2026 senesi ilk küz ayında Rusiye işğalcileri siyasiy mabüslerge kerekli tibbiy yardım bermeyip, qırımtatarlarğa ücüm etmege ve olarnı etap etmege devam etip, vaqtınca işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ aqlarını bozmağa devam eteler ve qanunsız saylavlarnı keçireler. Bu ay içinde qıtaiy Ukrayinada ise qırımtatar tili künü qayd etildi, Nazirler kabineti ise qırımtatar tiliniñ inkişafına qoşqan issesi içün 14 insanğa mukâfat berdi.
Suspilne Qırım ise, bu ay devamında yüz bergen vaqialar neticelerini toplap yayınlay.
Harkivde işğalden azat etilgen topraqlar içün idarecilerni nasıl azırlaylar
Eki yıldır Karazin adına Harkiv milliy universitetinde işğalden azat etilgen topraqlarnıñ kelecek idarecilerini ögretken magistr programması bar. Mezunlar akimiyet organlarınıñ işini ğayrıdan tikleycekler ve cemiyetlerniñ inkişafına yardım etecekler. Universitet programmanı Ukrayina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilciligi ile birlikte azırlay. Bu programmadaki studentlernen Suspilne Qırım jurnalistleri de subetleştiler.
İşğal etilgen Qırımdan çıqqan 18 yaşındaki Daryanıñ ikâyesi
18 yaşındaki Darya, işğal etilgen Qırımda doğdı ve büyüdi. O, iç bir zaman ukrayin mektebinde oqumаdı, amma ukrayin tilini öz başına — Rusiyede ocalar ve sınıfdaşlarından gizli şekilde — ögrendi.
Bu sene qız Qırımdan çıqtı ve Kıyivdeki universitetke kirdi. Darya, işğal şaraitinde ukrayin kimligini nasıl saqlağanı ve serbest Ukrayinada yañı ayatını nasıl başlağanı aqqında Suspilne Qırım jurnalistlerine añlattı.
Birazdan, ilk küz ayınıñ 11-nde belli oldı ki, 19 yaşındaki Yevpatoriyalı (KezlevRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adli) Matviy ve Qurman rayonından kelgen 18 yaşındaki Darya işğal etilgen yarımadadan çıqqan soñ Kıyivde evlendiler.
Siyasiy mabüslerniñ sağlıq vaziyeti
İlk küz ayınıñ 4-nde qırımtatar siyasiy mabüsi Tofik Abdulgaziyevniñ apayı Aliye Facebookta yazdı ki, siyasiy mabüsniñ Çelâbinskte mahkeme oturışından soñ alı fenalaştı. Onıñ aytqanına köre, aqayınıñ sağ tarafı üyüşti, qol ve ayağı ise alâ daa areket etip olamay. O, Abdulgaziyevniñ mikroinsultı ola bilgini tahmin ete.
Apayınıñ aytqanına köre, saat 10:00-da siyasiy mabüsni mahkemege ketirdiler. Oturış bitken soñ, onı birden hastahanege alıp ketmediler, amma uzun vaqıt devamında diger mabüslernen beraber avtozakqa mindirdiler.
Qadınnıñ aytqanına köre, şeker hastası olğan Abdulgaziyevnniñ suvu ve quru aşı yoq edi. Onı alıp ketkende, onıñ alı fenalaştı.
Bundan ğayrı, Rusiye tarafından «Hizb ut-Tahrir» davasında 11 yılğa üküm etilgen Qırım siyasiy mabüsi Yaşar Şıhametovğa Kemerovo vilâyetindeki müstemlekede 3 dereceli saqatlıq berildi. Adam ve tuvğanlarınıñ aytqanına köre, onıñ sağlığı pek fenalaşa, em de buğum ve omurğası ile bağlı meseleleri sebebinden o, areket etip olamay.
Şıhametov bir qaç hastalıq aqqında tarif etti, olar onıñ areket qabiliyetini sıñırlay. Hususan, beş yıl devamında yürgende o, ayaqlarında qattı ağrı çeke. Adamnıñ aytqanına köre, Saratovadaki ekim ayaqlarınıñ buğumlarınıñ bozulğanını bildirdi, amma soñki diagnozı qoyulmağan edi.
Bundan da ğayrı, siyasiy mabüsniñ aytqanına köre, eki-üç yıl devamında onıñ tizleri sıq-sıq ağıra, bazıda şişe. O, tas kemigi ve omurğa ağırğanından şikâyet ete. Arqa meseleleri sebebinden o, saatte 10 metrge qadar barıp, qoltuq tayaq vastasınen areket ete bile.
58 yaşındaki Qırım siyasiy mabüsi Lenur Halilov, metastazlanğan qara ciger kanseri, hepatit C, gipertoniya ve diger hastalıqlarnı çekip, Rusiye esirliginde kritik alda buluna. Erkek ağır sağlıq vaziyetine baqmadan, Arhangelsk vilâyetindeki apishaneniñ hastahanesinde tutula.
Uquq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, qırımtatar öz başına areket etip olamay ve daima ciddiy ağrılar çeke. Bu sebepten oña Tramadol degen opioid ağrı kesicisini tayin ettiler.
İlk küz ayınıñ 15-nde Halilovnıñ advokatı onı apishane statsionarından mahsus tibbiy müessisege avuştırmaq ricasınen ariza berdi. Uquq qorçalayıcılarnıñ aytqanlarına köre, bu, siyasiy mabüsniñ eñ az tuvğanları ve yaqınları ile körüşmesine imkân berecek.
64 yaşındaki Qırım siyasiy mabüsi Marat Batırovnıñ buğumlar meselesi fenalaşa, bu sebepten onıñ içün yürmek qıyın ola. Oña destek tayağı ve acele ihtisaslı tibbiy baquv kerek. Rusiye FSB de Ukrayinağa deñiz piyade askerini berüv talabını red etti.
«Qırım siyasiy mabüsi Marat Batırovnıñ tiz buğımınen meseleleri bar. Bu sebepten o aqsaya ve areket etmege zorlana. Maratnıñ, serbest olğanda, ilâclar ve mahsus qoşma aşlar yardımınen buğumlarınıñ vaziyetini saqlağanı belli. Şimdilik Maratqa ine yaptırıldı, lâkin oña berilgen ilâclar belli degil. O, kameranıñ içinden keçmek içün minimal imkânlar temin etmek içün bir destek tayağına muhtac. Marat acele ihtisaiy tibbiy baqıluvğa muhtac, çünki onıñ alı kerekli baqıluv ve tedaviylevni talap ete», — deyler uquq qorçalayıcılar.
Dört qırımtatar qız-qadınınıñ davası
Suspilne Qırımğa Qırımdaki uquq qorçalayıcılarnıñ menbaları bildirdi ki, işğal etilgen Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından «Hizb ut-Tahrir» faaliyetinde qabaatlanğan Bağçasaraylı dört qırımtatar qız-qadınınıñ davasınıñ mahkemeden evelki tahqiqatı bitirildi. İlk küz ayınıñ 5-nden itibaren olar cinaiy dava malümatlarınen tanış olmağa başladılar.
Bular çoq balalı Esma Nimetulayeva, iş qadını Fevziye Osmanova, studentler Elviza Aliyeva ve Nasiba Saidova.
Menbalarnıñ aytqanına köre, Rusiye Federatsiyasınıñ Ceza qanunnamesiniñ «Hizb ut-Tahrir» faaliyetine alâqası olğan 205.5-nci maddesinden ğayrı, qadınlar da akimiyetni zorbalıqnen zapt etüvge azırlanalar — Rusiye Federatsiyasınıñ Ceza qanunnamesiniñ 30-ıncı maddesiniñ 1-inci qısmı ile birleşken 278-inci maddesi.
Birazdan belli oldı ki, işğalli Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi qoruyıcılarnıñ Esma Nimetulayeva, Nasiba Saidova, Elviza Aliyeva ve Fevziye Osmanovanıñ apis müddetini uzatmaq muracaatını red etti. Bu sene orta küz ayınıñ 14-ne qadar belgilengen tedbir devam ete.
Mahkeme oturışında imayeci qırımtatarlarnıñ cinaiy davasında bir sıra bozuluvlarğa işaret etip, qadınlarnı terroristik faaliyetinde qabaatlav esassız ve yalıñız FSB delillerine esaslana, dep qayd etti.
Bundan soñ, işğal etilgen Qırımda Rusiye quvetçileri siyasiy mabüs Nasiba Sayidovanıñ babası olğan imam Sadık Urinbayevge qarşı memuriy dava açtı. O, işğalli Musulmanlar diniy idaresinde tasdıq vesiqası olmadan Cuma namazını qılıp keçirgeninde qabaatlana.
Neşirniñ malümatına köre, protokolda qayd etilgenine köre, ilk yaz ayınıñ 5-nde Urinbayev Dolınne köyünde, Qırım ve Sevastopol (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) musulmanları diniy idaresinde attestatsiyadan keçkenine dair şeadetnamesi olmağan vaqıt, cemaat Cuma namazını qılıp keçirdi.
İmam protokolnı imzaladı, amma qabaatını tanımağanını ve öz areketlerini qanunsız saymağanını qayd etti.
Qanunsız etaplar
«Hizb ut-Tahrir» davalarınıñ «Birinci Canköy gruppası» ve «ekinci Canköy gruppası»nıñ mabüsleri Edem Bekirov ve Ekrem Kroş Novoçerkassktaki 3-nci SİZOdan etap etildi.
Berilgen malümatqa köre, ekisini de ilk küz ayınıñ 1-de aqşam «Volgograd tarafına» alıp kettiler. Bu, eki ükümniñ de apellâtsiyası baqılmadan evel oldı. Daa evel adamlar Rostov-na-Donudaki 1-nci SİZOda tutula edi, andan Novoçerkassk izolâtorına avuştırıldı.
Bundan ğayrı, vatandaş jurnalisti Vilen Temeryanovnı apellâtsiyanıñ baqılması içün Volgograd vilâyetine alıp kettiler. Onıñ sağlığı fenalaştı.
«41 yaşındaki qırımtatar faalcisi ve vatandaş jurnalisti Vilen Temeryanov şimdi Rusiyeniñ FCHFederal Cezalandıruv hızmetiniñ Urüpinsk vilâyetindeki 23-nci tedaviylev-terbiye müessisesinde buluna. Bunı adamnıñ tuvğanları bildirdiler», — dep bildirdi uquq qorçalayıcılardan menba.
Jurnalistniñ tuvğanlarınıñ qayd etkenlerine köre, altı künden berli ondan mektüp alamaylar. Qorantası tüşüne ki, adamnı kene de etap eteler.
Birazdan belli oldı ki, işğal etilgen Sevastopolnıñ (Aqyarnıñ) sakini Nadiya Ğrekova, Rusiye arbiy mahkemesi tarafından 22 yılğa mahküm etilgen soñ, Burât Ulusınıñ Ulan-Ude şeerindeki 7-nci tüzetüv müstemlekesine etap etildi. Şimdi o, sert şaraitlerde tutula.
Uquq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, Ğrekova qapalı odalarda buluna ve müstemleke toprağında sıñırlı areket ete bile. Künde oña bir kere yürmege, eki ayda bir kere telefon açmağa izin berile.
Qırım uquq qorçalayıcı gruppası qayd etti ki, müstemleke ve onıñ tuvğan Sevastopol (Aqyar) arasındaki mesafe — tahminen 7 biñ kilometr — sebebinden qadınnı kimse ziyaret etmey.
Bundan da ğayrı, qırımtatar siyasiy mabüsi Memet Belâlovnı ruslar daa bir kere, üç aydan soñ, Petrozavodsktaki (Kareliya Cumhuriyeti) №9 tüzetüv müstemelekesiniñ kamera kibi binasına, sert tutuv şaraitlerindeki barakqa avuştırdılar.
Belâlov üç ay kamerada tutuldı, soñ onı kene sert şaraitlerge avuştırdılar, anda endi bir yıldan ziyade tutula — müstemlekege 2025 senesiniñ yazında kelgeninden berli.
Ailesi aytqanına köre, adamğa telefon etmege yasaq eteler, onıñ içün bütün bu vaqıt devamında tek mektüpler vastasınen laf eteler. Aileden kelgen mektüpler ve cevap mektüpleri pek uzun vaqıt baqıla, çünki VK-9da şimdi tek bir muarrir bar. Bütün mektüplerni o, berim ayınıñ 25-nde, eki aftadan soñ aldı.
İlk küz ayınıñ 10-u — Qırımtatar tili künü
İlk küz ayınıñ 10-nda Ukrayinada Qırımtatar tili ve edebiyatı künü qutlanıla. Bu kün qırımtatarlarnıñ özgünligi ve medeniy mirasınıñ müim qısmı olğan Ukrayina tamır halqınıñ tiliniñ saqlanuvı ve inkişafına diqqat celp etmek içün teşkil etildi. Aynı zamanda işğal etilgen Qırımda qırımtatar tili sistematik basqığa oğray.
Qırımtatar Resurs Merkeziniñ malümatına köre, işğalli akimiyet «resmen» qırımtatar tilini Qırımnıñ devlet tillerinden biri olaraq tanısa da, ameliyatta onı sıñırlay. Resmiy saytlarnıñ qırımtatar tilinde yazılğan saifeleri yoq, işler tek rus tilinde alıp barıla, qırımtatar tiliniñ qullanuvı ise «mahkemeler»de yasaq etile. İşçilerniñ ana tilini qullanğanları içün işten boşatılmaq qorqutuvları da qayd etildi.
İşğalli akimiyetniñ malümatına köre, şimdi Qırımda qırımtatar tilinde tasil bergen yedi mektep qaldı, üçü — rus ve qırımtatar tillerinde tasil bergen mektepler, daa altı mektep «umumiy tasil» statusını aldı. Qırımtatar tilinde derslerni alıp barğan sınıflarnıñ sayısı 384-ten 119-ğa qadar eksildi.
Qırım aqqında «Vikipediya»
İşğal etilgen Qırımnı terk etmege mecbur olğan Qırım sakinleri öz Vikipediyasını yarattılar. Bu leyhağa yarımada aqqında ilmiy tedqiqatlar, arhiv vesiqaları ve gazeta maqaleleri kirsetildi. Şimdi anda suniy zekânen tertiplengen 400-den ziyade maqale bar.
Ukrayin tilinde olğan maqalelerden ğayrı, resurs yavaş-yavaş ingliz, qırımtatar ve türk tillerinde de toldurıla. Müelliflerniñ aytqanlarına köre, olarnıñ vazifesi — Qırım aqqında teşkerilgen malümatnı bir yerde toplap, tedqiqatçılar, jurnalistler ve yarımada ile meraqlanğan er kes içün qullanmaq.
«Ayda aman-aman biñ qullanıcı ziyaret ete, coğrafikke binaen birinci yerde Ukrayina, ekinci yerde AQŞAmerika Qoşma Ştatları ve, meraqlısı, üçünci yerde — Rusiye. Saytımız ukrayin tilinde olsa da», — dep tarif etti «Wiki: Qırım — bu Ukrayina» leyhasınıñ reberi Andriy Boğdanovıç.
Qırımtatar tiliniñ inkişafına qoşqan isse içün mukâfat
Nazirler kabineti, tasil, ilim, medeniyet, media ve cemiyet sektorınıñ 14 faalcisibe Qırımtatar tiliniñ inkişafına qoşqan isses içün mukâfat berdi.
Mukâfat alğanlar arasında:
- Ayşe Arnautova — NaUKMA umumiy ve slavân tilşınaslığı kafedrasınıñ büyük ocasıdır. Qırımtatar tiliniñ ögretüvi, tetqiqatı ve inkişafına qoşqan issesi içün.
- Eskender Bariyev — aq qorçalayıcı, Qırımtatar halqı Meclisiniñ azası, Qırımtatar resurs merkeziniñ reisi. Milliy ve halqara seviyelerde qırımtatar tiliniñ qorçalavı, til leyhalarınıñ inkişafı ve til aqlarınıñ qorçalavı içün nam qazanğan.
- Pavlo Başınskıy — cemaat faali ve göñülli. Qırımtatar tilini desteklemek ve populârlaştırmaq içün cemaat faaliyeti içün mukâfatlandı.
- İrına Drığa — Taras Şevçenko adına Kıyiv milliy universitetiniñ türkologiya kafedrasınıñ baş ilmiy hadimi ve dotsenti.
- Esmi Kassar — jurnalist, rejissör, «Qırım haberler» agentliginiñ Ankara bürosınıñ reberi. Qırımtatar tiliniñ media ve medeniy saasında populârlaşması içün mukâfatlandı.
- Olga Kıçi — «Birlik mektebi» qırımtatar litseyiniñ müdir muavini. Qırımtatar tilinde tasilniñ inkişafı içün ayırılğan.
- Anife Kurtseitova — «Qırım ailesi» tasil ve medeniy faaliyetiniñ teşkilâtçısıdır.
- Eldar Osmanov — «Qırım yang» cemaat teşkilâtınıñ reberi.
- Servin Osmanov — informatsion tehnologiyalar ve dijital tilşınaslıq saasında cemaat erbabı.
- Tamıl Seyitiyağayeva — filologiya ilimleri namzeti, Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ qırımtatar ve şarq filologiyası kafedrasınıñ dotsenti.
- Elvina Seyitbullayeva — cemaat faali ve jurnalist.
- Elvina Halilova — filolog ve terciman.
- Mamure Çobanova — terciman, oca ve qırımtatar tilinden oquv malümatlarınıñ müellifi.
- İsmet Yüksel — cemaat erbabı ve mecenat.
RF Devlet Dumasına Qırımdaki «saylavlar»
2026 senesi ilk küz ayınıñ 18-20 künleri Rusiye Federatsiyası Devlet dumasına saylavlarnı keçirecek, saylav protseduralarını vaqtınca işğal etilgen ukrayin topraqlarına da tarqatacaq. Rey berüv Qırımda, em de Donetsk, Luğansk, Zaporijjâ ve Herson vilâyetleriniñ işğal etilgen qısımlarında keçirilecek. Ukrayina bu saylavlarnı ve olarnıñ neticelerini tanımay.
Rusiyede ise bu saylavlar sıñırlı siyasiy raqiplik şaraitinde keçe. Soñki yılları özüni muhalifet olaraq tanıtqan Rusiye siyasetçileriniñ çoqusı saylavlarda iştirak etmekten marum etildi, bazıları memleketni terk etmege mecbur oldı, memuriy ya da cinaiy davalarnıñ iştirakçileri oldı.
Federal seviyede, açıqtan-açıq cenkke qarşı nazar noqtası olğan yekâne qayd etilgen fırqa olğan «Yabloko» cedvelden çıqarılğan soñ, on fırqa saylavğa kirdi. Rusiye akimiyeti tarafından nezaret etilgen kütleviy haber vastaları ve halqara közeticilerniñ olmaması — bu kibi şaraitlerde Rusiye bu saylavlarnı öz toprağında ve işğal etilgen topraqlarda keçire. Qırım sakinleriniñ bu saylavlarğa munasebeti ve umumiy müit aqqında işğal etilgen yarımadadaki menbalar anonim şeklinde Suspilne Qırımnğa tarif ettiler.
İşğal etilgen Qırımda Rusiye Federatsiyası Devlet Dumasına keçirilgen sahte saylavlarda, ilk malümatlarğa köre, ükümette olğan «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ namzetleri ğalebe qazanğan. Halqara toplulıq yarımadada rey berüvniñ qanuniyligini tanımay, amma Rusiye Qırımnı saylav esnasına qoştı.
İşğalli Qırım saylav eyyetiniñ malümatları bunı köstere, dep bildirdi ilk küz ayınıñ 23-nde ForPost yerli Rusiye tarafdarı teşviqat neşiri.
Bir mandatlı bölgelerde Rusiye Federatsiyası Devlet Dumasınıñ «mebusları» Yuriy Nesterenko (54,99%), Leonid Babaşov (62,99%) ve Tetâna Lobaç (61,22%), em de Yalta «mer»i Yanina Pavlenko (56,46%). Olarnıñ episi Rusiye akimiyetini, Qırım işğaline qoltutalar ve Rusiye Federatsiyasınıñ Ukratinağa qarşı tecavuzına açıqtan qoltutalar.
Hollywoodda «Hatırağa yazılğanlar» filmi taqdim etildi
Hollywoodda qırımtatarlarnıñ küreşi aqqında «Hatırağa taşlanğanlar» vesiqalı filmi taqdim etildi.
Film ilk küz ayınıñ 24-nde Los Anceleste ötkerilgen 29 yıllıq Arpa International Film Festivalda taqdim etildi. Film festivaliniñ eñ eyi 52 levhasına kirdi.
Filmniñ müellifi — ukrayin asıllı amerikalı jurnalist ve vesiqalı Kristina Paşın.
Film, hususan, uquq qoruyıcılar ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri Eskender ve Zarem Bariyevler, Rusiye esirliginden azat etilgen Nariman Celâl, hırsızlanğan Melitopol memleketşınaslıq müzeyi müdiri Leyla İbrahimova, elâk olğan arbiy hızmetçi Seyran Kadırov aqqında ikâye ete.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
Bizni Google Haberlerinde oqumaq içün Suspilne Qırımnı saylanğan mevzularda saylañız
