2026 senesi mayıs ayında Rusiye işğalcileri siyasiy mabüslerge tibbiy yardım bermeyip, balalarnı arbiyleştirip, qanunsız qazma işlerini keçirip, vaqtınca işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ aqlarını bozmağa ve cinayet yapmağa devam eteler.
Bu ay ise biz Qırımtatar halqınıñ genotsid fedalarınıñ hatırasını ürmetnen añdıq, em de musulmanlarnıñ esas bayramlarından biri olğa Qurban bayramını qayd ettik.
Qırımtatar akkordeoncısı Şevket Zmorkanıñ ikâyesi
Şevket Zmorka – Qazahistanğa qırımtatarlar sürgün etilgen yerlerde doğdı, soñra Qırımğa qaytıp, icadiy yolunı devam etken akkordioncıdır. Onıñ muzıkası Ukraina ve çetel sanalarında eşitildi, keçken sene prezident oña Ukrainanıñ nam qazanğan artisti unvanını berdi.
Qırımtatar Suspilne Qırımğa balalıqtan akkordeonğa olğan avesliginden başlap, yırcı Jamala ile işbirlikke ve ''QIRIM" albomını yazıp aluvına qadar keçken yolu aqqında tarif etti.
Rusiye işğal etilgen Qırımdaki ukrayin balalarını arbiyleştirip tura
Mayıs ayınıñ 4-nde Ukrayina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi bildirdi ki, işğal etilgen Qırımda Rusiye akimiyeti bala lagerlerini teşviqat, balalar ve gençlerge mefküreviy tesir aleti olaraq qullanmağa devam ete.
İşğal etilgen yarımadada bu yaz Rusiyede ilân etilgen "halqlarnıñ birligi yılı" çerçivesinde "milliy medeniyet ve ananeler"niñ ögrenilmesine bağışlanğan bala lagerlerinde eñ azdan dört profil deñişüvi keçirilmesi planlaştırıla.
Temsilcilikniñ malümatına köre, böyle tedbirler vaqtınca işğal etilgen topraqlarda balalarğa olğan mefküreviy tesirnen bağlı sistematik siyasetniñ bir qısmıdır. İşğalli akimiyet Rusiye devlet siyasetine sadıqlıqnı şekillendirmek içün tasil ve medeniy formatlarnı qullana.
Mayıs ayınıñ 7-nde ise Milliy muqavemet merkezi haber berdi ki, Rusiye VİETdaki, hususan işğal etilgen Qırımdaki, ukrayin balalarını arbiyleştirüv ve mefküreviy terbiye etüv boyunca keniş miqyaslı bir sistema qurdı. Yüzlerce kadet sınıfı, "vatanperver" lageri ve arbiy oquv yurtu çalışa.
Milliy muqavemet merkeziniñ malümatına köre, 2025 senesiniñ ilk küz ayından başlap, işğalli akimiyet, hususan Qırımdaki, VİETdaki mekteplerniñ 90%-i rus tasil standartlarına keçti. Ukrayin tili ve edebiyatı mecburiy programmalardan çıqarıldı, bunıñ yerine "Ana tili" (rusça) ve mecburiy "vatanperverlik saatleri" kirsetildi.
Bundan soñ Qırım aq qorçalayıcı gruppası bildirdi ki, işğalli Qırım akimiyeti mayıs ayınıñ 9-nci kününi teşviqat ve balalarnıñ arbiyleştirilüvi aletine çevirmege devam ete. Meselâ, Keriçte 5-nci bala bağçasında "Ğalebe paradı" teşkil etildi, Simferopolda (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adte) mektep talebeleri dronlarnı idare etüv yarışlarına qoşuldı.
Uquq qoruyıcı İrına Sedova qayd ete ki, böyle tedbirler balalarnıñ añında cenkni bayramnen bağlay, barışıq qıymetlerini yoq ete ve balalarnı işğalcilerniñ ordusında hızmet etmege azırlay.
Mayıs ayınıñ 17-nde belli oldı ki, AB, Britaniya ve Kanada bu afta işğalcilerge ve ukrayin balalarını arbiyleştirüv, indoktrinatsiya ve "yañıdan terbiyelev"nen oğraşqan bala lagerlerine, merkezlerine ve teşkilâtlarına qarşı sanktsiyalar kirsettiler. Sıñırlamalar işğal etilgen Qırımdaki balalar Rusiye teşviqatına oğrağan qurulışlarğa da nisbeten yapıldı. Olar ukrayin balalarını qaçıruvda iştirak ettiler dep belli olğan ruslarğa qarşı da şahsiy sanktsiyalar qoydılar.
Yañı AB cedveline 16 şahıs ve 7 uquqiy şahıs kirsetildi. Sığıntılarğa tek resmiy adamlar ya da teşkilâtlar degil de, halqara şeriklerniñ aytqanlarına köre, ukrain balaları rus teşviqatı ile "yâñıdan terbiyeleyici" lagerler de kire.
Qırımdaki qanunsız qazma işleri
Mayısnıñ 2-nde ForPost adlı Sevastopol (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) teşviqit neşirine qazma iştirakçisi, arheolog Sergey Yazıkov bildirdi ki, işğal etilgen "Hersones" müzeyi-qoruğınıñ yanında "Tavrida" yolunıñ qurucılığı ögündeki işler vaqtında olar Roma legioneri defn etilgenini taptılar.
Onıñ sözlerine köre, qılıç ve legionerniñ ayaqqabınıñ tahminen 30 mıhı tapıldı. Yazıkov belley ki, bu Roma askeriniñ ''varvar'' mezarlığındaki bedeni ola bilir.
Daa evel Rusiye akimiyeti, "Hersones Qadimiy şeeri ve Çembalo ve Kalamit qaleleri" medeniy miras obyektiniñ yanında eki otelniñ qurulmasına razılıq berdi. 16-18 metr mesafesinde XIX asırnıñ soñunda — XX asırnıñ başından Balıqlava medeniy qatı tapıldı.
İnsan aqları bölge merkezi (İABM) haber berdi ki, 2026 senesiniñ başından berli Rusiye müessiseleri işğal etilgen Qırımdaki qanunsız arheologik qazmalarnıñ keçirilmesine eñ az 56 izin berdi. Daa 11 böyle izin Zaporijjâ, Herson, Luğansk ve Donetsk vilâyetleriniñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarına dair berildi.
İABMniñ analitikleri ve mütehassıslarnıñ malümatına köre, "açıq mektüpler" aqqında malümat BMTnıñ Ukrayinada insan aqları nezaret missiyası içün toplandı.
Qırımtatar halqınıñ genotsid fedalarını añma künü
Mayısnıñ 14-nde Ukrayina Yuqarı Şurası halqara toplulıqqa tamır qırımtatar halqınıñ genotsid fedalarınıñ hatırasını añmaq ve Rusiye tarafından Ukrayinanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarında aq ve serbestliklerniñ bozuluvına cevap bermek içün ğayretlerni birleştirmek muracaatını qabul etti. 272 mebus buña qol tuttı.
"Bu vesiqa qırımtatar halqınıñ sürgünliginiñ 82 yıllığı arfesinde qabul etildi. Bizler 1944 senesiniñ facialı vaqiaları aqqında er yıl dünyağa hatırlatma ananesini devam etemiz, o vaqıt biñlernen qırımtatarı sovet akimiyeti tarafından zorbalıqnen sürgün etilüv ve genotsid fedası oldı. Eñ qorqunçlısı şu ki, bu repressiyalar alâ daa devam ete. Kommunistik totalitar rejimi halqımıznı bedeniy ceetten yoq etmege tırıştı, soñra şeer ve köylerniñ adlarını deñiştirerek, onıñ hatırasını silmege tırıştı. Bugün Rusiye Federatsiyası bu müsemleke siyasetini devam ete, qırımtatarlarnıñ taqip etilmesi, Meclisniñ yasaq etilmesi ve insan aqlarınıñ bozuluvını kimligimizniñ yoq etilmesi içün qullana", — dep Taşeva yazdı.
Mayıs ayınıñ 18-nde Kıyivde qırımtatar halqınıñ sürgünliginiñ 82-nci yıllığı qayd etile. İnsanlar sürgünlik fedaları memorialına çiçek ketirdiler, çıqarlarnı yaqtılar ve 1944 senesi vaqiaları aqqında aile ikâyelerini hatırladılar.
Ukrayina Prezidenti Volodımır Zelenskıy merasim vaqtında qayd etti ki, dünya sovet rejiminiñ qırımtatar halqına qarşı cinayetini unutmamalı.
"Sürgünlik qırımtatar halqına qarşı açıq-aydın bir genotsid aktı oldı. 1944 senesi tarihta halqnı yoq etmek ıntıluvı olaraq qaldıracaq. Biz bu cinayetniñ bütün fedalarını hatırlaymız", — dep Zelenskıy ayttı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Reisi Refat Çubarov qayd etti ki, Qırım işğal etilgen soñ Rusiye qırımtatarlarnı taqip etmege ve olarnı yarımadadan çıqarmağa devam ete.
"Qırımnı işğal etken Rusiye Federatsiyası aynı şu genotsid siyasetini alıp bara. Olarnıñ maqsadı — qırımtatarlarnı Qırımdan çıqarmaq, Stalin ve sovet sistemasınıñ yapamağanı er şeyni yapmaqtır. Genotsid aqibetlerini yeñmekniñ tek bir yolu — Qırımnı işğalden azat etmektir", — dep Çubarov qayd etti.
"Bugün XX asırnıñ eñ miqyaslı facialarından biri olğan qırımtatar halqınıñ tuvğan toprağı olğan Qırımdan sürgünliginiñ 82-nci yıllığı ola", — dep Qırımtatar Milliy Meclisiniñ sürgülikniñ 81-nci yıllığına dair arizasında qayd etildi.
Söz çoqusı allarda qadınlar, balalar ve qart insanlarnıñ sürgünligi ve uzun devamlı tuvğan yerinde yaşamaması aqqında yürsetile.
"1944 senesi mayıs ayınıñ 18-nde 200 biñ qırımtatar, çoqusı qadınlar, balalar ve qart insanlar, öz evinden ayırıldı, yük vagonlarına mindirildi ve aman-aman yarım asır devam etken sürgünde ölmege yollanıldı, çoqusı şu sürgünden Vatanına qaytamadı", — dep Meclis bildirdi.
Qırımtatar Resurs Merkeziniñ İdare Reisi, Qırımtatar Milliy Meclisinin azası Eskender Bariyev bildirdi ki, yıllarca Ukrayinadanıñ "genotsid" maddesine binaen 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgünligine daire cinaiy davanı açmağa nasıl tırışqanını añlattı. Onıñ sözlerine köre, tek 2015 senesi ilk qış ayınıñ 9-nda mahkemeden evelki resmiy taqiqat başlatıldı.
"1991 senesinden, Qurultay toplanğan ve Meclis teşkil etilgen soñ Nizamnamege köre, temsiliy organnıñ esas vazifelerinden biri — qırımtatar halqınıñ sürgünliginiñ aqibetlerini yeñmek olaraq belgilendi", — dep o qayd etti.
Siyasiy mabüslerniñ hastahanege avuştırılması
Mayıs ayınıñ 5-nde Elmaz Temeryanova "Qırım birdemligi"ne haber berdi ki, onıñ aqayını — 14 yıl apis cezasına mahküm etilgen Qırım vatandaş jurnalisti Vilen Temeryanovnı — Rostov-na-Donudaki 1-nci SİZOdan hastahanege alıp kettiler.
Onıñ aytqanına köre, aqayınıñ hastahanege alınğanını onıñ zindandaşlarından biriniñ apayından bildi. Temeryanovnıñ bulunğan yeri belli degil.
"Aqayımnı şişmanlıqtan boşatmaq içün alıp kettiler, dep ayttılar. Men şaştım, çünki bu şişmanlıqnıñ barlığı aqqında iç bir şey bilmey edim", — dep Elmaz Temeryanova tarif etti.
Mayıs ayınıñ 25-nde belli oldı ki, ruslar ağır hasta olğan Qırım siyasiy mabüsi Lenur Halilovnı tüzetüv müstemlekesinden Arhangelsk vilâyetindeki FCHniñ İdaresiniñ bölge hastahanesine alıp kettiler. Soñki üç afta devamında adamnen bağ yoq edi.
"Küçü yoq, er şey yoq dep ayta. Onı başqa bir hastahanege alıp ketmege isteyler, anda mahsus onkologiya ekimleri baqa bile. Yalıñız ağrı kesici, analgin berile. Başqa bir şey yoq. O, ara-sıra arabağa otura, ayatı içün pek qorqam", — dep onıñ apayı Umida Hudeyberdiyeva tarif etti.
Onıñ aytqanına köre, aqayı üç aftadan berli bağlanmay edi, onıñ telefon muracaatları ise çoq vaqıt devamında qabul etilmey edi. Çiçek ayınıñ ortasında qadın Rusiye devlet hızmeti "Devlet hızmetleri"nden haber aldı. Anda aytılğanı kibi, bu sene çiçek ayınıñ 1-nde Rusiye sağlıq nazirligi Lenur Halilovğa III gruppa saqatlığını belgiledi ve oña "imtiyazlı tibbiy mahsulatnı temin etüv aqqı"nı berdi
İşğal etilgen yarımadadaki benzinnen bağlı vaziyet
Mayıs ayınıñ 10-nda "Qırım.Aqiqat" faalcisi bildirdi ki, işğal etilgen Qırımda, hususan Aqmescitte (Simferopolda), A-95 benzininiñ fiyatı yañı "ruhiy" seviyesini aştı — litrı 80 rubleden çoq. Aynı zamanda "TES" şirketiniñ benzin stantsiyalarında bu marka benzin endi yoq.
Mayıs ayınıñ 22-nde ise RİA "Novosti Krıma", Rusiye kontrolindeki Sevastopol (Aqyar) gubernatorınıñ muavini Pavel İyenoğa atfı etip, haber berdi ki, işğal etilgen Sevastopolda (Aqyarda) benzin satıluvı sıñırlandı, çünki yaqarlıq teminatı meseleleri bar. Yaqarlıq stantsiyalarında bir araba ya da konteyner içün 20 litrden ziyade benzin berilmez.
İşğalli akimiyetniñ qayd etkenine köre, "logistik qıyınlıqlar" sebebinden şeerde benzin teminatı meselesi olıp çıqtı. İyenonıñ aytqanına köre, "Atan" benzin stantsiyaları ağında şimdilik AI-92, AI-95 ve dizel yaqarlıqları bar, amma er bir stantsiyalarda degil. "TES" benzin stantsiyasında yalıñız Aİ-92 benzin bar, Aİ-95 ve dizel yaqarlığı ise aqşamğa qadar beklenile. Şimdilik benzin stantsiyalarınıñ bir qısmında yaqarlıqnı tek kuponlar vastasınen satalar.
"Bugün isbatlanğan bir sıñırlav kirsetile. Suniy aqibetlerniñ ögüni almaq içün, benzin stantsiyalarında 20 litrden ziyade benzin kanistrağa ya da maşnağa satılmaz. Añlayışlı olmağa rica eteler, biz bütün kerekli tedbirlerni köremiz", — dep İyeno qayd etti.
Şeerniñ işğalli gubernatorı Mihail Razvojayevniñ bildirgenine köre, mayısnıñ 25-nde yaqarlıq ketirilecek.
"Tam stabilleşüvge qadar 20 litrlik sıñırlama qullanılacaq", — dep yazdı o.
Buña baqmadan, mayıs ayınıñ 25-nde işğal altındaki Sevastopolda (Aqyarda) benzin satıluvı sıñırlanmağa devam ete, çünki yaqarlıq teminatınen bağlı meseleler olıp qala.
Qurban bayramı mubarek olsun!
Mayıs ayınıñ 27-nde Kıyivdeki Ukrayina musulmanları assotsiatsiyasınıñ camisinde musulmanlarnıñ esas bayramlarından biri olğan Qurban bayramını qayd ettiler. Bayram saba namazınen başlandı, bundan soñ musafirlerge plâv ve şarqiy tatlar berildi.
Qırım musulmanları müftisi Ayder Rustemov Qurban bayramınıñ musulman cemiyeti içün emiyeti aqqında tarif etti. O hatırlattı ki, Qırımnıñ işğali ve cenk sebebinden qırımtatarlarnıñ çoqusı yıllar devamında bayramnı evden uzaqlarda keçire.
"Bugün dünyanıñ bütün musulmanları, bizler mında Ukrayinada, qırımtatarlar, Ukratina musulmanları Qurban bayramını qayd ettiler. Bu bizim ananemizge ait olğan büyük bir bayramdır. Yazıq ki, işğalden soñ 12 yıl devamında onı tuvğan Vatanımızda qayd etmeymiz, yazıq ki, 4 yıldan berli tolu miqyaslı istilâğa qarşılıq kösterile", — dep Ayder Rustemov qayd etti.
Ukrayina prezidenti Volodımır Zelenskıy musulmanlarnı Qurban bayramınen hayırlap, işğal etilgen Qırım, 2014 senesi Rusiye istilâsınıñ başlanması ve Qırım siyasiy mabüsleri hatırladı.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
