Çiçek ayınıñ 10-u — Qırımtatar jurnalistikası künü. Bu künni 2011 senesi Bağçasarayda Qırımtatar KHV konferentsiyasında tasdıqladılar. 1883 senesi çiçek ayınıñ 10-nda Qırımtatar gazetası "Terciman"nıñ ilk nushası basıldı. Gazetanı publitsist, yazıcı ve siyasiy erbap İsmail Gasprinskiy tesis etken edi.
Qırımtatar jurnalistikası nasıl peyda oldı, Qırımtatarlarnıñ Qırımğa sürgünlik yerlerinden qaytqanından soñ ve yarımadanıñ Rusiye işğali vaqtında nasıl inkişaf etti — bunı Suspilne Qırım tarif ete.
Tesisçi ve neşir, Qırımtatar maarifçisi İsmail Gasprinskiy "Terciman" Qırımtatar gazetasınıñ ilk nushasını daa 1882 senesi azırlağan edi, amma belli bir vaqıt keçti ve gazetanıñ neşir etilmesi 1883 senesi çiçek ayınıñ 10-nda Bağçasarayda başlandı. O vaqıt onı Qırımnıñ Rusiye İmperatorlığı tarafından işğal etilgenine "qoşuluvı" asırına bağışlağanlar.
Gazeta eki qısımdan ibaret edi: Rusça ve Qırımtatarca. Birinci sanı imperiyanıñ yañı qanunları, turk-musulman matbuatınıñ inkişafı ve şarq qadınlarınıñ azat etilmesi aqqında edi. "Terciman" başta aftalıq edi, soñra ep künlik oldı. O, 25 yıl devamında derc etilgen edi. "Terciman"nıñ soñki sanı 1918 senesi kiçik aynın 23-nde, bolşevikler Qırımnı zapt etip, neşir etilmesini yasaq etken soñ neşir etildi.
Şuralar akimiyeti vaqtında Qırımtatar gazetalarını meydanğa ketirmek ıntıluvları olğan edi, olardan biri Yañı Dünya 1944 senesine qadar başqa adlarnen bar edi, sürgünlikten soñ o yasaq etildi, soñra Taşkentte ğayrıdan doğdı, 1991 senesi ise, Qırımtatarlar vatanğa qaytqan soñ, gazeta muarririyeti Simferopolğa (Aqmescitke) köçti, ve onıñ adı Yañı Dünya olaraq qaytarıldı.
2000 senesinden 2014 senesine qadar devirni Ukrain Qırımında jurnalist Mavile Halil Qırımtatar jurnalistikasınıñ inkişafı olaraq adlandırğan edi. Tek basma neşirlerinden Avdet gazetası, Yıldız edebiyat mecmuası, Qırım gazetası, Nenkecan mecmuası, Arzı mecmuası, Nesil mecmuası, "Dialog" ve "Pivоstriv" cemiyet-siyasiy gazetaları peyda oldı. Bundan da ğayrı, Qırımda Qırımtatar telekanalları ve radiosı peyda olmağa başladı.
Mavile, ATR telekanalınıñ populârlığı sayesinde tamır halq arasında ana tili populâr oldı, dep tarif ete:
"ATR, malümat merkezinden ğayrı, medeniy merkez oldı. Olarnıñ leyhaları etrafında insanlar, bütün Qırımtatar ziyalıları toplanıp başladı. O tilni, modanı, ilimni, muzıkanı, siyasetni qaplap ala edi. Tercime etilgen filmler ve seriallar peyda oldı, balalar içün kontent. Yani bu, er bir Qırımtatar evine kirip, ana tilinde laf etken bir leyha. Tarih aqqında söz yürsetmek mümkün degil, amma 2014 senesi kanal Qırımda qapatılmağan olsa edi, tilniñ yoq olmaq telükesi altında olğanına dair meselemiz olmağan olur edi", — dep Mavile Halil ayttı.
2014 senesinden berli, Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, mustaqil Qırımtatar ve umumen, jurnalistika yoq edi. İşğalciler böyle neşirlerniñ işini nezaret etip başladı, mustaqil matbuat vastaları ve jurnalistlerniñ işi içün imkânsız şarait yarattı, olarğa Qırımğa kirişni yasaq ettiler, bazı muarririyetler yarımadadan ketmege mecbur oldı. Qırımdaki Ruslar ise mustaqil matbuat vastalarına loyal alternativ yarattılar.
Şimdilik 20 Qırım jurnalisti uydurılğan siyasiy davalar sebebinden Rusiye esirliginde buluna. Deñiştirüv çerçivesinde Ukrainanıñ tolu miqyaslı istilâsı başlağan soñ eki Qırım siyasiy mabüsni azat etmege imkân oldı, olarnıñ arasında jurnalist ve Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bar. Uquq qorçalayıcılar Rusiye esirliginde jurnalistlerni işkencege oğratqanlarını tasdıqladılar. Hususan, "Qırım. Aqiqat" jurnalisti Vladıslav Yesıpenko, yerli jurnalist Oleksiy Besarabov ve vatandaş jurnalisti Asan Ahtemov azaplandılar.
Repressiyalardan soñ, muarririyetlernen işbirlik yapqan mühbirler yerine, çoqusı allarda vatandaş jurnalistleri keldi. Bular — işğal etilgen Qırımda olıp keçken vaqialar aqqında haber etmek müim olğanını añlağan, çeşit zenaat ve tecribesi olğan insanlardır. Olar tintüv yerlerine ve "mahkemeler"niñ binasına kelip, vatandaşlarınıñ tutuluvı ve apis etilüvini qayd ettiler. Vatandaş jurnalistlerinden biri, şimdi "Gratı" neşiriniñ mühbiri Lütfiye Zudiyeva, o ve zenaatdaşları açıqlıq insannı qurtarıp ola, dep añlağan bir ikâyeni hatırlay.
"Biz, bunı yapmaq kerek olğanını, cemaatçılıq qorçalağanını, Qırımda insanlarnı tek bu qorçalay bilecegini sezgen edik. Ve Simferopolda (Aqmescitte — terciman) "mahkeme" esnasında Bilâl Adilovnıñ hırsızlanması bunı isbatladı. Bundan soñ Osman Arifmemetov canlı yayınnı açtı ve Bilâl Adilovnıñ maşnası artından qaçtı, yolda ne olğanını tefsir ete edi. O, mahkeme binası altından hırsızlanğan insannı kösterdi. Osmannıñ bu canlı yayını o vaqıt bir çoq mediağa tarqalğan edi. Haberler peyda oldı ve Adilovnı azat ettiler. O, Qırımdaki insanlar kibi ğayıp olmadı. O vaqıttan başlap, halq ögünde oluv, haberdarlıq, açıqlıq, aydınlatuv — bu sadece insanlarnı qorçalamaq içün bir alet degil, bu Qırımda er kün olıp keçken vaqialarnı vesiqalandırmaq içün bir yoldır. Elbette, o vaqıt er şey qısqa müddetke köründi. Biz böyle bir coşqunlıq ve energiyanen tolu edik. Biz, şimdi 2-3 yıl mühbirlik yaparmız, ve vaziyet bir vaqıt deñişir, dep tüşüne edik", — dep Lütfiye ayttı.
Şu anda vatandaş jurnalisti Osman Arifmetov, ve din erbabı Bilâl Adilov da siyasiy mabüsler, yarımadada eñ büyük "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ mabüsleridir. Ekisi de sert rejimli müstemlekede 14 yılğa mahküm etildi.
Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrainağa istilâsından soñ Qırımda çalışmaq daa da qıyın oldı, dep vatandaş jurnalistleri bildirdiler. Meselâ, eger siz kamera ve şativnen mahkeme binası ögünde tursañız, polis seni tutıp ala bilir.
İşğalcilerniñ aşırıcılınen küreş merkeziniñ hadimleri jurnalistlerniñ mektüplerini taqip eteler. Jurnalistler, öz qaramanlarını qorumaq içün, adlarını sıq-sıq aytmaylar. Vatandaş jurnalistleri yaqalana ve olarğa qarşı memuriy ya da cinaiy davalar açıla. Lütfiye Zudiyeva üç kere memuriy madde boyunca apiske alınğan edi: 2019, 2023 ve 2024 seneleri. Rusiye quvetçileriniñ basqısına baqmadan, Zudiyeva "Qırım birdemligi" vatandaş uquq qorçalayıcı teşebbüsiniñ işini devam etkenini qayd etti.
"Vatandaş jurnalistikasınıñ mühbirleriniñ sayısı artıp tura. Bazıda siyasiy mabüslerniñ büyük balaları bar, olar ana-babalarınıñ qaytuvı içün küreşniñ bu usulını şekillendirdiler. Amma siyasiy mabüslerniñ ailesi olmağanlar da buna emiyet bermeyler. Vatandaş jurnalistleri arasında em erkekler, em de qadınlar bar. Şimdi "Qırım birdemligi" saifesine baqsañız, 2016-2017 seneleri yazılğan ilk mektüplerime baqqanda, zenaatdaşlarım daa çoq tüşünceli ve tarafsız yazalar. Jurnalistika standartları içün haber ya da mevzuğa ait materiallar yazılmaq kerek. Olar er vaqıt ögreneler, amma bu jurnalistika fakultetiniñ dershanesi degil, bu aqiqiy vaqıt rejiminde çalışmaq", — dep Lütfiye Zudiyeva tarif etti.
Tek 2024 senesi işğal etilgen Qırımda Qırımtatar muarririyetlerine ve olarnıñ hadimlerine yapılğan basqı üç kere qayd etildi. Kiçik aynıñ 6-nda belli oldı ki, mahsus hızmetler Nenkecan qadınlar ilmiy-populâr mecmuasınıñ baş muarriri Zera Bekirovanıñ evini tinttiler. Rusiye quvetçileri onıñ evinde tintüvni saba erte başlap, qadınnı tutıp aldılar, gece yarısına qadar ise azat ettiler.
2024 senesi boş aynıñ 21-nde qırımtatar bala mecmuasınıñ baş muarriri Edie Muslimovanıñ tutulğanı belli oldı. Onı Simferopoldan (Aqmescitten) Sudaq civarındaki Sonâçna Dolıjna (Qoz) köyüne, 91 yaşında anasınıñ evine ketkende hırsızladılar. Edie Muslimovnı bir buçuq kün devamında FSB binasında tutıp sorğuğa çektiler.
2024 senesi mayıs ayından başlap, İşğalli aşırıcılıqnen küreş merkeziniñ hadimleri Qırımtatar gazetası Qırım muarririyetini taqip etmege başladı. Mayısnıñ 17-nde muarririyet binasında ve baş muarrir Bekir Mamut ve neşirniñ tesisçisi Seyran İbragimovnıñ evileri tintildi.
Muarririyetniñ hadimlerine qarşı eki neşir içün dört memuriy protokol yazıldı. Birincisi, BMTnıñ Baş kâtibi Antonio Guterreşniñ maruzasında işğalli quvetçiler "matbuat serbestliginiñ bozuluvı" alâmetlerini körgenler. Ekincisi — Qırımtatarlarnıñ Rusiye ordusına celp etilüvi aqqında maqalesi, anda işğalciler "Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı quvetleriniñ itibardan tüşürilüvi" aqqında yazalar. "Mahkeme" İbragimov ve Mamutqa 790 biñ rublelik (tahminen 359 biñ ğrıvnâ) para cezasını berdi.
İlk küz ayında Rusiye uquq qorçalayıcıları kene kelip, gazetanı daa 44 biñ rublelik (tahminen 22 biñ ğrıvnâ) para cezasına oğrattılar. Bu sefer sebep, sovet dissidenti ve uquq qorçalayıcısı Lüdmıla Alekseyeva aqqında Qırımtatarca yazılğan teessurat oldı. İşğalli polis ve Roskomnadzornıñ versiyasına köre, onıñ aqqında malümatta "Amerikanıñ Sesi" ve "Azatlıq Radiosı" aqqında RFniñ olarnı "çetel agentleri" olaraq sayğanını qayd etmeden malümat bar edi, dep adliyeci Hatice Mamut bildirdi.
"Seyran İbragimovğa, em uquqiy şahısqa, em de baş muarrir Bekir Mamutqa qarşı tizilgen memuriy protokollar muarririyetniñ işini pek zorlaştırdı. Mahkemede berilgen iç bir delilniñ emiyeti yoq edi. Birinci ve ekinci basamaqlarnı keçtik, muracaatlarnı azırlaymız. Bir şey deñişecegine ümütimiz çoq degil. Amma bu qararlarnıñ mantıqsızlığını köstermek içün bütün adımlarnı atmaq kerekmiz. Para cezasını ödemege mecbur oldıq, bütün bank bergilerinen beraber 850 biñ ruble (420 biñ ğrıvnâ) çıqtı. Bu bizim içün müim bir gazeta, o populâr, ana tilimizde çıqa. Abuneciler para cezasını ödemege yardım ettiler, olarğa teşekkür etemiz", — dep Hatice Mamut ayttı.
Şimdi gazetanıñ tirajı 2500 nushadır. Neşirniñ saytı, birinci memuriy davalardan soñ, taqım tarafından qapatıldı.
Lütfiye Zudiyeva, jurnalistikanen iç bir alâqası olmağan insanlar yarımadanıñ sesi olğanı vaqıt işğal etilgen Qırımda vatandaş jurnalistikası aqqında böyle ayta:
"Qırımda, kerçekten de, hususiy bir adise şekillene. Bu, menim içün, sürgünlik yerlerinden qaytqan halqnıñ Qırımtatarlarnıñ öz-özüni körüvinen sıq-sıq bağlana. O vaqıt içtimaiy ağlar ve cep telefonları yoq edi. Amma Qırımtatar areketiniñ veteranları, mahkemelerge kelip, mahkemede qalem ve kâğıtnen çalışmağa yasaq etilse, olarnı hatırlap tekrarlamağa tırışqanlarını aytalar. Daa soñra, levhalar şeklinde yazıp, tarqatqanlar. Ayşe Seyitmuratovanıñ yayınları, büyük kütleviy haber vastaları içün bergen izaatları da o vaqıt müim edi. Vatandaş jurnalistikasını diger memleketlerniñ tecribelerini oqup başlamadıq. Biz bu tarihiy hatırağa ve Qırımğa yarımadamız aqqında yazmağa kelgen zenaatdaşlarımıznıñ zemaneviy tecribesine esaslandıq. Vatandaş jurnalistikasınıñ şekillenüvi ve inkişafında olarnıñ issesi unutılmay".
İşğal etilgen Qırımda mustaqil Qırımtatar matbuat vastalarına qarşı basqı toqtatılmağan vaqıt, bazıları Ukrainanıñ işğal etilmegen qısmında çalışmağa devam etti. Qırımtatarlarnıñ esas muarririyetlerinden Mavile Halil şunı qayd ete:
- ATR telekanalı, taqımınıñ bir qısmı işğal etilgen Qırımdan köçmege mecbur oldı, Kıyivden yayınlana;
- QIRIM.News neşiri köçken soñ bir qaç deñişüvge oğradı ve şimdi de Kıyivde çalışa;
- Cemaat Qırım cemiyet mediası.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
