1917 senesi ilk qış ayınıñ 9-nda Bağçasaraydaki Hansarayda qırımtatarlar birinci Qurultayda toplaştılar. Rusiye İmperiyası bolşeviklerniñ ükümdarlığı neticesinde dağıldı, onıñ toprağında yaşağan halqlar öz devletlerini qurmağa tırıştılar. 1917 senesi ilk qış ayında qırımtatarlar Qurultay delegatlarını sayladışar, bir sıra qanunlarnı qabul ettiler ve Qırım halq cumhuriyetiniñ meydanğa ketirilmesini teşebbüs ettiler. Ükümetniñ reisi olaraq şair ve Qırım musulmanlarınıñ birinci müftisi Noman Çelebicihan saylandı.
O vaqıt qırımtatar devleti ne içün eki aydan az yaşay edi, UNRnen alâqaları nasıl edi ve Qırımnıñ şimdiki işğali qırımtatarlarnıñ milliy öz idaresine nasıl keder ete, dep tarihçı Andriy İvanets ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisiniñ birinci muavini Nariman Celâldan Suspilne Qırım mühbiri Valeriya Tserna soradı.
"O vaqıt içün inanılmaz bir şey"
Rusiye İmperiyası dağılğan soñ, milliy qurulış toplaşuvlarını keçirmek ğayesi öz-özüni belgilev şansını alğan halqlar arasında populâr edi, dep tarif etti tarihçı Andriy İvanets. O, "Birinci Qurultay: qırımtatar tesis toplaşuvlarından milliy parlamentke (1917-1918 ss.)" kitabınıñ müellifidir.
"Ukraina Merkez Şurası 1917 senesi berim ayında federalist halqlarnıñ qurultayını bile keçirgen edi, anda qırımtatarlar da bar edi. Bu qurultayda, bütün Rusiye qurultayları çağırılmadan evel, Rusiye İmperiyası çerçivesinde yaşağan halqlarnıñ qurultayları keçirilmeli, dep qarar alındı, böylece bu halqlarnıñ temsilcileri öz toplulıqlarınıñ ihtiyacları aqqında bütün Rusiye qurultaylarında laf ete bile ediler. Bundan soñ vaqtınca Qırım musulmanları icra eyyetini temsil etken qırımtatar delegatları Qırımğa qayttılar ve Qurultaynıñ keçirilmesi teşebbüs etildi", - dep tarihçı tarif etti.
Türk halqlarınıñ Qurultayı — halqnıñ temsil organı, umummilliy toplaşuv, onıñ devamında eñ müim meseleler çezile. 1917 senesi ilk qış ayınıñ 9-nda qırımtatarlar, esas qanun çıqarıcı organ olğan Qurultayını ilk sefer topladılar. Andriy İvanets dedi ki, o vaqıt Qurultay qabul etken qanunlar, ğarbiy dünyanıñ demokratik muvafaqiyetlerini, qırımtatar ve musulmanlarnıñ ananeviy uquqını birleştire edi.
"O vaqıt dünya içün nisbeten yañı bir şey olğan saylavlar keçirildi, qadınlarnıñ iştirak etkeni demokratik saylavlar olıp keçti. Neticede Qurultaynıñ terkibi, milliy qurultaylar kibi saylandı. İmperatorlıq meydanındaki bütün milletler olarnıñ aqqını yerine ketirmediler. Meselâ, ukrainler umumukrain qurulış toplaşuvlarına saylavlarnı keçirmege başladılar, lâkin Sovet Rusiyesiniñ Ukraina Halq Cumhuriyetine ücümi bu esnasnı toqtattı ve 1918 senesi ukrain konstituantını toplamağa imkân bermedi. Qırımtatarlar saylavlarnı keçirip, öz Qurultayını toplap oldılar", — dey İvanets.
Tarihçınıñ aytqanına köre, qırımtatar Qurultayınıñ hususiyetlerinden biri, onıñ erkânına beş qadın saylanğanı edi. O vaqıtları bazı temsil organlarında qadınlar bar edi, amma yolbaşçılıqta degil. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ beş reisi bar edi, olarnıñ arasında bir qadın - Şefiqa Gasprinskaya bar edi. "Bu, o vaqıt içün inanılmaz bir şey edi", — dep qayd etti Andriy İvanets.
Konstitutsiya, ükümet ve Qırım Halq Cumhuriyeti
Birinci Qurultay tarafından qabul etilgen qanunlarda qırımtatarlar içün demokratik aqlar ve serbestlikler yazılğan edi. Delegatlar Qırım Halq Cumhuriyetiniñ meydanğa ketirilmesini teşebbüs ettiler.
"Onıñ soñki şekillendirilmesi Bütünqırım Qurultayında keçirilecek edi", – dep Andriy İvanets añlattı. — "İlk qış ayınıñ soñunda Qurultay milliy Konstitutsiyanı qabul etti, yani qırımtatar halqı içün mecburiy vesiqa edi, diger qırımlılar da oña ürmetnen yanaşmalı ediler. O, Dırektoriya denilgen Qırımtatar Milliy ükümetini meydanğa ketirdi, ve Qurultay bir yıl devamında teşkilâtçı toplaşuvlar kibi degil de, milliy parlament kibi çalışacağını ilân etti".
Böyleliknen milliy öz-özüni idare etüv organlarınıñ şekillenmesi yekünlendi. Ükümetniñ başı 33 yaşındaki Noman Çelebicihan oldı.
"O, Türkiyede ve Petroğradda aliy uquq tasilini alğan edi. O, qırımtatarlar içün demokratik inkişaf yolunı destekley, Qırımda milliy öz idare organlarınıñ ve qadın teşkilâtlarınıñ meydanğa ketirilmesine yardım ete, hususan, qadın areketine, Qırım musulmanlarınıñ emansipatsiyası areketine qol tuta edi. Umumen, o, müfti olaraq qırımtatarlarnıñ qavmiy gruppadan, halqından, böyle zemaneviy milletke çevirilmesine yardım etmege tırışa edi. Tasil islâatı keçirildi, diniy işler idaresiniñ islâatları keçirildi ve eñ esası Qurultay tarafından umummilliy tesis toplaşuvlarınıñ keçirilmesi azırlandı", — dep Çelebicihan aqqında İvanets ayttı.
Birinci Qurultay toplaşuvlarınıñ çoqusını Noman Çelebicihan keçire edi, dep ayttı tarihçı. Onıñ 1917 senesiniñ başında "Terciman" gazetasında derc etilgen "Ant Etkenmen" adlı şiiri o vaqıt qırımtatar halqınıñ milliy gimni oldı.
Qurultay ve Qırımdaki daa bir kollegial organ olğan Tavriya guberniyasınıñ Halq vekilleriniñ şurası Bütünqırım tesis toplaşuvlarını keçirmege azırlana ediler. Anda Qırım Halq Cumhuriyeti şekillendirilmek kerek edi, amma bolşevik orduları yarımadağa ücüm etip başladılar.
"Olar 1917 senesi ilk qış ayında Qara deñiz flotuna esaslanıp, Qırımda akimiyetni küçnen zapt etmege başladılar. Halq vekilleri şurasını ve qırımtatar milliy öz-özüni idare etüv organlarını desteklegen ordular bu küreşte, yazıq ki, yeñildi. Bolşevikler Qara deñiz flotunı öz tarafına çekip oldılar. Ve bir qaç Qırım şeerinde, meselâ, Yaltada eki aftalıq uruşlar oldı, Yevpatoriya (KezlevRusiye imperiyası ve Soviet Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad), Keriç ve ilâhre. Qırımdaki demokratik inkişaf yolu bolşevikler ve olarnıñ ittifaqdaşları tarafından bozulğan edi, ve qara qış ayında Rusiye sol radikalları tarafından Qırımda bolşevikler yolbaşçılığında diktatura quruldı", - dep tarif etti Andriy İvanets.
Tavriya guberniyasınıñ halq vekilleriniñ Qurultayı ve Şurası bolşevikler tarafından dağıtıldı. Andriy İvanetsniñ aytqanına köre, bu şaraitte Qırım demokratik cumhuriyetiniñ ğayesini amelge keçirmek imkânsız oldı.
"Yazıq ki, 1918 senesi qara qış ayında Noman Çelebicihan bolşevikler tarafından zapt etilip, Sevastopolğa (AqyarğaRusiye imperiyası ve Soviet Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) avuştırıldı, ve 1918 senesi kiçik aynıñ 23-nde Aqyarda sol radikallar tarafından yapılğan qırğınlıq, qırmızı terror esnasında kütleviy öldürüv vaqtında Noman Çelebicihan birinci olıp atıldı, onıñ cesedi ise Qara deñizge atıldı", - dep tarihçı añlattı.
74 seneden soñ Ekinci Qurultay
Ekinci Qurultaynı qırımtatarlar bu vaqialardan 74 sene soñ ve sürgünlikten 47 sene soñ toplap oldılar. 1991 senesi bozarğan aynıñ 26-30 künleri Simferopolda (AqmescitteRusiye imperiyası ve Soviet Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) olıp keçti. Sovetler Birligi daa bar edi, Qırımdaki akimiyet qırımtatarlarnıñ milliy toplaşuvlarını keçirmek içün izin bermedi, olar, hususan, sabıq sürgünlik yerlerinden köçmek kerek ediler. Azırlanuvı bir yıldan çoq devam etti. Bu vaqıt devamında, hususan, delegatlarnıñ saylavları keçirildi. Olar Qırım, qıtaiy Ukraina, Özbekistan, Tacikistan, Litvaniya, Latviya, Qazahistan ve Qırğızistandan kelgen qırımtatar halqınıñ 255 vekili oldı. Olar Qırımtatar halqınıñ milliy muhtariyetiniñ beyannamesini qabul ettiler, Meclisni ve onıñ reberligini sayladılar. Başı — Mustafa Cemilev, onıñ muavini — Refat Çubarov oldılar.
Meclisniñ reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl dedi ki, Qurultay 5 senede bir kere toplaşmaq kerek. Soñkisi, altıncı Qurultay, daa 2013 senesi çağırıldı.
"Körüşüvniñ nevbetteki erkânı endi saylanmaq kerek edi, amma Meclisniñ qararına köre, Qurultay delegatlarınıñ saylavını şimdilik başqa künge qaldırmaq kerek, çünki işğal ve azatsızlıq sebebinden yañı Qurultay delegatlarınıñ serbest saylavını şimdi imkânsız sayamız", - dep tarif etti Celâl.
Onı Ukrainanıñ serbest toprağında da toplamaq mümkün edi, dep ayttı Nariman Celâl, çünki Qurultay keçirilmesi şaraitinde coğrafiy yerleşüvge bağlılıq yoq. Esas mesele — quorum — delegatlarnıñ 51%-i iştirak etmesidir. Ve bu esas meseledir.
"Mesele şunda ki, Qurultay delegatlarınıñ çoqusı işğal etilgen topraqlarda yaşamağa devam ete, şunıñ içün şimdi toplaşıp olamaymız. Birinci Qurultaynıñ yüz yıllığına, 18-nci senesine beñzegenim kibi kele, bizler Kıyivde Qurultaynıñ delegatları konferentsiyasını toplay edik. Böyle bir tedbir de planlaştırılğan. Ne içün konferentsiya? Çünki elimizde olğan delegatlarnıñ sayısı yetmey edi. Amma işğal etilgen Qırımdan, Herson vilâyetinden, Kıyivden, başqa bölgelerden kelgen farqlı milliy areket faalcileri çoq edi, ve biz konferentsiyanı soñki kere keçirdik, — dep hatırladı Nariman Celâl ve iştirakçiler içün telükeli olğanı içün şimdi böyle bir formatnı keçirmek imkânsız olğanını qoştı. — Şimdi böyle tedbirlerde, hususan Ukrainanıñ serbest toprağında, soñ işğal etilgen topraqlarğa qaytacaq iştirak etken delegatlar içün, bu tek bir şeyni añlata — Rusiye lagerlerine apis etüv".
Celâl dedi ki, Qurultay delegatlarınıñ bazıları kollaborant oldılar, bazıları vefat ettiler ve 2013 senesi saylanğan 250 delegatnıñ sayısı endi az. Onıñ fikirince, kelecek Qurultay toplaşuvını tek işğalden azat etilecek Qırımda keçirmek mümkün olacaq. Bütündünya qırımtatar kongressini keçirmege azırlanalar, çünki işğalden ve Rusiyeniñ Ukrainağa istilâsından soñ pek çoq semetdeşimiz çetelge ketti:
"Bunıñ çoqusı Türkiyede, Avropa memleketlerinde, Kanadada, Amerika Birleşken Devletlerinde ve başqa yerlerde yerleştirildi, bunı şimdi ögrenecekmiz. Bu yönelişte çalışacaqmız, bu Meclis ve esasen qırımtatarlar içün yañı çağıruv, amma halqımıznıñ özegi işğal etilgen Qırımda, tuvğan toprağında qalıp tura".
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
