İlk küz ayınıñ 29-nda Putin, insan itibarını aşalağan areketler, işkenceler ya da cezalar aqqında Avropa şartnamesini lâğu etken qanunnı imzaladı. Bu, Rusiye 2022 senesi Avropa Şurasından çıqarılğan soñ, oña qarşı çalışqan soñki Avropa añlaşması edi.
İşğal etilgen topraqlarda ruslar tarafından tutulğan vatandaşlar içün bunıñ manası ne ola bilgeni, ve Rusiye "qanuniy" olaraq işkencege qarşı şartnameden vazgeçkeni aqqında Suspilne Qırım jurnalistleri ögrendiler.
Sabıq mabüs Kostântın Davıdenko, 2018 senesi işğal etilgen Qırımda FSB hadimleri tarafından tutulıp, işkencege oğratılğanını tarif etti — onıñ içün yazılğan casuslıq itirafını imzalatmaq içün urdılar.
"Birinciden meni sorğuğa celp etmek içün, mağazğa ketirdiler. Bu Pavlük soqağında eski polis bölüginiñ binası edi. Anda meni işkencege oğrattılar ve bir şey soramadılar. Bunıñ episi çeşit qorquzuvlarnen, bağırışlarnen devam ete edi — "Lânetli banderacı! Biz seni öldürecekmiz, biz seni defin etecekmiz!" Soñr, forma kiygen bir adam keldi — o, özüni FSB taqiqatçısı olaraq tanıttı ve menden ne talap etkenlerini añlattı. "Biz FSBdenmiz. Bizim işimiz — casuslarnı tutmaq. Men yılda eki casusnı tapmağa planlaştıram, amma birini endi tutıp aldım. İmzalamasañ, bir şey deñişmez. Amma seni endi mahküm etkenler", — dep sabıq siyasiy mabüs tarif etti.
Diger siyasiy mabüs İsmail Ramazanov 2018 senesi aşırıcılıq teşviqatında qabaatlanğan edi. O, Suspilne Qırımğa işğalli quvetçiler tarafından ondan delillerni işkence vastasınen nasıl çıqarğanlarını tarif etti.
"Menim içün o qadar ağır edi ki, bazı insanlar o qadar ağırğa dayanıp olamay. Men er şey bitti dep tüşüngende, musulman yemini, Şahadeni oqup, ölmege azırlanmağa başladım. Oquvnı devam etsem, daa ziyade açuvlanır ediler — meni daa beter urıp başladılar. Soñ bayıldım, meni köterdiler, soñra parmaqlarımnı qırmağa başladılar", — dep İsmail Ramazanov tarif etti.
2014 senesinden berli insan aqları qorçalayıcıları işğal etilgen topraqlarda ve Rusiyede er vaqıt işkence qayd eteler.
"Eñ tarqalğan işkence usulı — elektrik aqımı. Bazı vaqıtları ekimlerni çağıralar, işkencege devam etmek mümkünmi dep soraylar. Apis müddetiniñ birinci qısmında işkence, insan kerekli delillerni bersin, Rusiye teşviqatı içün bir de bir "video" çıqarsın dep, sahte davalar uydurmaq içün qullanıla", — dep Qırım uquq qorçalayıcı gruppasınıñ idare reisi Olğa Skrıpnık añlattı.
Qırımtatar resurs merkeziniñ malümatına köre, Qırım işğal etilgen soñ işğalciler eñ az 447 siyasiy mabüsni tuttılar. Vatandaş serbestligi merkeziniñ programma müdiri Volodımır Yavorskıyınıñ aytqanına köre, Rusiye ve işğal etilgen Ukrayina topraqlarında 150-den ziyade azatlıqtan marum etüv yeri belgilendi, anda insanlar siyasiy sebeplerden tutulğan. Onıñ aytqanına köre, Rusiye apishanelerinde bulunmaq — işkencedir.
"Tibbiy yardımnıñ olmaması, kerekli aş berilmemesi, pencere ağları, temiz avanıñ olmaması, kündüz ışıq olmaması, yuvunmağa, tualetke barmağa imkân olmaması. Yani, bu işkence, apis şartlarını teşkil etken şeylerdir", — dep Volodımır Yavorskıy ayttı.
Rusiyege qol tutqan işkencelerege qarşı Avropa şartnamesi işkenceni yasaq ete ve onıñ ögüni aluv mehanizmlerini belgiley, dep Volodımır Yavorskıy ayttı. Şartnameden vazgeçken soñ Rusiye, azatlıqtan marum etüv yerlerine halqara nezaretçilerni kirsetmek mecbur degil. Mahküm etilgenlerniñ şikâyetleri işkencelerniñ ögüni aluv Avropa Eyyetinden baqılmaycaq, çünki qabaatlı Rusiye şartnameden çıqtı. Mustaqil tış nezareti yoq ola, tek Federal Cezalandıruv hızmeti ve Rusiye mahkemeleriniñ nezareti qala.
"Rusiye insan aqları meselesini öz içki işine çevirmege tırışa, halqara toplulıqnıñ Rusiye Federatsiyasında insan aqları vaziyetini teşkermesi içün bütün imkânlarnı kesip ala. Yani bu olarnıñ global ğayesi ve olar tüşüneler ki, dünya nizamı insan aqları devletniñ içki meselesi kibi deñiştirilmeli", — dep Volodımır Yavorskıy añlattı.
Volodımır Yavorskıynıñ fikirince, Rusiyeniñ işkencege qarşı Avropa şartnamesinden çıqması Ukrayinanı cenk cinayetlerini, hususan, vatandaşlarğa qarşı işkencelerni daa yahşı qayd etmege ve taqiq etmege mecbur etmeli.
"Bu insanlarnıñ kimligini teşkermek kerek olğan esas ğayelerden biri — kameralarda bu işkencege kimler oğratqanı, apishanelerniñ yolbaşçıları kimler olğanları, olarnı kim idare etkenleri, kimler emir bergenleri. Bularnıñ episi pek müim. Anda olğan ekimler qayd etilmeli, çünki bu cinayetniñ sıñırlav müddeti yoq", — dep Yavorskıy qoştı.
Rusiye esirliginde işkencege oğratılğan ukrayinalılarnıñ Avropa insan aqları mahkemesine şikâyetleri bar. Amma 2022 senesinden başlap Rusiye Avropa mahkemesiniñ yurisdiktsiyasından da çıqtı. Keçken sene bu mahkeme istilâcı memleketniñ insan aqları şartnamesini bozğanına dair soñki qarar çıqardı, amma Rusiye Federatsiyasınıñ mesüliyeti ve zarar körgenlerge tazminat berüv aqqında qarar daa alınmadı. Volodımır Yavorskıy tahmin etti ki, kelecek bir qaç yıl içinde Rusiye bütün halqara nezaret mehanizmlerinden, şu cümleden BMTnıñ nezaretindeki mehanizmlerden çıqar.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
