11 yıl evel, yani 2014 senesi 3-ci mayıs bütün yarımadadan 5 biñge yaqın qırımtatar öz yolbaşçısı, qıtadan Qırımğa yol alğan Mustafa Cemilevni qarşılamaq içün Armânsk şeerine memuriy sıñırğa yol aldılar. Evelden Rusiye akimiyeti, oña 2019 senesine qadar yarımadağa kirmege yasaq etken edi, amma o iç bir vesiqağa imza qoymağan edi. Armânsk şeerinde türk divarları yanında qırımtatarlarnıñ bir kolonnasını zırhlı maşnalarnen rus OMON cenkçileri qapattılar.
Faalciler içini bozıp, nezaret noqtasına cayav kettiler. Anda olar Qırımğa iç bir vaqıt kirsetilmegen qırımtatar halqınıñ yolbaşçısınen körüştiler. Soñundan yüzlernen cinaiy "işler" açıldı, şartiy cezalar çıqarıldı, qırımtatarlarnıñ evlerinde onlarnen tintüvler yapıldı, bu toplaşuv iştirakçilerine cöremeler tayin etilgen.
Suspilne Qırım, KrımSOS uquq qoruyıcı teşebbüsiniñ yardımınen işğalciler daa qaysı ukrainlerge yarımadağa kirüv yasağını tayin etkenleri aqqında malümat topladı.
Sürgünlik ve kiriş yasaqları – Rusiye vatandaşlığından vazgeçkenlerini cezalav usullarıdır
Qırımda yaşağan çoqusı ukrain vatandaşı, Rusiye vatandaşlığından vazgeçti, şunıñ içün işğalciler olarğa dair köçüci qanuncılığını qullanmağa başladılar. Bu bozuluv içün ceza şekillerinden biri sürgünlik ola, dep añlatalar KrımSOS talilcileri. Demek ki, işğalden evel Qırımda yaşağan, anda mülki ve qorantası olğan insannı yarımada territoriyasından 2014 senesinden soñ sürgün etmek mümkün oldı. Amma sürgünlikten daa sıq ruslar RF territoriyasına (Qırımnen beraber) Qırım territoriyasında ya da Ukrainanıñ materikinde yaşağan siyasetçiler, jurnalistler ve cemaat erbapları içün kirüv yasağını qullanğan ediler.
"Qırımnen memuriy sıñırnı keçkende kiriş yasaqlar qoyuldı ve bu yasaqnıñ müddeti umumen 5 yıl edi. Malümat meydanda ayrıca qayd etilgen bir sıra kiriş ve çıqaruv yasaqları Rusiye Federatsiyasınıñ köçüv qanuncılığınıñ kirsetilmesinen, yañı vesiqalarnı almaqnıñ imkânı olmağanından ya da evelki qanun bozuvlarınabağlıdır ", — denile KrımSOS talilcilernen Suspіlne Qırım içün azırlanılğan malümatta.
Qaç şahısqa Qırımğa kirüv yasağı tayin etilgeni aqqında belli degil
Şimdiki vaqıtta işğalden soñ yarımadağa ne qadar adamğa kirmek yasaq etilgeni kesen-kes belli degil.
2014 senesi "Qırım Devlet Şurası" yarımadada bulunması "istemegen" sebebinen Qırımğa kirmege yasaq etilgen 334 ukrainniñ cedvelini derc etti. Bu cedvelde ekseriyetnen ukrain ve qırım siyasetçileri bar. 2014 sene devamında cedvel deñişti, lâkin şu daqiqadan başlap "Qırım Devlet Şurası" dep adlandırılğan saytta cedvel deñişmedi.
"2014 senesinden 2020 senesine qadar vaqıt içinde kiriş yasaqları sadıq olmağan halqtan qurtulmaq ve işğalcilerniñ yarımada territoriyasında yapqan bozuv ve cinayetlerni cemaatçılıqqa ilân etmekten qaçınmaq içün bir yol olaraq qullanıldı", — añlata "KrimSOS" eksperti.
Misal olaraq, Qırımnen memuriy sıñırında jurnalistler Alöna Savçukqa (10 yıl), Taras İbragimovğa (34 yıl) ve Alina Smutkoğa (10 yıl) yasaq berildi. Sebebi – Rusiyeden çıqmaq ve kirmek tertibi aqqında Rusiye qanunınıñ 27-nci maddesiniñ 1-nci qısmınıñ 1-nci maddesi ("Devletniñ mudafaa qabiliyetini ya da havfsızlığını, ya da cemaat tertibini, ya da halqnıñ sağlığını qorçalamaq maqsadınen") edi. Bu jurnalistler Qırım faallerniñ taqiplerni ve siyasiy sebeplerden ceryanlarnı faal şekilde aydınlatqan ediler.
"Daa işğal sıñırcılarnıñ keñ ameliyatı, subetler de olğan edi. Qısqa bir subet içün ayrı kabinetlerge faalciler, uquq qorçalayıcıları, siyasiy sebeplerden taqip qurbanlarınıñ advokatları, mustaqil Qırım matbuat vekilleri alıp barıldılar. Böyle "muzakereler" 40 daqqadan 4–5 saatqace sürgen edi", — añlata QırımSOS.
Büyük miqyaslı ücüminden soñ yasaqlarğa ihtiyac yoq etilgen. Amma qattı filtratsiya lagerleri peyda oldı, olardan soñ ayrı insanlar, aksine, reine ya da esir oldılar.
2014 senesi 3-ci mayıs qırımtatarlar Cemilevni Armânsktaki nezaret noqtasında qarşılay ediler
Mustafa Cemilevge yarımada işğal etilgen soñ Rusiye tarafından Qırımğa kirüv yasaq etildi. Bu işniñ esasında yapılğan vesiqalar berilmedi. 2014 senesiniñ mayıs ayınıñ başında Cemilev ilk olaraq Qırımğa uçaqnen barmağa tırıştı, muvafaqiyetsiz tırışuvdan soñ Kiyevge qayttı ve andan avtomobilnen yarımadağa yol aldı.
O vaqıt Azatlıq Radiosı haber etkeni kibi, qırımtatar halqınıñ meclisi, Mustafa Cemilevni tberaber ketip qarşılamağa qarar berdi.
"3-ci mayıs künü kündüz Armânsk şeerindeki Turetskiy Val noqtasında onı endi biñden ziyade maşina ve beş biñge yaqın qırımtatar erkekler ve qadınlar bekley ediler. Olar özlerinen qırımtatar ve ukrain bayraqlarını ketirdiler. Bu yerde bulunğanlar "Mustafa!", "Millet!", "Vatan!"" şiarlarnı aytqan ediler", — denilgen edi Azatlıq Radiosınıñ leyhasında.
Qırımnıñ özüni baş naziri ilân etken Sergey Aksönov Cemilevniñ yarımadağa "vaziyetni bozmaq içün ğarp mahsus hızmetleriniñ emirinen" kelgenini, OMON, arbiy ve qanunsız "Qırımnıñ öz-özüni qorçalavı" çağırılğanını bildirdi. Bunı vaqia yerinden Qırım Aqiqatınıñ mühbiri haber etti.
"Armânsk-Herson yolunı URAL maşinaları, zırhlı maşnalar, em de OMON ve Rusiyeniñ diger mahsus küçleriniñ dört yolaqları qapattılar. Umumen, farqlı tahminlerge köre, sıñırnıñ qapatuvında çeşit Rusiye arbiy qısımlarından biñge qadar asker iştirak etti. Şu cümleden bronemaşinalar da. Armânskniñ kirişinde yerli rusiye tarafdarı teşkilâtlarnıñ faalcileri tarafından tayaqlarnen silâlanğan daa bir "mudafaa" satırı quruldı", — denilgen edi "Qırım Aqiqatı" jurnalistiniñ levhasında.
Qırımtatarlar içini bozıp, noqtalar arasındaki territoriyada Cemilevnen körüşmege muvaffaq oldılar, lâkin olarnıñ qaytuv yolu qapaldı. Çatışmalar olmasın dep, Meclis Cemilevniñ Kiyevge qaytacağına qarar berdi. Onen körüşken qırımtatarlarnı mahsus koridordan işğal yarımada territoriyasına alıp kettiler.
Mustafa Cemilevge 2034 senege qadar Qırımğa kiriş yasaq etilgen
Yasaqnıñ müddeti 2019 senesi çiçek aynıñ 19-da bite, amma Mustafa Cemilev Qırımğa qaytmaq içün daa areket etmedi. 2020 senesi qırımtatar halqnıñ lideri Rusiye Cinaiy kodeksiniñ üç maddesine köre qabaatlanılğan:
— Rusiyege kirmege ruhset berilmegen çet memleket vatandaşı tarafından Rusiyeniñ devlet sıñırını keçüv, evelden fitne yapqan bir zümre şahıslar tarafından yapılğan (RF CK 3 q. 224 m.);
— Ateş silânıñ diqqatsızlıqnen saqlanması, bu ise onı başqa adam ile qullanması içün şaraitler yarattı, eger de o ciddiy neticelerge ketirse edi (RF CK 322 m.);
— Cenk silâlarını qanunsız aluv ve saqlav (RF CK 1 q. 222 m.).
2021 senesi Armânsk şeerindeki Rusiye idaresi astındaki mahkemeniñ sessiyasında Cemilevge qarşı cinaiy işniñ mvlümatları baqılğanda, kiriş yasağı 15 yılğa — 2019 senesi saban aynıñ 5-ten 2034 senesi saban aynıñ 5-ke qadar uzatılğanı belli oldı.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
