2025 senesi arman ayında Rusiye işğalcileri siyasiy mabüslerge tibbiy yardım bermeyip, olarnı Qırımdan etap etip, vaqtınca işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ aqlarını bozmağa ve Kremlniñ Qırım sakinlerine tesirini arttırmağa devam eteler.
Suspilne Qırım ise, bu ay devamında yüz bergen vaqialar neticelerini toplap yayınlay.
Qırımdaki benzinnen meseleler
İşğal etilgen Qırımda yaqarlıq buhranı kerginleşe. "Sarı şerit" cemaat areketiniñ faalcileri aman-aman er kün benzin fiyatınıñ köterilüvi, benzin stantsiyalarında benzin qıtlığı ve yerli sakinler arasında umumiy narazılıq aqqında haber eteler.
"İnsanlar ğayet açuvlanalar: yaqarlıq stantsiyalarında nevbetler, devamlı yarıqsızlıq ve akimiyetniñ vaziyetni nezaret etmegenini isbatlaylar. Er kesniñ añlağanına köre, bu Rusiye iqtisadiyatındaki meseleler, neft zavodlarına ücümler ve işğalli akimiyetniñ haotik qararları sebebinden", — dep faalcilerden biri qayd etti.
Birazdan haber etildi ki, Qırımda AІ-95 benzini ğayip oldı ve yaqarlıq qıtlığı işğalli akimiyetni benzin stantsiyalarına "kart"larnı kirsetmege mecbur ete. Ukrayina tış istihbarat hızmetiniñ malümatına köre, olarnı tek şirketler ala.
"Vaqtınca işğal etilgen Qırım ve Rusiye Federatsiyasınıñ Baykal ülkesiniñ benzin stantsiyalarında benzin qıtlığı sebebinden onı tek şirket ve teşkilâtlarğa kartlarnen satalar", — dep müessise qayd etti.
Arman ayınıñ 20-nde bildirildi ki, Qırımda benzin olmağanı sebebinden benzin stantsiyaları qapatıla. #LiberateCrimea faalcisi anonimlik şartınen qayd etti ki, Rusiyeniñ yaqarlıq astyapısına qarşı yapılğan USQniñ ücümleri semereli oldı — bütün Rusiyede yaqarlıq fiyatları köterilip, Rusiye cemiyetinde Kreml tarafından açılğan cenkten Ukrayinağa qarşı narazılıq artmaqta.
Apiske alınğan Qırım sakini Yaroslav Balıtskıy Ukrayinağa qayttı
Arman ayınıñ 14-nde esirlerni deñiştirüv çerçivesinde Ukrayinağa 84 ukrayinalı — 33 arbiy hızmetçi ve 51 vatandaş qayttı. Olarnıñ arasında Qırım sakini Yaroslav Balıtskıy da bar. İlk yaz ayınıñ 4-nde işğalli Qırım mahkemesi onı "devlet hainligi"nde qabaatlap, 20 yılğa apiske aldı.
"Men yahşım, er şey yahşı. Bizni yahşı qarşıladılar, ihtiyacımız olğan er şeyni berdiler. Ahlâqiy, içtimaiy, vesiqalı olaraq yañıdan alamız. Bu yönelişte çalışamız. Şimdi hastahanedemiz, bir qaç kün içinde reabilitatsiya merkezine avuştırılacaqmız", — dep bildirdi o.
Daa evel Balıtskıy "maşnada tapılğan patlayıcı alet" ve "elektrik hatlarını patlatmaq planları" içün mahküm etilgen edi. Bu qabaatlavlarğa daa bir qabaatlav qoşuldı — Yevpatoriyada (KezlevRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adde) nezaret kamerası yerleştirildi, tahqiqatnıñ versiyasına köre, oña "Rusiye polisini nezaret etmek içün UHH hadimleri qoşuldı".
Qırım siyasiy mabüsleriniñ qanunsız etapları
12 yılğa mahküm etilgen "Hizb ut-Tahrir" davasında QurmanRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad gruppasından qırımlı siyasiy mabüsi Eskender Abdulganiyev, ruslar tarafından kene de Kemerovo vilâyetiniñ Yurz şeerindeki 41 sanlı tüzetüv müstemlekesinden Kemerovo şeerindeki 29 sanlı müstemlekesine avuştırıldı.
Onıñ anası Emine Abdulganiyeva, oğlunı körmege ruhset alamağanı içün, üç yıl devamında oğlunı körmegenini bildirdi.
"Yurzada qaide böyle: saba kiyine, aqşamğace soyunmaq mümkün degil... O, abdest almaq ve namaz oqumaq içün soyunğanına köre, koloniyada bu itaatsızlıq sayıla edi. Buña köre oña cezalar berilgen. Bu sebepten o, tahqiqat tevqifhanesinden çıqıp olamay", — qayd etti Abdulganiyeva.
Rusiyede 18 yılğa mahküm etilgen qırımtatar siyasiy mabusı Memet Belâlovnı Parfindeki 9-cı tüzetüv müstemlekeden çıqardılar. Çoq vaqıt soy-sopları onıñ qayda olğanını sanalaştırğan soñ bilmey ediler.
Onıñ ömür arqadaşı Ediye Belâlovanıñ aytqanına köre, qırımtatar oraq ayınıñ 11 sanalaştırılğan, çünki o bulunğan müstemlekesini qapattılar. Şu daqiqadan başlap, yaqın vaqıtqace qoranta, Belâlovnıñ qayda ekenini ve onı qayda alıp ketkenlerini bilmey edi. Erkek, tek telefon etip, ketmege azır olğanını bildirmege vaqıt taptı.
"Üç kün evelsi kene telefon etip, Velıkıy Novgorodda 1-ci tahqiqat tevqifhanesinde olğanını ayttı. Aynı şu künü onı daa uzaqqa alıp ketmek kerek edi, amma qayda olğanı daa belli degil", – dedi Ediye Belâlova.
Hizb ut-Tahrirde iştirak etkeni içün qanunsız şekilde 19 yılğa üküm etilgen siyasiy mabüs Riza İzetovnı Yakutsktaki 1-nci tüzetüv müstemlekesinden belli olmağan yerge etap ettiler.
Qırımtatar Yakutiyağa çıqarılğanı içün mahkeme oturışları toqtatıldı. Onıñ advokatı da onı ne yerge alıp ketkenlerini bilmey.
İşğalciler Qırımda internet qapatalar
Arman ayınıñ 8-nde "Sarı şerit" areketiniñ bildirgenine köre, Qırımda işğalli tasil idaresi "Max" Rusiye messencerini bütün Qırım studentleri içün mecburiy yapmağa tırışa.
"Yerli memurlarnıñ istekleri planğa köre areket etip, Moskvağa sadıqlıqlarını köstermektir. Adet üzre, işten boşatuv dalğasından evel böyle ola. Amma ukrayin gençleri bundan zarar köreler. Yañı oquv yılı yaqınlaşqan sayın, işğalciler daa çoq şey uydurmağa tırışacaqlar: keçken yarım yıl içinde vaziyet daa beter ola bilecek kibi köründi", — dep qayd etildi.
Arman ayınıñ 13-nde Qırım içki siyaset, malümat ve alâqalar nazirligi bildirdi ki, Qırımda mobil internet uzun müddetke bütünley söndürile bile. Bu arada, internet provayderleri çalışmağa devam etecek.
Bundan ğayrı, Roskomnadzor Rusiye Federatsiyası ve Ukrayinanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ, şu cümleden Qırım sakinleri içün Telegram ve WhatsApp messencerlerinde telefon etmek imkânı sıñırlanğanını bildirdi. Böyle telefon etmeler, idda etilgenine köre, aldatıcılar tarafından para talap etmek, em de "vatandaşlarnı diversiya ve terror areketlerine celp etmek" içün qullanıla. Messencerlerniñ başqa vazifeleri de irişilir.
"Uquq qorçalayıcı organlarnıñ malümatlarına ve vatandaşlarnıñ çoqtan-çoq muracaatlarına köre, tış memleketlerniñ messencerleri Telegram ve WhatsApp aldatuv ve para talap etmek, Rusiye vatandaşlarını diversiya ve terror faaliyetine celp etmek içün qullanılğan esas ses hızmetlerine çevirildi", — dep Roskomnadzor "RBK" rusiye haber hızmetine bildirdi.
Birazdan internetniñ söndürilüvi bankomat ve tükânlarda kassalarnıñ çalışmasınen bağlı meselelerni doğurmağa başladı. Qırım sakinleriniñ böyle şikâyetleri Milliy muqavemet merkeziniñ (MMM) çatbotına kele.
"Bir aftadan berli yarımadada internet yoq, ve vaziyet kerginleşe. İnsanlar tükânlarda kartnen ödeme yapmağa imkân olmağanından şikâyet eteler — kassa aletleri çalışmay. ATM-er "ölgen", para çekmek — meseledir. Ötmek, suv, ilâclar qıtlıqta. Bir qaç tükânda "borc"ğa bereler, amma anda nevbetler ve boş raflar bar. Biz kerçekten de reinelermiz. Para almaq içün başqa şeerge barmaq kerek. Pensiyacılar ne yapmaq kerekler?" — dep MMM yazdı.
İşğalciler siyasiy mabüslerge tibbiy yardım bermeyler
Arman ayınıñ 7-nde "Qırım birdemligi" bildirdi ki, "Üçünci Canköy gruppası" davasınıñ iştirakçisi Enver Halilayevniñ köbek quyuldığını çıqarmaq içün ameliyat kerek. İşğalli akimiyet taqiqat devam etkenine qadar areket etmege istemeyler.
"Qırım birdemligi"niñ subetdeşiniñ aytqanına köre, mahkeme tahqiqatı devam etkenine qadar Halilayevağa ameliyat yapıp olamaylar. Şimdi Rostov-na-Donu şeeriniñ 1-nci SİZOda buluna. Qırımtatarnıñ bildirgenine köre, onı Rusiye Federatsiyasınıñ Rostov vilâyetindeki FCİFederal cezalandıruv idaresiniñ tibbiy bölüginiñ hadimleri ziyaret ettiler. Olarnen beraber o, ameliyat planını azırladı", — dep haberde qayd etildi.
Rusiye akimiyeti tarafından 20 yılğa mahküm etilgen 49 yaşında qırımtatar ve "Qırım birdemligi"niñ faalcisi Ansar Osmanov sağlıq alı fenalaşqanını bildirdi.
Onıñ apayı Meryem Osmanovanıñ aytqanına köre, aqayınıñ ayaqlarında ve bütün bedeninde eşken peyda oldı, amma ekim onı teşkermedi ve sebepleri belli degil.
Bundan da ğayrı, qattı tiş ağrısı sebebinden, oña tiş ekimi keldi, lâkin teşkerüv qolçaqsız ve sterillik saqlanılmayıp yapıldı, bu ise tuvğanlarını qasevetlendire.
"Bu şekilde yuqunç tarqala bile, dep qorqam", — dep siyasiy mabüsniñ apayı ayttı.
Canköy rayonınıñ 34 yaşındaki sakini, Hizb ut-Tahrir davasınıñ dörtünci Canköy gruppasınıñ mabüsi Abibulla Smedlâyev, Simferopolniñ (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adniñ) 2-ci tahqiqat tevqifhanesinde ağır tiş ağırğanından şikâyet ete, amma yardım almay. İdaresi de, onıñ körüv meselelerine baqmadan, köz ekimini qabul etmege red etti.
Onıñ apayınıñ aytqanına köre, bu yılnıñ uvut ayında apiske alınmazdan evel, Smedlâyev tiş tedaviylevini bitirmege vaqıt tapmağan. O, apishaneniñ tiş ekimine muracaat etken edi, amma oña yardım etmege red eteler.
"O, soñki mektübinde öz ağırğanını tam manada itiraf etti. O, iç şikâyetlenmey, amma menim ricam içün ayttı", – dedi Liniza Smedlâyeva.
Simferopollı (Aqmescitli) qırımtatar Akim Bekirov, Rusiye tarafından "Hizb ut-Tahrir davası" boyunca qanunsız şekilde 14 yılğa mahküm etilgen, Çuvaş Cumhuriyetindeki müstemlekeniñ memuriyeti oña kerekli tibbiy yardım köstermey.
Onıñ apayı Sabriye Bekirovanıñ aytqanına köre, tiş ağrısı içün oña tek ağrı kesiciler teklif eteler, amma tiş yardımı kösterilmey. Bundan da ğayrı siyasiy mabüsniñ boynunda osteohondroz sebebinden ağrılar ve teride çıqqan eşken raatsızlay.
"Bazı vaqıtları teriniñ alı yahşı ola, bazı vaqıtları ise teriniñ alı yaramay ola. Yerli ekimlerge muracaat etti — faydasız. Acı çekmek içün sadece ağrı kesici içmege teklif eteler", — dep Sabriye Bekirova tarif etti.
Hastalığı sebebinden Lenur Halilov Arhangelsk müstemlekesinden azat etildi
"Hizb ut-Tahrir" davasınıñ Aluşta gruppası çerçivesinde qanunsız şekilde 18 yılğa üküm etilgen Lenur Halilov hastalıq sebebinden azat etildi. Oña kanser diagnozı qoyuldı.
Arman ayınıñ 20-nde Arhangelskniñ İsakogorsk rayon mahkemesi Lenur Halilovnı azat etmege qarar aldı.
"Mahkeme RF Ceza qanunnamesiniñ 81 maddesine esaslanıp, hastalıq sebebinden apisten boşatıldı. Azat etilüv sebebi onıñ hastalığı apiske alınmasına mania olğanıdır", — dep haberde qayd etildi.
Kiyevde tamır halqlar kününe birinci festival olıp keçti
Arman aynıñ 9-da Kiyevde Halqara tamır halqlar künü qayd etildi. Nebatat bağçasında mevzulı lokatsiyalar teşkil etildi, işğal etilgen Qırımnıñ şeerleri üslübinde leyhalaştırıldı, kelişken üslüpte yaraştırıldı. Tedbir, resmiy tedbirlerden ve muzakerelerden red etip, böyle şekilde birinci kere keçirildi, dep qayd eteler teşkilâtçılar.
"İşte, böyle şekilde festival birinci kere ötkerile. Ondan evel bu kün daa resmiy tedbirlernen qayd etile edi, panel subetleri olıp keçti ve ilâhre. Amma biz bu ananeni başlamağa, qayd etmege, bu künni beraberlikte qayd etmege isteymiz. Er bir yerimiz, Qırımnı añdırsın dep, şeerlernen işaretler yaptıq. Ve, asılında biz nebatat bağçasında bu yerni tamam şunıñ içün sayladıq ki, bizge bu qolaylı Qırım müitini mında yaratmaq mümkün kibi köründi", — tarif etti festivalniñ teşkilâtçılarından biri Ayşe Ümerova.
Festivalnıñ teşkilâtçıları çeşit mevzulı yerlerni teşkil ettiler, anda yerli halqlarnıñ — qırımtatarlarnıñ, qaraylarnıñ, qırımçaqlarnıñ — medeniyeti, tarihı, aşları aqqında bilmek mümkün, olar episi Qırımdan keleler. Mında panayır, çolmekçilik, resimler sergileri ve el işleri yarmalığı keçirildi. Bayramnıñ teşkilâtçıları seminar keçirdiler, anda qırımtatar tilinde esas ibareler ve sözler toplamını ögrenmek mümkün edi, em de karaim medeniyetiniñ tarihı aqqında sual-cevap oyunı keçirdiler.
Telegram, WhatsApp, Facebook ve YouTube-ta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız