Bu sene deñişüvler çerçivesinde Ukraina Rusiye apishanesinden eki Qırım sakinini qaytarıp oldı: Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl ve Rusiye tarafından casuslıqta qabaatlanğan 26 yaşındaki qırımtatar Leniye Umerova azat etildi. Olarnıñ azat etilüvine Vatikan ve Birleşken Arap Emirlikleri yardım ettiler. Bundan evel beş yıl devamında Rusiye işğal etilgen Qırımdan siyasiy mabüslerni deñişüv çerçivesinde azat etmege razı olmadı.
Suspilne Qırım azat etilgen Qırım mabüsleriniñ körüşüvini teşkil etti. Rusiye apishanesi, ukrainler ve ruslar arasındaki farq, bizimkilerniñ qaytarılması ve Qırımnıñ azat etilmesi — Leniye Umerova ve Nariman Celâlnıñ açıq subetinden tezisni derc etemiz. Video versiyasını Suspilne canlı yayınında ve Suspilne Qırım YouTube kanalında baqıñız.
Azatlıqta ilk körüşüv
Nariman Celâl: Jamala yañı klipiniñ taqdimini qapalı şekilde keçirdi, ve Leniye ve ailesi, meni ve apayımnı davet etti. Ve biz ilk sefer anda körüştik.
Leniye Umerova: Bu, azat etilgenimniñ onuncı künü edi.
Nariman Celâl: Biz şahsen tanış degil edik. Apiske alınğanını men apiste olğanda bildim. Evge qaytıp kelgen genç bir qız, böyle şaraitke oğradı.
Azat etilüv aqqında
Nariman Celâl: Qırımdan yalıñız men edim. Ve yanımda kimse olmağanı meni pek raatsızlay edi. Men bellesem, Asannıñ yanında Aziz Ahtemov ya da tanığanlarımdan biri bar edi, men ise Qırım siyasiy mabüsleriniñ çoqusını şahsen bilem. Ve bu, kerçekten de, tam bir quvanç duyğusını bermey edi. Amma soñra Leniye tezce azat etildi ve azat etüv devam etkenine dair biraz tınçlıq peyda oldı.
Leniye Umerova: Hastahanede olğanda, ne içün tutulğanımnı añlap olamadım. "Seni teşkermek kerek", dep ayttılar. Men añlayım ki, mında er şeyni alıp ketmek mümkün edi, bubon taunından başlap Ğarbiy Nil ummasına qadar. Men, kerçekten de, teşkerüvden keçmek kerek edim. "Bir afta içinde seni azat etecekler", — deyler. Amma seniñ pek çoq energiyañ bar. Dünyanı körmege isteysiñ, özüñni azat olğanıñnı körmege isteysiñ, sevgen insanlarıña qol tutmağa ve: "Ebet, episi bu. Uhh, nefes aldıq, evge qayttıq. Er şey yahşı" dep aytmağa isteysiñ.
Rusiye apishanesi aqqında
Nariman Celâl: Putin, şahsiy duşmanlarını, Rusiye muhalifetini raatlıqnen azat ete. Siyasiy faaliyetnen oğraşmağan adiy Qırım sakinleri ise — bu adiy insanlar, ocalar, jurnalistler... Amma oların pek sıq tutalar, olarnı azat etmege istemeyler. Bunıñ sebebini alâ daa añlap olamayım.
Leniye Umerova: Mektüplerimniñ çoqusı duyğulı, teşviqat tarafından berilmedi. Qışta esirlernen uçaq tüşürilgenini hatırlaysıñızmı? Men o vaqıt pek duyğulı bir şey yazdım, o qadar sıcaq bir mektüp edi. Qaytıp kelgen soñ, mektüpni aldılarmı dep soradım, ve, yazıq ki, yoq. Böyle mektüplerni kesip taşlay ediler ve yollanılmağanını aytmay ediler.
Apishanelerde teşviqat aqqında
Leniye Umerova: Bir vaqıtları Rusiye haberlerinde Rusiye Kıyivdeki müim köpürlerden birini yoq etkenini körgdim. Videoğa baqıp, tahmin ete bilesiñizmi, bu nasıl bir köpür edi? "Klıçko köprü", sabıq "halqlarnıñ dostluğı kemeri" ve Sofiya meydanını birleştirgen cayav köprüdir. Bu adiy bir cayav köprüdir, o, dekorativ vazifeni eda ete.
Nariman Celâl: Men kameradaki yoldaşlarıma bile bazı programmalarnı baqmağa yasaq ettim. Hususan, Birinci kanalda, birinci daqqadan soñki daqqağace devam etken programmalar bar — çoq seviyeli yalan. Men sadece: "Bizim siñirlerimizni saqlayıq", dedim. Güzel ki, muzıka kanalı bar edi, ve men de dedim ki, "Qızlarğa baqayıq, olar oynaylar, daa yahşı olur".
Ruslar ve ukrainler arasındaki farq
Leniye Umerova: Soñki qomşum, şükürler olsun, çoq oturmadı. O, terrorizm maddesine binaen oturğan edi ve tamamınen Putin tarafdarı edi. Aynı zamanda o, Ukrainadan, ilk senelerniñ başında Rusiyege köçti, anda evlendi. Amma qorantasınıñ bir qısmı Ukrainada qaldı. Tam bir "zombi" edi. O, er vaqıt maña bir şeyler isbatlamağa tırışa edi. Oturasıñız ve "ya Rabbim" deysiñiz. Menimce, meni bir şeyge ıntıltmaq içün onı yanıma oturttılar. Bizde böyle bir şey bar ki, eger bizni qabaatlaylasa, biz ayaqqa turıp, özimizni qorçalamaq kerekmiz. Olar ise bam-başqalar, olar er şeyden qorqalar ve bu menim içün acınıqlı bir şey degil de, yahşı bir duyğudır.
Nariman Celâl: Ukrainada bizler ğetmannı alıp, halqnıñ aqlı olğanını isbatlamağa alıştıq. Rusiyede ruhiy tedaviylemegen insanlar bar, demek ki, insannı terrorizmde qabaatlaylar, apishanege oturtalar, ve o kene de liderniñ aqlı olğanına inana. Bu tedaviylenmegen bir hastalıq, men de bunı körgen edim.
Rusiyeniñ çetelde teşviqatı
Leniye Umerova: Men Nyü-Yorkta edim ve televizornı açıp, dögmelerge basıp, anda Rusiye teleyayınını seyir etkenimni añlayım. Bu menim içün büyük bir şok oldı. Ciddiysiñizmi? Yani, bir taraftan siz Rusiye Federatsiyasını izolâtsiya isteysiñiz, çünki o, yaramay şeyler yapa, amma Rusiye teleyayınını kösteresiñiz. Bu nasıl ola bilir?
Nariman Celâl: Türkiyede olğan bir şeyni kördim, adiy bir Türkiye vatandaşı: "Ne içün cenkleşesiñiz? Kerçekten de, eki büyük devlet — Amerika Qoşma Ştatları ve Rusiye — biri-birine qarşı küreşe, ve siz olarnıñ ayağı arasında bir yerde qaldıñız". Ve bunı añlatmaq kereksiñ. Ebet, deyim ki, biz global qarşılıq olğanını añlaymız, amma, afu etiñiz, bizge küreşmege kelgenler Amerika askerleri degil, aksine, olar yardım eteler, bizge küreşmege kelgenler ise — ruslardır. Ve siz bizge ellerimizni birleştirmege teklif etesiñizmi? Ve böyle adiy, ukrainlerniñ çoqusı içün añlayışlı şeylerni çetelde añlatmaq kerek.
Qırımnıñ işğalden azat etilüvi aqqında
Leniye Umerova: Qırımnı qaytarmaq kerekmiz. Ukraina toprağı başqa türlü olsa, men razı olmam. Yoq. Soñuna qadar — yoq! Qırım sakinleri, işğal etilgen topraqlarnıñ bütün sakinlerinen razı olurlar ki, nasıldır topraqnı alıp, nasıldırnı qaldırmaq mümkün degil. Yoq. Biz toprağımıznıñ er bir parçasını qaytarmaq kerekmiz.
Nariman Celâl: Ruslar bizim memleketimizge zarar ketirdiler, ve biz olarnı toqtatmaq kerekmiz. Ve Rusiye endi bütün dünyağa isbatladı ki, o, "super devlet" degil, o, dünyada birinci olğan ordu degil ve elbette ki, ittifaqdaşlarımıznıñ yardımınen adiy ukrain oğlanları ve qızları, em öz qabiliyetlerini, em de zemaneviy tehnologiyalarnı qullanıp, bu çılğın duşmanğa qarşı tura bileler. Amma, yazıq ki, qurbanlar kerek. Cemiyetimizniñ bir vaqıtları yorğunlıqtan vazgeçmemesi pek müimdir. Er şeyni yapmaq kerekmiz, ve menimce, Qırım mıtlaqa azat etilecek.
Qırımdaki ruslar aqqında
Leniye Umerova: İşğalden soñ men bir qaç kere Qırımğa barğan edim ve er sefer taksige minip, aydavcınen neytral mevzularda laf etip başlağanda, o, Adigeya ya da Udmurtiya, ya da bu kibi bölgelerden olğanı belli ola edi. Men ondan soradım: "Mında ne yapasıñ? Ne qadar vaqıt mındasıñız?" "14ten soñ"..., — dey o. Men bellesem, anda çoq adam bar. Olarnen ne yapmaq kerek?
Nariman Celâl: Olar ketmek kerekler. Bu qıyın bir ceryan olacaq, çünki biz demokratik bir devletmiz ve Rusiyede olğanı kibi, adamlarnı alıp ketip olamaymız. Amma olar ketmek kerekler, qanunğa köre sürgün etilmeleri aqqında qarar alınsa bile, çünki olar Qırımda qanunsız alda bulunalar. Vaziyet endi o qadar deñişti ki, bu bizge Qırımda on yıllar devamında ağır olğan bazı şeylerden qurtarmağa imkân bere: Qırımda Rusiye çoqluğı ögünde nasıl olsa da "oynamaq" kerekmiz, çünki olar saylayıcılar, biz anda bir şeyni köz ögüne almalımız. Yoq. Şimdi ise, aksine, bizim, şahmat tahtasından bir qaç figurnı alıp taşlap, "Endi yañı oyun başlaymız" demek imkânımız bar. Onıñ içün qan töktik, onıñ içün acıdıq, onıñ içün fedakârlıq ettik. Şunıñ içün, evelden Qırımnen bağlı siyasette Kıyivni köz ögüne almağa kerek olğan şeylerni endi "Boşqa ketiñiz!" dep aytmaq mümkün. Ve bu da er şey.
Ahtemov qardaşları aqqında ne bilemiz
Aziz ve Asan Ahtemovlar — qırımtatar faalcileridir.
2022 senesi berim ayınıñ 3 ve 4. künleri Aqmescitte ve Kezlevde beş qırımtatarı — iş adamı Eldar Odamanov, ağa-qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemov, Şevket Üseinov ve Nariman Celâlovnı, Anğara köyünde gaz borusını patlatqanlarında şübeli sayılıp, tutuldı.
2022 senesi berim ayınıñ 6-nda işğalli "makeme", tutulğan qırımtatarlarnı apiske aldı.
2022 senesi berim ayınıñ 21-nde Qırımnıñ işğalli Yuqarı makemesi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ başınıñ muavini Nariman Celâl, vatandaş jurnalisti Asan Ahtemov ve onıñ qardaşı Aziz Ahtemovğa üküm çıqardı.
Asan Ahtemov 15 sene apis cezasını, 500 biñ ruble para cezasını aldı ve 1 sene devamında areket serbestligi sıñırlandı. Aziz Ahtemov 13 sene apis cezasını, 500 biñ ruble para cezasını aldı ve 1 sene devamında areket serbestligi sıñırlandı.
2023 senesi bozârğan ayda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ başı Refat Çubarov, Aqmescit 2. SİZOnıñ memuriyeti Celâlov ve Ahtemov qardaşlarını maneviy ve fizikiy cezalandırğanını bildirdi.
2023 senesi orta küz ayınıñ başında Celâlov ve Ahtemov qardaşları Qırımdan Rusiye apishanesine etap etildi.
Leniye Umerova aqqında ne bilemiz
2022 senesi ilk qış ayından berli Rf akimiyeti, 25 yaşındaki qırımtatar Leniye Umerovanı qanunsız olaraq tuta edi. Oña qarşı bir qaç memuriy protokol tizdi. Birinci kere sanki vesiqalarını bermegen, bundan soñ sanki telefonını bermegen, bundan soñ da sanki "masadan çıqmağan ve qarşılıq köstergen".
Suspilne Qırım Leniyeniñ ağası Aziz Umerovnen laf etti. Rusiye tarafından ukrain pasportına saip olğanı ve rus pasportından red etkeni sebebinden maküm etilgen qardaşınıñ ikâyesini añlattı.
Qırım uquq qorçalayıcı gruppasınıñ başı Olha Skrıpnık, qırımtatar Leniye Umerovanıñ Rusiyedeki izolâtorda teqvif müddetiniñ uzutılmasınıñ sebeplerini añlattı. Bundan ğayrı, uquq qorçalayıcı, qadınnı işğalcilerden qurtarmağa ve evge qaytarmağa yardım etecek yollarnı bildirdi.
Quralaynıñ 5-inde Moskvadaki Lefortov rayon makemesi, ruslarnıñ Şimaliy Osetiyada 5 ayğa qanunsız olaraq tevqif etkeni qırımtatar Leniye Umerovanı epis etti. Leniye Umerovanıñ qorçalayıcıları, qorçalayıcı tedbirniñ miqdarını iddialaşmağa planlaştıralar.
İlk qış ayınıñ 18-inde Moskvadaki Lefortovo makemesi, qırımtatar Leniye Umerovanıñ qorçalayıcı tedbirniñ uzatılması aqqında taqiqatçınıñ ricasını baqtı. Qırımtatar qadınnı "casuslıq"ta (RF CQniñ 276. maddesi) qabaatlandı. Onıñ tevqif müddetini daa eki ayğa uzatıldı.
2024 senesi kiçik aynıñ 27-sinde rusiye makemesi, qorçalayıcı tarafnıñ Leniye Umerovanıñ tevqif müddetini uzatqan qararğa şikâyetnamesini red etti.
2024 senesi berim ayınıñ 13-nde qırımtatar Leniye Umerova nevbetteki deñişim çerçivesinde qaytarıldı. Onıñnen beraber 48 ukrainalı evge qayttı. Olar Ukraina Silâlı quvetleri, Milliy gvardiya, Milliy polis, Devlet sıñır hızmetiniñ askerleri ve vatandaşlardır.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
