Siyasiy mabüs Kostântın Davıdenko bu sene Mustaqillik kününe esirlerni deñiştirüv vaqtında Ukrayinağa qayttı. O, yedi buçuq yıl devamında Rusiye apishanesinde tutuldı. 2014 senesi Donetsk vilâyetiniñ Şahtarsk şeerinde doğğan adam işğal etilgen şeerden Harkivge köçti.
2018 senesi işğal etilgen Qırımğa, saipleri Ukrayina qanunlarına köre satmağa istegen mülkni qıymetlendirmek içün keldi. Simferopolda (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adte) FSB onı tuttı. Davıdenko casuslıqta qabaatlanıp, yedi buçuq yılğa mahküm etildi. 2025 senesi kiçik ayda o, müstemlekeden çıqıp, Ukrayinağa qaytacaq edi, amma yarım yıldan ziyade ruslar onı çetel vatandaşları içün sürgünlik merkezinde tuta ediler.
Suspilne Qırımğa bergen intervyusında Kostântın Davıdenko Rusiye apishanesi, işkenceler, evge qaytması ve Rusiyeniñ Ukrayinağa istilâ vaqtında ketirgen zararını ödemesi içün öz zenaatını nasıl qullanmağa istegeni aqqında tarif etti.
— Yedi yıldan ziyade rus esirliginde ediñiz. Kostântın bey, nasıl tedaviylengeniñizni añlatıñız.
Teşkerüv ve tedaviylev işleri aman-aman yekünlendi. Bazıları daa beter, bazıları daa yahşı. Er birimiz tutulğan şaraitke ve tutuluv müddetine bağlı. Vesiqalarım yañıdan tiklendi, sağlığım aman-aman yañıdan tiklendi. Şimdilik er şey yahşı.
— 2018 senesi sizni vaqtınca işğal etilgen Qırımda tutıp aldılar. Ne içün anda bardıñız?
Men zenaat ceetine qıymet kesicisi olam. 2014 senesi Donbasstaki separatist vaqialarından soñ işğal etilgen topraqnı terk ettim. İşler, müşteriler, bütün munasebetler — er şey işğal altında qaldı. Yañı müşteriler, yañı ofis, yañı iş qıdırmaq kerek edi. Qırımdaki mal-mülkniñ çoqusı Qırımda yaşamağan Ukrayina vatandaşlarına ait olğanı içün, mal-mülkniñ qıymet kesüvi kerek edi, onıñ içün qıymet kesüv obyektine çıqıp, onı baqmaq kerek edim. Men de bazıda böyle qıymet kesken edim. Qıtaiy Ukrayinadan müşterim olsa, men Qırımğa barıp, böyle qıymet kesip baqar edim. Çünki qıymet kesüvniñ faaliyeti ekstraterritorial ola — eger siziñ sertifikatıñız olsa, bütün Ukrayina toprağında çalışa bilirsiñiz. Topraqlar işğal etilip-etilmegeni müim degil.
— Rusiyeniñ Ukrayinağa istilâsına nasıl munasebetleriñiz bar edi? O vaqıt Rusiye mahsus hızmetleri siznen meraqlanğanını tahmin ete ediñizmi?
Emin edim ki, Rusiye mahsus hızmetleri mennen meraqlanay, amma bunıñ böyle miqyaslı olacağını tüşünmegen edim. Çünki olar er kesnen meraqlanalar. Rusiye Federatsiyasında ve işğal etilgen topraqlarda mahsus hızmetlerniñ meraqlanmağanı ayatnıñ böyle bir tarafı yoq. Ve er şeyge, işğalge, Ukrayinağa, Rusiyege nisbeten öz noqta-i nazarımnı iç bir vaqıt gizlemedim. Halqara qanunlar bar — olarnı yerine ketirmek kerek. Halqara uquqqa köre, Qırım — Ukrayina toprağıdır. Ve Hruşçövniñ bir kimsege bir şey bağışlağanı aqqında fantaziyalar ne qadar çoq olsa da, bu er vaqıt yalan. Siz Helsinki añlaşmalarını imzaladıñız, Ukrayina sıñırlarını tanıdıñız, Ukrayinanen sıñır aqqında añlaşmanı imzaladıñız. Akimiyetimizniñ deñişmesi bizim içeri işimizdir. Bundan sıñırlarımız deñişmey.
— Siz vaqtınca işğal etilgen topralarda bulunmaqnıñ telükelerini añlay ediñiz, amma anda 2018 senesi bardıñız. O yolculıqnı hatırlaysıñızmı?
2018 senesi kiçik aynıñ 11-nde Çonğardan keçip keldim. Anda sıñırdan keçip, avtobusqa minip, Simferopolğa (Aqmescitke — terciman) keldim. Anda meni zenaatdaşlarım qarşıladılar. Biz olarnıñ ofisine bardıq. İş mevzularını muzakere ettik, topraq qıymetlendirüvi aqqında söz yürsettik. Bir şeyler aşamaq ve qıymet kesüv obyektine barmaq kerek, dep qarar berdik. Men ofisten çıqtım, işdeşlerimniñ maşinaları yanına bardım. Bu anda insanlar üstüme ücüm etip, meni urıp, iteklep, bağlap başladılar. Meni alıp, avtobusqa mindirdiler. Kimse maña bir şey aytmadı, elbette. "Toqta, toqta!" qıçıruvlarından ğayrı... Bir kimse maña vesiqalarnı köstermedi, bir şey añlatmadı. Meni yaqaladılar ve alıp kettiler.
— Soñ ne oldı?
Birinciden meni sorğuğa celp ettiler. Bu, Pavlüktaki eski polis idaresiniñ binası edi. O yerde meni azaplay başladılar. Bir şey soramadılar. Meni sadece urdılar. Buña çeşit qorqutuvlar ve qıçırmalar qoşuldı: "Lânetli banderoviç! Biz seni öldürecekmiz, biz seni defin etecekmiz!"
Bir qaç saatten soñ forma kiygen adam keldi. O, özüni FSB taqiqatçısı olaraq tanıttı. Ve meni casus olaraq sayğanlarını añlattı. Rusiye Federatsiyasınıñ arbiy hızmetçilerini UHHde çalışsınlar dep para bermek istegenim aqqında ayttı. Men ayttım: "Bu şaçmalıq". Olar dediler: "Farq etmez. İşte saña kâğıt, mında er şey endi yazılğan, itirafıñ endi yazılğan. Onı tek imzalamaq kereksiñ". Men dedim ki, bu yañlış, men mında bam-başqa işnen oğraşmağa keldim. Olar ise şunı ayttılar: "Sizniñ qıymet kesüv işleriñiz bizni meraqlandırmay. Biz casuslarnı tutmaq kerekmiz. Menim planım — yılda eñ az eki casusnı tutmaqtır. Birini endi tutıp aldım. İtiraf etkeniñden ğayrı, bizni başqa bir şey meraqlandırmay".
Tabiiy ki, böyle bir basqı altında men imzalamağa mecbur oldım. Meni alıp ketkenlerini, bir kâğıttan sanki şaatlıqnı oquğanımnı kamerağa çekip aldılar. Şu aqşam meni vaqtınca izolâtorğa alıp kettiler, anda içmege ve aşlamağa imkân berdiler. Anda geceledim ve saba konvoy keldi, meni Simferopol (Aqmescit — terciman) ava limanına alıp kettiler ve Moskovağa uçaqnen alıp kettiler. Anda Lefortovo mahkemesi meni taqiqatqa aldı ve "Lefortovo" SİZOtaqiqat izolâtorısına yerleştirdi.
— Mahkeme oturışları qapalı şekilde keçirildi. Tek qabaatlav ve üküm aqqında malümat açıq. Bu nasıl mahkeme edi ve siziñ qorçalavğa imkânıñız bar edimi?
O yerde qorçalav imkânı pek az. Maña qarşı eki qabaatlav da çıqarıldı. Birinciden, Rusiye Federatsiyasınıñ arbiy hızmetçisine qabar bermek istedim. Ekinciden, men telefonda arbiy obyektlerni ve arbiy tehnikalarnı çektim. Ukrayina maña yahşı advokatnı bermege imkân berdi. Onıñ (Advokatnıñ — terciman) delili şunda edi: menim telefonım bozulmadan alınğanı içün, er bir telefonnıñ, er bir fotoresimniñ öz meta malümatları bar. O, telefon nomerim içün kerek olğan malümatnıñ nasıl oğanını añlatqan vesiqanı aldı. O, muracaat etip, malümatnıñ tahqiqat malümatlarında olğan fotoresimlerniñ aslı aynı olıp-olmağanını ögrenmege istedi.
Soñ sorğuda o, taqiqatçınıñ fotoresimlernen bağlı sualini soradı. "Ne sual?", — dedi taqiqatçı, — "Bir de bir foto yoq edi". "O, yoq, er şey yahşı", dedi o. Daa soñ, mahkemede, bu fotoresimler kene peyda ola. Yani eki qabaatlav vesiqasınen avtomatik vesiqa mahkemege yollanıldı. Ve ruslarnıñ bu hatası sayesinde, advokat 10 yıldan 7,5 yılğace apis cezasını eksiltmek kerek olğanını isbatlap oldı.
— Mahkeme qararını hatırlaysıñızmı?
Men bile edim ki, maña bir yıl degil, eki yıl degil, beş yıl bile bermeycekler. Kötü bir şeyni bekleysiñ, soñ o kelir ve men: "Baqıñız, öyle de oldı", dedim. Pek hoş bir şey degil, amma ola bilgen şeylernen qıyaslağanda, fena degil. Apellâtsiya davası eki buçuq yıl devam etken soñ, elbette, bu quvanç edi. Men tebessümimni gizlemedim. Ukrayin jurnalistleri de bar ediler. Olar maña bir paket berdiler. İçinde toñ yağı, ceviz ve başqa şeyler bar edi. Ve bu pek hoş edi. Bundan da ğayrı, advokat, meni, planlaştırılğanı kibi, Omskqa degil de, Saratov vilâyetine yollamağa tırıştı. Yani şarait daa da oñaytlı olğan yerge. Ve men bir künde üç kere quvanç yaşadım. Bu, belki de, bütün bu künlerniñ eñ yahşısı edi.
— Kostântın bey, davañız açıq degil edi ve apiste bulunğan yeriñiz ve sizge yapılğan munasebetler aqqında malümat az. Bunıñ aqqında tarif etiñiz.
"Lefortovo" SİZOsında bir buçuq yıldan az qaldım. Tasavvur etiñiz: yüksek tavanlı, beş metrli eki-üç metrlik oda, bellesem. Bir yataq, yerge qoyulğan ekinci yataq, madeniy masa ve madeniy qopqa bar — bu ayaqyol. İşte bu, kamerañdır. Künde bir kere bir saat qapalı meydanda yürüyüş. Etrafında divarlar, yuqarısında ise — tiken ağ. Aftada bir kere saña bir parça sabun berile ve seni hamamğa alıp keteler. Anda yuvunıp ola bilesiñ. Künde üç kere aş bereler, nasıl aş bereler: botqa, qapısta, şorba olaraq şçi kibi bir şey. Eñ yahşısı — ziyade pişirilgen nohut şorbası edi. Nohut şorbası olğan vaqıtta bayram edi, çünki onı aşamaq mümkün olsa da, bir çeşit tatı bar edi. O yerniñ ayatı böyle. Kerçekten de, kütüphanesi de bar. "Lefortovo" SİZOsında, Rusiyeniñ bütün apishanelerinden eñ yahşı kitaphanesi sayıla. Olar bunıñnen ğururlanalar.
— Saratov vilâyetindeki müstemlekeniñ şaraiti nasıl edi?
Saratovğa daa barmaq kerek edi. "Lefortovo"dan ğayrı, men daa Simferopol (Aqmescit — terciman) SİZOsında edim. Krasnodar SİZOsından, eki Rostov SİZOsından, Armavir SİZOsından keçtim. "Lefortovo"da bir-eki adam içün kamera olsa, misal içün, Rostov ya da Krasnodarda büyük kameralar bar. Menim şahsiy rekordım — Krasnodarda 14 adamlıq kamera bar edi, anda ise 54 adam bar edi. Bir afta devamında bütün 54 mabüs nevbetteki etapnı bekley edi.
— Amma eñ çoq vaqıtnı Saratov vilâyetinde keçirdiñiz, degilmi?
Ebet, anda beş yıl keçirdim. Müstemlekede apishanede olğanından daa qolay. Bu baraklar, bu açıq topraqlar. Anda istisal tesisleri bar, işhane bar. Çıqmaq, yürmek mümkün olğan yerler bar. "Zekler" özleri azırlağan improvizatsiya sport qurulışları bile bar. Amma bu, beş yıldır. Beş yıl devamında bu çürük qapıstanı aşaysıñ, beş yıl devamında bu ziyade tuzlu balıqnı aşaysıñ. Beş yıl mecburiy işlerde çalışmaq kereksiñ. Men er yıl eki kere izolâtorda oturğanım içün cezalarım planlaştırğan edi, çünki men "hususan telükeli bir cinayetçi" edim.
— Aileñiznen bağlanmağa imkânıñız bar edimi?
Müstemlekede ana-babamnen bağ qurmağa imkânım oldı. O vaqıt olar işğal etilgen Qırımda Rusiye nomaralarını qullanğan ediler. Müstemlekede böyle telefonlar bar edi: ana-babalar paralarnı kartkağa qoyıp, olarğa telefon ete edim. Serbest Ukrayinanen bağlanmaq daa qıyın edi, çünki menim apayım ve oğlum bar edi, olar Ukrayinada ediler, çetelge telefon etip olamaysıñ. Bu sebepten bütün bu yıllar devamında apayım ve oğlumnen iç bir türlü bağ quramadım.
— Oğluñız qaç yaşında endi?
2018 senesi beş yaşında edi. Şimdi on eki, aman-aman on üç yaşındadır.
— Onı körmege imkânıñız oldımı?
Yoq, daa olmadı. Bilgenime köre, olar şimdi Slovakiyadalardır. Biz bir-birimizni körmedik, laf etmedik bile. Biz alâ daa bağlanmadıq. Olarnıñ nomeraları menim elimde yoq. İçki işler nazirligi ve konsullıq hızmetiniñ temsilcileri yardım etmege söz berdiler, amma şimdilik telefon nomerasını tapıp olamadılar.
— 2022 senesi kiçik ay. Rusiye istilâsı başlağanını nasıl ögrendiñiz ve buña nasıl munasebette oldıñız?
Epimiz haberlerni seyir ettik. Bütün bu "talimler" ve soñunda cenkke yol açacağı aqqında fikirlerim bar edi. Lâkin soñki tasdıqlavımız 24-ünci künü saba oldı. Biz yatıp, ağır bombardıman uçaqlarınıñ uçqanını eşitemiz, bu tip bir ses. Ve biz bir uçqanını eşitemiz, ekinci, üçünci, onuncı. Ve biz añlaymız ki, olar mantar içün uçmayıp, Ukrayinağa uçtılar. Bir künden soñ müstemleke teleyayınını açtıq ve er şey bitti, olarnıñ prezidenti çıqıp, "mahsus operatsiya başlattıq", dedi. Bu qorqunçlı edi. Bunı öz közlerimnen Donetsk vilâyetinde kördim. Ve men añlayım ki, eger de aynı bu stsenariy devam etse, o zaman bu "DNR" kibi olacaq. Endi memlekette ne olacaq? Qorqunçlı edi. Sen ise iç bir şey yapıp olamazsıñ. Ne de olsa, qapalı oda içinde oturacaqsıñ.
— Ukrayina uquq qorçalayıcıları, müstemlekede öz nazar noqtasını açıqtan bildirgenini ve diger mabüslernen Ukrayinağa qarşı Rusiye istilâsı aqqında subetleşkenini yazdılar. Bu subetler nasıl edi ve ruslar olarğa nasıl yanaşa ediler?
Amma rular ne yaptılar — maña izolâtor berdiler. Böyle subetlerim içün bir buçuq ay ve daa üç afta izolâtorda qaldım. Ana tilimde laf etip, aqiqatnı aytmaq — olarnıñ içün meni izolâtorğa qapatmaq içün bir sebep. Anda tek ruslar degil, anda Özbekistan, Tacikistan, Qazahistan, Azerbaycan, Ermenistan kibi devletlerden oğlanlar oturalar. Olar Ukrayinada 2014 senesi nasıl olıp keçkenini ve Ukrayina ne olğanını bilmek istey ediler. Menden: "Bender kim, ne, kim kibi?" — dep soradılar. Çünki anda er kes Bandera Hitlernen beraber yürgen ve adamlarnı aşap, ruslarnıñ başlarını kesip alğan bir deşetli ayvan olğanını tüşüne. Ve onıñ alman kontslagerinde bulunğanını kimse bilmey.
— Apis cezasını çekip, azatlıqqa çıqmadıñız. Sizni sürgün merkezine başqa memleket vatandaşı olaraq alıp ketkenler. O yerde apis müddeti uzatıla edi. Bunı nasıl añlattılar?
Resmiy izaat pek sade — "bizim SVOMahsus cenk ameliyatı — Rusiye böylece Ukrayinağa qarşı tolu miqyaslı istilânı añlatamız bar ve Ukrayinanen diplomatik munasebetlerimiz yoq". Resmiy olmağan bir şeyni ayttılar: "Ya mında oturırsıñ, ya da Rusiye ordusına qoşulırsıñ. Ya da seni deñiştirmege isteseler, deñiştirirler". Bu sebepten de otura edim.
— Deñiştirüvge ketirilgende, ne olğanını añladıñızmı?
Bu müessiseniñ yolbaşçısı: "Seni uçaqnen Moskvağa alıp keteler", — dedi. Men bellesem, bu ya deñiştirilirim ya da daa oturırım. Poliske teslim etilgende, uçaqta arbiy urba kiygen daa bir qaç adamnı kördim. Meni skotçnen sarıp başlamazdan evel, anda daa oğlanlar bar olğanını kördim, ve o vaqıt añladım ki, bu bir deñiştirüv olmalı.
— Kostântın bey, deñiştirüvden soñ ve Ukrayinağa qaytqan soñ, siz diger mabüslerniñ azat etilüvine yardım etmege rica etken ediñiz. Esirlikte kimnen körüştiñiz?
Anda keçken er bir yıl, bozulğan ayatnıñ bir yılı bile degil. Bu, ğayıp etilgen ayatnıñ yılıdır ve eñ azından onı ğayrıdan tiklemek içün kerek olğan yıldır. Bu ğayıp olğan sağlıq, ğayıp olğan imkânlar, ğayıp olğan sinirler. Bir yıl anda — beş yıl mında. Anda ayaqlarınen meseleleri olğan adamlar bar, çünki olarnıñ ayaqları uruldı ve olar yüremezler. Ayaqlarını sopalarnen qırdılar. Anda büyrek hastalığı olğan adamlar bar. Anda körme qabiliyeti zayıf olğan adamlar bar, olar körmeyler. O yerde tek qartlar yaşay. Bizler tek töpesini köremiz, avtobuslar kele, olardan Ukrayina bayraqlarınen sarılğan bahtlı insanlar çıqalar. Bu elbette pek yahşı, pek yahşı. Çıqıp bularnı körgende o qadar quvandım. Amma men añlay edim ki, bundan evel büyük bir iş yapıla edi. Ve eger bir adam içün meni azat etmek bu qadar vaqıt alsa, bütün esirlerni azat etmek ne qadar vaqıt alacaq, añlaysızmı? Bu sebepten o vaqıt böyle cevap berdim.
— Kostântın bey, esirlik tecribesi dünya baqışıñızğa nasıl tesir etti?
Şimdi yanımda çalışqan ruhiyatçı dedi ki: "Sen azatlıqta olğanıñnı añlamaysıñ. Bir qaç aydan soñ, altı aydan soñ, bu seniñ başına kelecek. Şimdi sen bu keyfiyetli alda bulunasıñ". Men ATBge barıp kvas aldım — menim içün yañı bir tecribe. Yedi yıl devamında tükânğa barıp, kvas ala bilecegimni tasavvur etip olamay edim. Men alışqanım kibi, bir şey isteseñ, onı bir şekilde elde etmek kereksiñ. Anda yapmaq içün pek az şey bar, amma özüñ aqqında, ayatıñnıñ manası aqqında tüşünmek içün çoq vaqıt bar. Eger maña: "Kostâ, şimdi Qırımdaki ukrayin nazar noqtañ aqqında aytaar ediñmi?" — deseler, men: "Yoq, men bunı yapmaz edim", — der edim. Men aytar edim: "O vaqıt da ayttım, esirlikte de ayttım, ve aytarım, daa çoq aytarım". Em de men öz vesiqalarımnı ğayrıdan tiklemege isteyim ve öz işimni devam etmege isteyim, çünki onıñ kerekli olğanını körem. Memleketimiz o qadar çoq zarar kördi, ve bu zararlarnıñ episi qıymet kesilmeli.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
