Sabıq siyasiy mabüs Leniye Umerova eki aydır azatlıqta buluna. O, Birleşken Milletlerde çıqışta bulundı, çetel kütleviy haber vastalarına intervyu berdi, Çehiya Tış işleri nazirinen körüşti. O, Rusiye qamaçavı ve anda alâ daa qalğanlar aqqında tarif ete. Em de aman-aman eki yıl apis cezasından soñ ayatını planlaştıra.
Qız 2022 senesi ilk qış ayında Kıyivden Qırımğa, kanser hastası olğan babasını ziyaret etmek içün ketti. Ruslar onı Rusiye-Gürcistan sıñırında tuttılar. Birinciden, qırımlı qıznıñ Rusiye pasportı olmağanı içün tutuldı, soñ casuslıqta qabaatlandı.
Rusiye apishanesinde bulunmağa küç bergen sözler, rus kameradaşı ve evge qaytqan soñ Kıyiv nelernen şaşırğanını Leniye Umerova Suspilne Qırımğa intervyusında tarif etti.
Rusiye sizni casuslıqta qabaatladı. Siz 20 yıl apis cezasına üküm etie bilir ediñiz. Bunı añlap, özüñizni nasıl duya ediñiz?
20 degil de, 16-18 olacaq, dep ayttılar maña. Tamam, men endi 42 ya da 44 yaşlarımda olacağım. 40 yaşından soñ ayat qurmağa qarar berdim. Bu totalitar rejimdir. Repressiya maşinası endi sizge qarşı işke tüşürildi. Qalğan er şey bu añlayışnen yaşamaq ve qaytmaq içün bir şey yapmaq. Mektüpler yazdım, em halqara toplulıqnıñ, em de ukrainlerniñ diqqatını celp etmege tırıştım.
Rusiye apishanesi nasıl körüne?
Çoqusında oturmağa yetiştirdim. Başta Vladikavkazda, Vladikavkaz – Beslan, "Lefortovo", soñ Brânskta. Çoqusı vaqıt bir kişilik kamerada edim. Bu küçük, qapalı pencereler, bir qaç yataq, kameralar altında bir sanitar köşesi, 24/7 nezareti altında. Konvoyçılar er vaqıt şu pencerege baqıp, qayda olğanıñnı soraylar. Er vaqıt bir özüñ kibi olasıñ, amma iç bir vaqıt yalıñız qalmaysıñ, çünki er vaqıt seniñ artıñdan taqip etile.
Anda nasıl künler keçti? Ne işnen oğraşqan ediñiz?
Men tutunmağa tırıştım. Kün tertibini qurdım. Beden idmanını yapıp, çoq tüşünip, mektüpler yazıp, bazı şeylerni qayd ete edi. Men olarnı özümnen alıp ketmege istey edim, amma, yazıq ki, imkânım olmadı. Bütün eşyalarım ğayıp oldı.
Apishanede kitaplarnı oquğanıñıznı ayttıñız. Olar nasıl?
"Taht oyunı"nı oquy edim. Beklenilmegen bir şey, amma pek meraqlı. O, kerçeklerimizniñ habercisidir. Men özüm içün saqlap qalğan klassik bir alıntı: "Qorqu pıçaqtan daa keskin keser". Makemelerge barğanda, sorğuğa çekilgende, öz-özüme: "Qorqu pıçaqtan daa keskin, dep bunı unutma" dedim. Ve daa “Alisa Müziceler ülkesinde” ve pek çoq felsefe oquy edim.
Siznen bir kamerada rus qadını otura edi. Siziñ bağıñız nasıl edi?
Bir qaç rus qızı yanımda bar edi. Olarnıñ episi devlet hainligi içün apiske alındı. Olardan biri aqqında ikâye etmege isteyim. Birinciden, kommunikatsiyağa kelgende, er kes qaysı maqale ögünde oturğanını añlay. Qomşunıñ özüni köstergen kişi olmağanını añlaylar. Lâkin onıñnen aramızdaki munasebetler bayağı eyileşti. Onıñ aytqanına köre, o, USQ içün 500 rublelik silâ satın alğanı içün apiste buluna.
Bir yıl evelsi, Moskva makemesinden çıqqan vaqıt, etrafıñızda Rusiye quvetçileri bar ediler, siz: "Ukrainağa şan-şerefler!" dep qıçırdıñız. Bunıñ menfiy aqibetleri ola bilecegine dair bir fikir bar edimi?
Bu başqa nasıl bir menfiy tesir ete bile? Men zaten rusiye apishanesinde oturam! Bundan beter ne ola bile? Bu tesadüfiy bir şey edi. Doğrusını aytqanda, o vaqıt pek çoq şey bar edi. Maña qalın ayaqqabını bermediler. Ve kene de, siz makemege kelgen soñ, o "makemeci"niñ közlerine baqasıñız, ve olar yahşı, qoltutuvlı olalar. O, üküm çıqarmağa devam ete, ve siz Rusiyede olğanıñıznı añlaysıñız.
Deñişim aqqında tüşünceleriñiz bar edimi?
Men añlay edim ki, evge deñişim esasında ya da başqa bir şey esasında qaytmaq — tek bir çaredir. Makeme salonında meni boşatacaqlarını tüşünmegen edim. Menim davamnı, Nariman Celâlnıñ Ukrainağa qaytmaq davasını diñlegen qızlar ve oğlanlar, nevbetteki biz olacağımıznı aytalar. Bu olarğa ümüt berdi.
Rusiye esirliginde Zaporijjâdan kelgen Yana Akulova ve Herson vilâyetinden kelgen Oksana Fedorovanen tanış oldıñız. Olar aqqında ikâye etiñiz.
Qızlarnıñ qorqunçlı ikâyeleri bar. Lefortovoğa ketirilmezden evel, olarğa basqı yapıldı, işkence yapıldı, olar ukrain olğanları içün, Rusiye akimiyetine boysunmağanları içün aşağılandı. Advokatlarına soracaq olsañız, daa yahşı olur.
2022 senesi köre esir alınğan soñ bugün Ukrainada nasıl deñişmeler kördiñiz?
Apishanede bulunğan vaqıt, men kütleviy haber vastalarına pek az irişimim bar edi, şartlı kütleviy haber vastaları, olarnı teşviqat dep adlandırmaq daa doğru olur. Kıyivde bir de bir qorqu bar kibi laf ettiler, tüm erkekler kettiler, şeer boş, kimse yoq, yarıq yoq. Men baqam — insanlar yüreler, Kıyivde tıqanıqlıqlar bar, er şey yahşı, er şey açıq. Ukrainanıñ turıp küreşkeni aqqında büyük quvançım bar edi.
Deñişüv nasıl keçti?
Deñişüv 2024 senesi berim ayınıñ 13-nde edi, azırlıq ise 11-de başlandı. Eşyalarımnı toplap, maşinağa mindirdiler, ve yavaş-yavaş adamlarnı maşinağa minip başladılar. Men olarnıñ aksentlerinden ukrainalı olğanını añlayım. Bizni SİZOğa alıp kettiler, bir şey aytmadılar. Olarnı başlarında paketlernen ketirdiler, teşkerdiler, bazı fotolarnı çektiler, kamerağa alıp kettiler. Gece ve kün keçirdiler, ertesi künü saba avtobuslarğa mindirdiler ve: "Başlarıñıznı kötermeñiz, bu yasaq", - dediler. Amma biz avtobusnıñ arbiy olmağanını köremiz. Qızlarnen men bir-birimizge böyle küçük tebessümlernen başlaymız. Belorusiye sıñırından keçken soñ, bu deñişim olğanını ayttılar. Ve bizler, külmek mümkün olğanını añlaymız, evge ketemiz. Duyğular çılğın ola. Bu mutlaq bahtdır.
Rusiye esirliginden qaytqan insanlarnen nasıl qonuşmaq kerekligi aqqında mesleat bere bilesiñizmi?
Ne sorağanıñızğa diqqatlı olıñız. Mahrem suallerini soramaq kerekmey. Öz-özüñizge qaytmağa tırışqanıñızda, bazı sualler sizni esirlikke qaytara bile.
Vatanğa qaytqan soñ, siz halqara tedbirlerde iştirak etip, öz ikâyeniñizni ve Kremlniñ başqa mabüslerini añlattıñız. Aytıñız, ileride olarnıñ tarafını tutmağa planlaştırasıñızmı?
Men çoq vaqıt bir özüm qaldım, ve insanlarnen qonuşmaq menim içün qıyın. Amma añlayım ki, anda oturğanlar aqqında aytmaq menim borcumdır. Bundan da ğayrı, esirlerniñ al etilmesi boyunca muzakerelerni Ukraina ve Rusiye alıp barmaylar. Ukraina üçünci memleketnen laf ete, ve üçünci memleket Rusiyenen laf ete, cedvellerni bere. Şunıñ içün bizge mümkün olğanı qadar çoq üçünci memleketni bu subetlerge celp etmek kerek. Siyasiy mabüslerniñ, cenk esirleriniñ sualleri diñlenilsin. İnsanlarnıñ tek ikâyelerni degil de, anda olğan deşetli şaraitni, anda insanlarnı qıynap ve öldürgenlerini bilmeleri içün. Bunı tek Ukraina degil de, umumen halqara toplulıq aytmaq kerek.
Apishanede mektüpler yazğanıñıznı añlattıñız. Sizge eñ çoq qaysı mektüpler hatırlandı?
Mektüpler pek ruhiy qurtuluş, destek ola, mektüp yazmaq imkânıñız olsa, yazıñız. Çoq vaqıt kerekmey, amma adamğa yardım ete. Elbette, tuvğanlarımnıñ mektüpleri birinci sırada. Amma çetelden kelgen bir mektüp bar edi. Kimden olğanını bilmeyim. O, özü aqqında çoq şey yazmadı, amma men kibi vaziyette olğanını ve şimdi azatlıqta olğanını ayttı. O yazğan edi ki, men yüregimde yamanlıq saqlamamalım, içimde taş kibi küçlü olmalım, ve men oturğan bu sistemanıñ başından berli yañlış olğanını unutmamalım, ve men onıñ bir qısmı olmamalım. Bu sözler içimden yañğıradı.
Soñki sual Qırımnen bağlı olacaq. Evge qaytuv aqqında tüşünesiñizmi?
Eminim ki, Qırımğa qaytacağımnı tüşünem. Men onıñ aqqında arzu etem. Ve eminim ki, bir kün kelir, ümüt etem ki, tezce evge qaytarım. Ve niayet tuvğan Qırımıma, tuvğan Kezlevime qaytarım.
Leniye Umerova aqqında ne bilemiz
2022 senesi ilk qış ayından berli Rf akimiyeti, 25 yaşındaki qırımtatar Leniye Umerovanı qanunsız olaraq tuta edi. Oña qarşı bir qaç memuriy protokol tizdi. Birinci kere sanki vesiqalarını bermegen, bundan soñ sanki telefonını bermegen, bundan soñ da sanki "masadan çıqmağan ve qarşılıq köstergen".
Suspilne Qırım Leniyeniñ ağası Aziz Umerovnen laf etti. Rusiye tarafından ukrain pasportına saip olğanı ve rus pasportından red etkeni sebebinden maküm etilgen qardaşınıñ ikâyesini añlattı.
Qırım uquq qorçalayıcı gruppasınıñ başı Olha Skrıpnık, qırımtatar Leniye Umerovanıñ Rusiyedeki izolâtorda teqvif müddetiniñ uzutılmasınıñ sebeplerini añlattı. Bundan ğayrı, uquq qorçalayıcı, qadınnı işğalcilerden qurtarmağa ve evge qaytarmağa yardım etecek yollarnı bildirdi.
Quralaynıñ 5-inde Moskvadaki Lefortov rayon makemesi, ruslarnıñ Şimaliy Osetiyada 5 ayğa qanunsız olaraq tevqif etkeni qırımtatar Leniye Umerovanı epis etti. Leniye Umerovanıñ qorçalayıcıları, qorçalayıcı tedbirniñ miqdarını iddialaşmağa planlaştıralar.
İlk qış ayınıñ 18-inde Moskvadaki Lefortovo makemesi, qırımtatar Leniye Umerovanıñ qorçalayıcı tedbirniñ uzatılması aqqında taqiqatçınıñ ricasını baqtı. Qırımtatar qadınnı "casuslıq"ta (RF CQniñ 276. maddesi) qabaatlandı. Onıñ tevqif müddetini daa eki ayğa uzatıldı.
2024 senesi kiçik aynıñ 27-sinde rusiye makemesi, qorçalayıcı tarafnıñ Leniye Umerovanıñ tevqif müddetini uzatqan qararğa şikâyetnamesini red etti.
2024 senesi berim ayınıñ 13-nde qırımtatar Leniye Umerova nevbetteki deñişim çerçivesinde qaytarıldı. Onıñnen beraber 48 ukrainalı evge qayttı. Olar Ukraina Silâlı quvetleri, Milliy gvardiya, Milliy polis, Devlet sıñır hızmetiniñ askerleri ve vatandaşlardır.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
