2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Ukrayina millionlarnen arhiv vesiqalarına — milliy arhiv fondunıñ 8%-na irişimni ğayıp etti. Olarnıñ arasında qırımtatar milliy areketi aqqında unikal malümatlar bar. Vesiqalarnıñ bir qısmı tahliye etildi, şimdi olarnı raqamlaştıralar ve ayrı Qırım arhivini teşkil etmek niyetindeler.
Hususan, tarihçı Andriy İvanets, 1917 senesiniñ Qurultay protokollarınıñ kopiyasını qıtağa alıp ketti, olar onıñ tetqiqatlarınıñ temeli oldı. Arhivçiler qayd ettiler ki, Ukrayina içün Qırım arhivlerine kirişniñ qaytarıluvı azat etüv siyasetiniñ bir parçasıdır.
İvanets Suspilne Qırımğa 1990-ncı seneleri Qırım arhivinde tapqanı vesiqalarnıñ kopiyaları aqqında tarif etti — 2017 senesi ilk qış ayınıñ 13-nde keçirilgen Qurultay toplaşuvınıñ protokolları. Olar "Qırımtatar milliy areketi 1917-1920 seneleri" kitabını yazmaq içün esas oldılar.
"Qırımtatar tilinde yazılğan Qurultay protokolları. Ve, şükürler olsun ki, o vaqıt kopiyalanıp, UHHniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Baş idaresiniñ baş arhivinde skankopiyası elde etildi ve cenk başlanğan soñ qıtağa çıqarıldı", — dep o ayttı.
Tarihçı Qırım arhivinden alınğan malümatnı kösterdi. Yarımada işğal etilmeden evel o, çoq yıl devamında anda vesiqalarnen çalıştı.
"Menim böyle bir sıralanğan defterlerim bar. Bu defterniñ yolu uzu olğanını körmek mümkün. Ve mında TsGARK yazısı bar — bu Qırım MC Merkez devlet arhiviniñ adı, 2002 senesine qadar bar edi, çünki adlar deñişken edi. Bu beşinci defter. Arhivde vesiqalardan ilk çıqışlarnı yapmağa başlağan 1-nci defterim de bar", — dep İvanets bildirdi.
"Qırımtatar milliy areketi 1917-1920 seneleri" kitabını 2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Kıyivde yazdı. Tarihçınıñ aytqanına köre, yarımada arhivlerinden vesiqalar yeterli degil edi.
"Bu işni cenkten evel yapa edik, amma o, daa başlanğıç basamaqta edi. Qırımdaki vesiqalarsız, işğal etken devletniñ toprağında olğan bazı diger arhivlerde olğan vesiqalarsız onı bitirmek imkânsızdır. Bu sebepten Qırım arhivlerine irişim — tedqiqatçılar içün pek müim bir şeydir. Ukrayina içün ise — bu da azat etüv siyasetiniñ bir qısmıdır, çünki, elbette, bizge insanlar müim, amma bizge topraqlar ve tarihiy-medeniy miras da müimdir", — dep İvanets qayd etti.
Yarımadanıñ işğali neticesinde Ukrayina milliy arhiv fondunıñ vesiqalarınıñ 8%-ini ğayıp etti. Bu raqam küçük olsa da, memleket miqyasında — bu onlarca million vesiqa, dep Ukrayina Devlet arhiv hızmetiniñ yolbaşçısı Anatoliy Hromov qayd etti.
"XVIII asırnıñ soñundan bugünge qadarki vesiqalar. Milliy arhiv fondunıñ vesiqaları, yani ebediy ya da daimiy şekilde saqlanmaq kerek olğan şeyler. Yani bu, çeşit akimiyet organlarınıñ, çeşit institutlarnıñ tarihiy vesiqaları, Rusiye İmperiyası, Şuralar Birligi devirinden. Bütün bular zapt etildi ve iç bir vesiqa o vaqıt Ukrayina devleti tarafından tahliye etilmedi", — dep o bildirdi.
Hromov tarif etti ki, Rusiye mustaqil Ukrayina vaqtında bile arhiv vesiqalarını zapt etti. Onıñ aytqanına köre, bu kibi esir aluv halqara gumanitar uquqnıñ qaba bozuluvıdır.
"Vesiqalar Rusiye tarafından, atta qıymet ekspertizasız da, saipleştirildi, çünki anda, olarnıñ teşviqat niyetlerinen aytsaq, bu vesiqalar Rusiye İmperiyası ya da Şuralar Birliginen bağlı, 1991-2014 seneleri mustaqil Ukrayinanıñ vesiqaları ise, tek mustaqil Ukrayina ve bu devirnen bağlı, Rusiye tarihınıñ bir parçası olaraq kirsetildi", — dep Devlet arhiv hızmetiniñ yolbaşçısı añlattı.
Qırım tarihınıñ Rusiye işğali vaqtındaki vesiqalarınıñ bir qısmı şimdi de Kıyivde saqlanıla.
Paytahttaki Ukrayina Merkeziy devlet tarihiy arhivi, XVII asırnıñ başından 1919 senesine qadar Qırım tarihına ait vesiqalarnı saqlay. Hususan, Ukrayina ve Qırımnı qayd etken harita malümatları, Qırımnıñ Rusiye İmperiyasına qoşulması aqqında II-nci Katerinanıñ fermanı.
Mında Noman Çelebicihannıñ 1917 senesi ilk qış ayınıñ 9-26 künleri Bağçasaraydaki Hansarayda keçirilgen Birinci qırımtatar milliy qurultayınıñ azırlanuvı aqqında malümatı bar.
Arhivniñ müdiri Yaroslav Fayzulin bildirdi ki, Ukrayina ve Qırımnı köstergen qadimiy haritalarnıñ hususiy qıymeti bar.
"O cümleden, XVII asırnıñ ortasından başlap, belli haritacılar Yohann-Baptist Gomann, Tobias Konrad Lotter ve başqalarnıñ haritalarında Ukrayina topraqları ve Qırım qayd etilgen. Türkiye sultanınıñ mektüpleri, Qırım hanlarınıñ mektüpleri. Bu, Büyük Litvaniya ve Poloniya Cumhuriyetiniñ vesiqalarıdır. Esasen, bu topraq, şeer, deñiz astı mahkemeleriniñ qararlarıdır. Qırımçaqlar, noğaylar, kazaklarnıñ olarnen munasebetleri aqqında bir çoq malümat Getmanlıqnıñ vesiqalarında bar", — dep qayd etti o.
Şimdi Ukrayina arhivleri vesiqalarnı, şu cümleden Qırım vesiqalarını da, raqamlandıra. Tek keçken sene 21 milliondan ziyade raqamlı kopiyası yapıldı. Olarnı Devlet arhiv hızmetiniñ saytında onlayn baqmaq mümkün. Mında ayrıca "Qırım arhivleri" rubrikası, soy-sop vesiqalarınıñ kopiyaları ve repressiyalarğa oğrağanlarnıñ davaları bar. 2021 senesiniñ bazı vesiqalarını Family Search halqara teşkilâtı berdi.
Devlet arhiv hızmeti qayd etti ki, Ukrayina nezaretindeki topraqta Qırım Devlet arhivini qurmağa planlaştıra. Onı, hususan, Qırım sakinleri yarımadanı işğal etken soñ alıp ketken vesiqalarnen toldurmağa isteyler.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
