2024 senesi ilk qış ayında Keriç boğazında Rusiye tankerleriniñ qazası neticesinde mazut tökülmesi Qırım ve Odesa yalılarınıñ büyük miqyaslı kirlenmesiniñ sebebi oldı, deñiz faunasına tesir etti ve halqara reaktsiyanı doğurdı. Ukrayina alimleri ve memurları Qara deñizniñ "arbiy areketler keçirilgen ekologik meydançıq"qa çevirilecegini bildirdi ve ekosistema içün aqibetlerini qayd etti. Olar Rusiyeniñ halqara ekologik institutlarğa kirüvini blok ete, uydu ve riyaziyat modelleri vastasınen nezaretini devam ettire.
Boş aynıñ 6-nda Kıyivde "Qara deñizde Rusiye ekotsidniñ aqibetleri: Ukrayinanıñ mecburiyetleri ve halqara cevap berüv mehanizmleri" adlı media brifingde söz yürsetildi, dep Suspilne Qırım mühbiri bildirdi.
Ukrayina deñiz ekologiyası ilmiy merkeziniñ (UkrNTsEM) ilim müdiriniñ muavini Viktor Komorinniñ bildirgenine köre, ilk qış ayında eki tankerniñ qazasından soñ bir ay devamında işğal etilgen Qırımnıñ bütün yalısı yanında neft lekeleri qayd etildi.
Qısqa müddetli tahmin simulâtsiyaları sayesinde ukrayin alimleri bularnıñ tam bu qaza aqibetleri olğanını isbatlay bildi, dep o qoştı. Deñizde yüzlernen quş ve onlarnen balina zarar kördi.
Bundan ğayrı, Komorinniñ malümatına köre, qara qış ayınıñ 24-nden başlap Odesa yalısında neft mahsulatı körüne.
Ukrayina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi Olğa Kurışkonıñ qayd etkenine köre, Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrayinağa qarşı silâlı tecavuzından Qara deñizdeki ekologik aqibetlerniñ tedqiq etilmesi halqara toplulıqta yañı bir ölçektir.
"Bu üç ölçevge diqqatımıznı celp ettik. Birincisi — Qırım yarımadasınıñ askeriyleştirilüvi, çünki vaqtınca işğal etilgen soñ, tolu miqyaslı istilâdan soñ, Rusiye Federatsiyası tek deñizniñ degil, yarımadanıñ de askeriyleştirilüvine çoq ğayret ve resurslar sarf ete. Ekinci qısım — qanunsız qurucılıq, çünki epimiz işğalli akimiyetniñ bu büyük leyhaları, qanunsız qurulğan şeer, "Tavrida" aqqında bilemiz, ve topraqqa fizikiy irişim olmağanı içün bu qanunsız qurucılıqnıñ aqibetlerini bütünley qıymetlendirmek imkânımız yoq", — dep qayd etti o.
Üçünci ölçev, Kurışkonıñ aytqanına köre, 2022 senesi Ukrayinada büyük cenk başlağan soñki aqibetlerdir, yani — silâlı istilâ Ukrayina kontrolindeki ve vaqtınca işğal etilgen topraqlarğa, em de Qara deñiz civarındaki memleketlerge nasıl tesir ete.
"Şunıñ içün ekologiya mevzusı temsilcilikniñ oğraşqanı meselelerden biridir. Em ilmiy mütehassıslarnıñ, em de nazirlikniñ (Etraftaki müit nazirligi — muar.) yardımınen biz ileride de tedqiqatlarnı devam etecekmiz. Ve şimdi tedqiqatnı keñişletmek içün mütehassıs teşkilâtlarnen çalışamız", — dep qoştı o.
UkrNTsEMniñ müdiri Oleğ Ğrıb qayd etti ki, tolu miqyaslı silâlı istilâ Qara deñizniñ bir qısmını ve Ukrayinanı "arbiy areketler keçirilgen ekologik meydançıq"qa çevirdi. Bu tek deñiz ayvanat ve ösümlikleriniñ degil, deñizlerniñ de, insanlarnıñ da ayatınıñ temelini bozuvdır.
"Bu mesele cenk bitecek soñ da çoq yıl devam etecek. Çıqqan bir çoq mesele Qara deñizniñ büyük qısmınıñ minalarnen bağlı, er kes olarnı bile, bular daa çoq yıl devamında etraftaki müitke zarar ketirecek uzun müddetli minalar, bular — gürülti, bular — patlayıcı aletlerniñ toksik maddelerinen kirsetilgen maddeler, bular — tüşürilgen raketalarnıñ, uçaqlarnıñ, batırılğan arbiy gemilerniñ tesiri, olardan neft mahsulatı çıqa, aynı bular — toksik maddeler, şu cümleden ağır madenler", — dep qayd etti o.
Etraftaki müit nazirliginiñ Tabiatnı muvafaqiyetli qullanuv idaresiniñ suv resursları ve deñiz ekosistemalarınıñ qoruvı ve ğayrıdan tiklev bölüginiñ reberi Vitaliy Juk bildirdi ki, nazirlik evelki vaziyetlerde muracaat etken halqara teşkilâtlarnen işbirligini devam ete.
O, keçken sene ilk qış ayında Keriç boğazında tankerlerden mazut çıqqanını ve bu sene arman ayında Novorossiysk şeerinde olğan neft mahsulatı adisesi aqqında ayta.
Bundan da ğayrı, Juk bildirdi ki, Etraftaki müit nazirligi Rusiyeniñ Qara deñizni kirlenüvden qorçalav eyyetiniñ reberligine keder ete.
"İlk yaz ayında Nyu-Yorkta da bir yüksek seviyede siyasiy forum bar edi. BMTnıñ devamlı inkişafOnıñ esas vazifeleri arasında deñiz kirlenüviniñ eksiltilmesi, deñiz ekosistemalarunuñ qoruvı ve ğayrıdan tiklenüvi, qanunsız balıq avlavınıñ toqtatıluvı ve balıq sanayısını idare etüv.ınıñ 14-ünci maqsadı bar — "Deñiz ekosistemalarını qorçalamaq". Ukrayina bu maqsatnıñ yerine ketirilmesini amelge keçire. Nyu-Yorkta da bir sıra işler yapıla. Bundan da ğayrı, Ukrayina bu meydançıqnı Rusiyeniñ Ukrayinağa qarşı Qara deñizniñ kirlenüvi ve ekologik vaziyetiniñ fenalaşmasınen bağlı areketlerini takbih etmek içün qullandı", — dep qayd etti o.
Aynı zamanda Juk qayd etti ki, Etraftaki müit nazirligi yermay mahsulatlarınıñ çıqmasınıñ tesirini belgilemekte faal iştirak etti, uydu malümatlarını qullanıp, nezaret tedqiqatları keçirildi, em de Qara deñizde yermay mahsulatlarınıñ tarqaluvı esnaslarınıñ modelleri yapıldı.
Ukrayina Milliy ilimler akademiyasınıñ İ.İ. Şmalğauzen adına zoologiya institutınıñ baş ilmiy hadimi Pavlo Goldin, ayvanlarnı, hususan deñiz ayvanlarını ögrenmek ösümliklerni ögrenmekten daa zor olğanını bildirdi. Bundan da ğayrı, deñiz tedqiqatları şimdi "çoqusı allarda irişilemey".
"Rusiye tecavuzı umumen deñiz ekosistemaları ve hususan Qara deñiz ekosistemaları içün telüke yarata. Mında şunı añlamaq kerek ki, şimdilik bizler telükelerniñ ve havfsızlıqnıñ qıymetlendirilmesinen oğraşamız, daa az tesirniñ qıymetlendirilmesinen oğraşamız, soñ tahminler yapılacaq. Ekinciden, añlamaq kerek ki, cenk şimdilik talil ve qıymet kesüvimizniñ esas noqtası ola. Ve bu kontekstte cenkleşmegen areketler cenk areketleriniñ bir qısmı olaraq baqılmalı", — dep qayd etti o.
Goldin qayd etti ki, silâlı istilâ Qara deñizniñ himiyeviy kirlenüvine, organik maddeler, deñiz çöplerinen kirlenüviniñ sebebi oldı, eñ telükeli deñiz minalarıdır.
Em de yalı kenarındaki yanğınlar, patogenler, invaziv türler, suvastı gürülti — bularnıñ episi ekologik telükelerdir, dep qoştı o.
Keriç boğazındaki qaza aqqında ne bilemiz
İlk qış aynıñ 15-nde Keriç boğazı yanında "Volgoneft 212" ve "Volgoneft 239" eki rusiye gemisi batmağa başlağan. Bir geminiñ kenarında ekipajnıñ 13 azası bulunğan edi, başqasınıñ kenarında ise – 14.
Evelden, vaqia sebebi furtuna ya da yaramay avası içün tankerlerniñ bozuluvı olğan. İlk qış aynıñ 15-ine qadar işğal etilgen Qırımda şiddetli yel sebebinden furtuna ihtarını bildirdiler.
Qaza neticesinde ekipajnıñ bir azası elâk olğan. Başqaları artqaç suvumasınen hastahanege yatqızdırılğanlar.
Eki rusiye tankeriniñ qazası, mazutnıñ 4 biñden ziyade tonnasınıñ tokülüvine alıp ketirgen. Greenpeace iddia etkeni kibi, o, ekologiya içün ciddiy aqibetlerini peyda ettirebile.
Qaradeñiz strategik tedqiqatlar institutınıñ reberi Andriy Klımenko qayd etkeni kibi, gemiler deñizge çıqmağa azır degiller, çünki özen soylarından, em de eski olalar – 1951 ve 1955 çıqış yılları.
Ukraina Arbiy-deñiz quvetleriniñ spikeri Dmıtro Pletentçuk bildirdi ki, bu eki tanker, kerçekten arbiy sınıf gemileri, deñizge gemilerniñ areket qaidelerine riayet etmeden çıqtı.
İlk qış ayınıñ 16-nda Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirligi "Volgoneft 239" tankeriniñ erkânı tahliye etilgenini bildirdi.
Etraftaki müit nazirligi, ilk qış ayınıñ 15-nde "Volgoneft-212" ve "Volgoneft-239" Rusiye tankerleriniñ qazası neticesinde çıqqan mazutnıñ Qara deñiz ekosisteması içün "felâketli aqibetleri" ola bilecegini bildirdi.
"Yeşil mektüp" cemaat teşkilâtınıñ yolbaşçısı, biolog Vladıslav Balinskıy Suspilne Qırımğa izaat bergende bu qazanı "asırnıñ eñ büyük ekologik felâketi" dep adlandırdı.
İlk qış ayınıñ 17-nde Qara deñizdeki Kavkaz limanı rayonında "Volgoneft-109" tankeriniñ kapitanı yük tanklarından biriniñ sızıqsızlığı sebebinden felâket signalını berdi. Bu endi üçünci kere "Volgoneft" tankerleriniñ mazut taşımasıdır.
İlk qış ayınıñ 19-nda ekipaj azasınıñ ölümine ketirgen "Volgoneft-212" tankeriniñ kapitanı eki ayğa - kiçik aynıñ 17-ne qadar apiske alındı. "Volganeft-239" gemisiniñ kapitanı ise ev apsinde tutıldı.
İlk qış ayınıñ 20-nde Greenpeace, Anapadan Qırım köprüne qadar 65 km2 suv, batqan "Volgoneft" tankerlerinden birisinden aqqan mazutnen kirlengenini bildirdi. Etraftaki müit qorçalayıcıları felâketniñ miqyası daa büyük ola bilecegini tenbileyler.
İlk qış ayınıñ 20-nde Keriç boğazında Gvineya-Bisaunıñ gemisi astında yaldap ketken "Gam Express" felâket signalını berip, yardım içün muracaat etti.
İlk qış ayınıñ 21-nde Keriçniñ işğalli akimiyeti şeer plâjlarında mazut tapılğanı içün belediye fevqulâde vaziyetini ilân etti.
2025 senesi qara qış ayınıñ 4-nde işğal etilgen Sevastopolda (Aqyar) ilk qış ayınıñ 15-nde Keriç boğazında eki tankerniñ qazası sebebinden bölge emiyetli fevqulâde vaziyet rejimi ilân etildi.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
