
İhor Suspilne Qırımğa, işğal altındaki insanlar içün muzıka kurslarını nasıl teşkil etkeni ve yarımada aqqında yañı yır aqqında tarif etti. İhor endi mavı-sarı bayraq altındaki Qırımğa qaytmağa arzu ete.
"Menim evim mında, amma [Qırımğa — terciman] qaytmağa isteyim. Anamnı körmege, babamnıñ mezarını ziyaret etmege. Amma men bu vaqianı öz tarzımda tasavvur etem: qırmızı 'deep state' kibi degil de, yarıq, beyaz bir şey kibi", — dep o ayttı.
Rusiye işğalcileri tarafından hırsızlanğan oğlannıñ ikâyesi
Rusiye eñ az 20 biñ ukrain balasını zorbalıqnen sürgün etti, olarnıñ bir qısmı işğal etilgen Qırımda yañıdan terbiye etüv lagerlerine tüşti. Anda olarnı Rusiye Federatsiyasınıñ gimnini yırlamağa mecbur eteler, silâ qullanmağa ögreteler ve Rusiye vatandaşlığını qabul ettireler. Balalarnı qorquzalar, teşviqatnı qabul etmegenlerni ise izolâtsiya eteler.
Suspilne Qırım Rostıslavnen laf etti. 2022 senesi yazda o, 16 yaşında olğanda, ruslar onı Herson vilâyetindeki tuvğan Radensk köyünden işğal etilgen Qırımğa zornen alıp kettiler. Onıñ anası da işğalciler tarafından hırsızlandı.
Şimdi Rostıslav Kıyivde yaşay, fotoressam olıp çalışa ve qadiri aqqında iç bir şey bilmegen anasınen körüşmege ümüt ete. O, tuvğan Radenskke qaytmağa arzu ete.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
