2021 senesi berim ayında Ukraina Nazirler Kabineti qırımtatar elifbesiniñ latin imlâsına keçmesini tasdıqladı, Şuralar Birliginde kiril elifbesine deñiştirilmeden evel olğanı kibi. 2023 senesinde tamır halqınıñ tili kompyuter dögme sistemasınıñ yerleştirilüvi içün uyğunlaştırıldı. Planlarda — cep telefonları içün de işlep çıqaruv bar, — dep Suspilne Qırımğa tilşınas Arslan Fazılov tarif etti. O, bu yañılıqlarğa qoşula, qırımtatar tilini de ögrete ve ukrainler arasında bu tilni ögrenmek içün talap artqanını ayta.
Ana tili kününe qırımtatar tilini ögrengen ukrain qadınnen subetleştik. Arslan Fazılovnen de, UNESCO tarafından 15 yıldır telüke astında olğan tilniñ vaziyeti ve onıñ saqlanuvına suniy zekâ nasıl yardım ete bilecegi aqqında laf ettik.
Arslan Fazılov Simferopolda (Aqmescitte) tilşınaslar qorantasında doğdı. Onıñ qartbabası — belli qırımtatar yazıcısı ve jurnalisti Riza Fazıl. Qırım işğal etilgen soñ Arslan öz tilini ilmiy seviyede ögrenmege başladı. Ve aman-aman yedi yıldır talebelerge bilgi bere.
"Sürgünlikten soñ qırımtatar tili yasaq etilgen edi. Tetqiq etüv, neşir etüv yasağı altında edi. O, "lâğu etilgen" edi. Bunıñ yerine rusça çıqtı. Aman-aman 20 yıl devamında til inkişaf etmedi", — dep ayta tilşınas.
2010 senesinden başlap, UNESCOnıñ tasnif etkeni kibi, qırımtatar tili ğayıp olmaq telükesi altında buluna. Arslan Fazılovnıñ fikirince, halqnıñ sürgünligi, tsenzura ve ruslaştıruv — bularnıñ esas sebepleri.
“Mektep yoq edi, ocalar yoq edi, bir şey yoq edi. İnsanlar ayatta qalmağa tırışa ediler ve til aqqında tüşünmey ediler", — dep ayta o ve sürgünlik vaqtında qırımtatarlarnıñ şaraitini añlattı: "Bizni alıp kettiler, til meydanımız yoq etildi, halqımız kontsentratsiya zonalarına bölündi. Komendantlıq rejimi bar edi. Meselâ, bir köyden başqasına çıqmağa imkân yoq edi. Yani bu til saası endi ğayıp olğan edi. Ekincisinden, bir nesilden nesilge tilni keçirmege imkân olmadı", — dey Arslan Fazılov.
Qırımnıñ işğali til meselesinen vaziyetni daa beter etti. Onıñ aytqanına köre, bu sebepten Fazılov qırımtatar tilini ögrenmege ve bilgisini başqalarğa bermege qarar aldı. Çünki, adamnıñ aytqanına köre, kelecek nesilge tilni keçirmege tilde laf etkenler yetmey.
"2018 senesinden berli şahsiy derslerni alıp baram. Talebelerim — qırımtatarlar ve ukrainliler. Qırımtatarlar onı bilmege, tiline, medeniyetine, Qırımğa ait olmağa isteyler. Ve ukrainler, bazıları qırımtatar medeniyetine o qadar meraqlanğanlar ki, tilni ögrenmege istegenler. Bazılarına işnen bağlı bir şey kerek", — dedi oca.
Lina Maçulska — Arslan Fazılovnıñ talebesi. Ukrain qadını qırımtatar tilini eki yıl devamında ögrene. Başta bedava kurslarğa qatnay edi, soñra şahsiy dersler ala başladı.
“Qırımtatarlarnı pek ürmet etem, medeniyetini, tarihını ürmet etem, bu halqnıñ Rusiye sebebinden başından keçken facialarnı añlayım. Onıñ içün qırımtatar tiliniñ inkişafına alâqası olmağa istedim. Bunı qırımtatar tiliniñ saqlanuvına qoşqan issesi ve halqına sayğı köstergenim kibi körem", — dep Lina añlattı.
Arslan Fazılovnıñ aytqanına köre, qırımtatar tilini ögrenmek içün talap arta. Lâkin, o qayd etti ki, bu til ögrenmek qıyın. Ve bunı kerçekten istegenler yapa bileler.
"İngliz tilini ögrenmek qolay. Anda kurslarğa yazılmaq. Qırımtatar tili böyle çalışmay. Bu pek qıyın bir til", — dedi oca.
Lina Maçulska dedi ki, qırımtatar tilini ögrenmek kerçekten qolay degil.
"Misal olaraq, bazı sözlerniñ tekrarlanuvı alâ daa fonetik sebeplerden qıyın. Grammatikada bir qarışıqlıq bar, amma ocalarnen bunı tez añlaymız. Em de oquv malzemeleri pek az, ya da olar rus tilinde. Şimdi qırımtatarca ocaları qırımtatar tilini keniş auditoriya içün qullanmaq içün öz kitapları ya da kurslarını yaratalar, men buña quvanam", — dep Lina ayttı.
Kerekli metodika ve elyazmalarnıñ olmaması ocalarnıñ işini de qıyınlaştıra, dep Arslan qoştı.
"Vaziyet kritiktir. Bu pek açıq bir tasvirlemedir. On farqlı kitaptan toplayıq. Özümiz bir şeyler uyduramız. Yazamız, resim yapamız. Oquv qısmından ğayrı, bizge qoşma içerik yaratmaq kerek", — dep Fazılov añlattı.
Bu qıyınlıqlarğa baqmadan, Lina Maçulska til ögrenüvinde muvafaqiyetlerge irişe.
"Oqumağa o qadar beceremem ki, istegenim kibi daa yahşı olamayım, amma tırışam. Esas ibarelerni añlayım, em de qonuşuv içün temel sözlerni bilem", — dedi o.
Qıznıñ qırımtatarca sevimli ibaresi bar:
— Ukrainağa şan-şüret!
— Qaramanlarğa şan-şerefler!
Tilşınas Arslan Fazılov, Qırımnıñ işğali sebebinden tilniñ saqlap qalması pek qıyın olğanını iddia etti. Amma qıtaiy Ukrainada — bu kerçek, bunıñ içün devlet açıq bir til siyasetini şekillendirmek kerek.
“Qırımda bunı yapmaq pek qıyın. İşğalciler er angi ava yolunı qapatqanlar, amma qıtaiy Ukrainada bunı yapa bilemiz. Tek bizim muvafaqiyet olmamız içün devletimizden, cemiyetten muazzam bir destek kerek", — dep Arslan Fazılov yekünledi.
Tilşınasnıñ fikirince, qırımtatar tilini saqlamaq içün zemaneviy tehnologiyalar da qullanılmalı. Hususan, kompyuter dögme sistemalarını açmaq içün tamır halqınıñ tilini uyğunlaştırmaqta iştirak etti. Mobil telefonlar içün de birleştirmege planlaştıra. Bundan da ğayrı, Arslan Fazılovnıñ aytqanına köre, onıñ ana tilini saqlamaq içün suniy zekânı celp etmek mümkün:
“Bugünde-bugün ilerilev pek tez keçe, biz suniy zekânı tolusınen qullanamız. Qırımtatar tilini SZğa ögretsek, til ölmez. Suniy zekâ onı bilecek. O, onı aytıp olamaycaq, amma qırımtatarca yaza bilecek. Belki de, bir kün bunı yapacağım”.
Hatırlatamız ki, bugün, kiçik aynıñ 21-nde, Halqara ana tili künü, "Nefes" cemaat teşebbüsi qırımtatar tilinde imlâ keçirecek. O, saat 19:00-da (Kıyiv vaqtı boyunca) "Nefes" YouTube kanalında ve teşebbüsniñ Facebook saifesinde yayınlanacaq, dep teşebbüs bildirdi. Bundan da ğayrı yayınnı ''Cemaat media'' alıp baracaq.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
