2014 senesi Emine Ceppar, jurnalist olaraq Qırımnıñ rus işğalinen bağlı vaqialarnı qayd ete edi. Ukraina tış işleri naziriniñ ilk muavini olıp çalışa edi. Kiçik aynıñ 22-sinde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Cepparnı Viyenadaki halqara teşkilâtlarnıñ uzurında daimiyi temsilci vazifesine tayinledi.
Bu vazifege tayinlenmeden evel Suspilne Qırım onen laf etti. İntervyuda Ceppar Keriçte arbiy tehnikanen paromlar, Aqmescitte qırımtatar touna beñzegen mitingler ve 2014 senesi dünyanıñ, Qırımnıñ işğaline mania olma bilip-bilmegenini añlattı.
2014 senesi kiçik ayda tamam Rusiyeniñ Qırımnı işğal etkenini ne vaqıt añladıñız?
— Bilesiñizdir, siyaset ceeti degil, vatanımnen olğan şeylernen bağlı insan ceeti, insan añlayışını da añlatmağa isteyim. Sizden paylaşmağa istegenim eki ikâyem bar. Böyle degen "referendum" künü 2014 senesi saban ayınıñ 16-sı. O zaman men britaniya haberleragentliginiñ al eticisi olıp çalışa edim, ve işğalciler tarafından kontrol etilgen menim "Qırım" DTRK2014 senesine qadar mustaqil ticariy olmağan teşkilât "Teleradio şirketi "Qırım"a irişim bar edi. "Qırım" DTRKnıñ matbuat zalında olar, böyle degen istek bildirüvniñ neticelerini bildirdiler.
Çoq jurnalist bar edi, o zaman dünyanıñ er bit yerinden Qırımğa keldiler — haber agentlikleri, malümat agentlikleri, jurnalistler, kameralar... Sanağa tar yol edi ve bir anda "Russia" perlaq yazısınen futbolda kiygen belki otuz yaşındaki oğlan yaqınlaşıp, öz kamera mesneti ve kamerasını qoydı ve bu tedbirin videosını çıqarmağa başladı. Onıñ yanına avroya jurnalisti kele ve zornen rus tilinde "Öz kamerasını alımız mından, lütfen, çünki siz sanağa yolnı qoraladıñız", dep ayttı. O ise jurnalistke döne ve rus tilinde "Bu endi menim toprağımdır ve qayda video çıqarıp-çıqarmağanımnı añlatmazsıñ", qaba şekilde cevap berdi.
Men yanında edim ve bu vaqianı nezaret ete edim, men şokta edim. Bir qaç daqqadan men, Qırımda neniñ olğanını añladım: şimdi rus askerinin ayaqqabı, rus adamı, işğalci, tecavuzcı ukrain toprağındalardırn ve özüni saip duyalar. Ve mında çoq duygu bar edi — menim, halqımnıñ, ukrain halqınıñ, bir anda er şey añlaşıldı.
Daa bir ikâye bar. Deyerli işğalniñ ilk yazını Qırımda keçirdim ve qardaşımnıñ balalarını deñizge alıp kettim. Aluşta, İş köşeçigi, — er bir ukrainniñ bilgeni bir yer — plâj, deñiz, müteşem manzaralar. Çoq böyle degen vatanperver turist bar edi. Qırımğa ketmek içün bir qaç kün devamında paromğa nevbette tura ediler. Aynı zamanda Rusiye Federatsiyası, yoldaş paromlarınen arbiy tahnikasını ketire edi: insanlar içün bir param ve askerler içün eki param çalışa edi. Buña baqmadan çoq "vatanperver" Qırımğa keldi ve olarnıñ deñizde organlarını eşitmek ve körmek mümkün edi.
Men bundan nefret duydım. Daa bir şey körem, er bir ukrainniñ bilgeni şey, "Ballı pahlava" ifadesi duyam. Qadın indemeden pahlavanen tara alıp kete, onıñ yanına 5-7 yaşındaki oğlançıq qoşıp kele. Rusiyeden kelgenini añlaşıldı. Ve "Tize, bu ne?", dep rus tilinde soray. O ise "Bu, oğlançıq, balnen quru ottır", dep cevap bere. Men yañıdan şaşırıp qaldım. Qırımtatar pahlavasını "balnen quru ot" adlandırğanından nefret duydım. Kerçekten de bu, asırlar boyunca Rusiyeniñ ananeviy siyaseti — Rusiye imperiyası, şura Rusiyesi, şimdi ise Putin Rusiyesiniñ siyasetidir. O, bütün ananeviy şeylerni alıp çıqara ve öz şeylerni "aşılay". Ve bu nefret duyğusınen men, Qırımda ne olğanını añladım.
2014 senesi kiçik aynıñ 26-sında Aqmescitte Ukrainanıñ topraq bütünligini destek etmek içün büyük bir miting keçirildi. O, Rusiyeniñ dünyağa bütün Qırımlılarnıñ rus taraflı olğanını köstermek ıntıluvına mania oldımı?
— Kiçik aynıñ 26-sında tamam vaqialarnıñ ortasında edim ve bizim duyğanmıznı hatırlayım. Men tüşüne edim ki, qırımtatar toyundam, çünki bütün aqrabalarım, tanışlarımnı kördim. Belki de tamam er kesni degil, amma tanığanım bütün erkekler anda ediler. O zaman Putinniñ Qırımda mevcudiyetini qanunlaştırılsa edi, qoqla olğan qırım mebusları qarar almağa azırlanır ediler. Ve parlamentke kirişlerni blokağan soñ bunı yapamadılar. Ve bu pek müimdir, çünki Rusiye, yerine ketirmege istegeni yımşaq planını yerine ketiremedi. Qırımnıñ halqı, öz mebuslarının yardımınen öz istegini bildirdiler, dep.
Endi kiçik aynıñ 27-sinde saba saat 04:00-05:00te olar, quvet qullanaraq zapt etmege mecbur oldılar. Bu, çeşitli şeyler ve kerçekten de bugün kerçek olaraq añlatqanımız sebep (Rusiye Federatsiyasınıñ köstergeni sahte referendum) edi. Kerçekten de anda tesir qullanıldı. Çünki devlet sistemasında çalışqan insanlar, ocalar, tibbiyetçiler, bücetçilerni "referendum"ğa ketip rey bermege mecbur ete ediler. Propagandanıñ vazifesi, referendumğa ketken insanlarnı köstermek edi. Bu birincisi. Ekincisi ise, ezelden Krasnodarskıy kraydan Qırımğa insanlarnı alıp kettiler, men bellesem, biñlerce insan...
Olarnıñ köçip kelgenlerini nasıl añladıñız?
— Men al etici olıp çalışqanım sebebinden vazifelerimden biri, ecnebiy ülkelerden kelgen jurnalistler içün ev tapmaq edi. Ve nasıldır ucuz daire tapmaq mümkün degil edi, boş yer yoq edi. Añlaşılır ki, olar arasında tek jurnalistler degil ediler, çünki turist mevsimi degil edi. Soqaqlarda çoq adam körmek mümkün edi. Ve böyle subyekt duyğusı: olar yabancılar, başqaca laf eteler, başqaca kiyineler. Ve bir yerden başqa bir yerge ketken şu ruslarnen avtobuslar.
"ATR" kanalından zenaatdaşım Şevket Nimetullayev Aqmescitte qayd etilmeden, bir deñev keçirdi — referendum keçirilgen yerlerge ketti ve er bir yerde rey bermesi içün oña kâğıt berdiler. Yani er kes rey bere bile edi. Bundan soñ Rusiye Federatsiyası, pek büyük iştirak neticesini bildirdi. Meclis ise, öz menbalarından alğanları başqa bilgilerni yayınladı, kerçekten de ealiniñ 34,2%- iştirak etti. Yani üçte bir. Menim subyektiv şekilde tüşündim ki, kerçekten şu üçte bir, rus faaliyetini istegen insanlar edi. Subyektiv fikrime köre, daa üçte bir, er bir bayraq astında yaşağan insanlar edi.
Senelerce rus propagandası añlata edi ki, Qırım quvetnen zapt etilmedi ve rusiye akimiyeti, "yeşil adamçıqlar"nıñ rus askerleri olğanını birden tanımadı. İşğalniñ başlanğıcında yarımada ne qadar çoq rus askeri bar edi ve ne içün olar toqtatılmadı?
— Bütün medeniy dünya, anda ne olğanını añladı. Videolar, deliller, yoldaş fotoresimleri bar edi. Men hatırlayım ki, Keriç keçmesine kettim, anda parom kete ve olarnıñ bu paromlar vastasınen arbiy tehnikasını ketirgenleriniñ videosını çıqardım. Söz sırası, men bir qaç askerimden intervyu aldım. Tüşünem ki, "büyük cenk" bitecek soñ askerlerniñ idaresiniñ ne içün olmağanını añlamalımız. O zaman olar öz qısımlarını qorçalay ve "Ne olğanını añlamaymız, çünki Kıyivden iç bir emir yoq" dep ayta ediler. Ve kerçekten de bu, vatandaş olaraq meni raatsız etti: ne içün Kıyiv emirlerin bermey? Ve laf etkenim askerler aytalar ki, arbiy qısımnıñ nizamnamesi bar. Ve oña binaen duşman yaqınlaşsa, sen qorçalamaq kereksiñ... Amma nasıldır idare etilgen bir ikâye olmalı, yazıq ki, böyle yoq edi.
2014 senesi dünya, rus işğalini toqtata bile edimi?
— Toqtatmalı edi. Amma samimiy olayıq, Qırımnıñ işğali tanındı. Resmen tanımadılar, amma Putinnen dialog etmege devam ettiler. Ekinci bina cenkinde Hitlernen kibi Avstriyanıñ anşlüsi olğanda ve o, Çehoslovakiyanıñ toprağını Sudetını zapt etkende kibi. O zaman 1938 senesi Münhen anlaşmaları imzalandı, Briyaniya ve Frenkistan Hitlernen aytışmalar keçirmege tırıştılar.
Böylece, men bellesen, dünya tüşüne edi ki, Putin içün Donbas ve Qırım yeterli olur edi. Amma tecavuzcınıñ tabiatı böyle: tecavuznı toqtatsañ, tecavuzcınıñ istegi artar. Men tüşünem ki, 2014 senesi dünya liderleri, o zaman bu tarih ikâyelerini añlatqan Ukrainanı duysa ediler, bunıñ tek başlanğıç olğanını bağırmağa başlasa edi... Bunıñ yerine tamam tecavuznı toqtatmaq içün Ekinci can cenkinden soñ teşkil etilgen halqara teşkilâtlar, imkânsızlığını kösterdiler.
Bu sene ukrain diplomatlarınıñ Qırımnıñ işğalden azat etilmesine bağlı qaysı adımlarnı yapmağa planlaştıralar?
— Çiçek ayınıñ 15-inde Bulğaristanda Qaradeñiz telükesizlik konferentsiyası keçirildi. Onı senelik bir öeydançıq yapmağa isteymiz. Onıñ vazifesi, qaradeñiz ülkeleriniñ ve bazı ğarbiy ortaqlarımıznıñ strategiyasını tüşüniğ çıqarmaqtır — Qara deñizde ne yapmaq? Çünki bugün Rusiye Federatsiyası, Qırımnıñ ve Qaradeñizniñ ukrain qısmınıñ işğali, telükedir.
Bundan ğayrı, başqa vazifeler bar — biz añlamalımız ki, Ukraina büyük deñiz ülkedi olmalı ve flotunı yaratıp inkişaf etmeli. Qırım platformasınıñ sammitlerini planalştıramız, 2021 senesi o vastasonen Qırım mevzusını halqara kün mevzusına qaytardıq. Er sene biz bu tedbirlerniñ sayısını çoqlaştıramız, devletlerniñ sayısı arta, devletlerniñ coğrafiyasını kenişletemiz. Birinciden bu, diplomatik bir alet edi, şimdi ise onıñ manası deñişti — Ukraina, başqa işğalden azat etüv yollarını tanıy. Biz bunı ortaqlarımızğa añlata bildik ve olar, Ukrainanıñ işğalden azat etüv yolunı öz başına saylamaq aqqını tanıdılar.
Bu sene üçünci Parlament sammiti keçirilecek, arman ayınıñ 23-ünde liderler seviyesinde keçirilecek. Men tüşünem ki, meselerge diqqat celp etmek, olarnı al etmek içün insanlarnı birleştirmek ve Qırımnı Ukrainağa qaytarmaq planını yerine ketirmek maqsadınen Qırım platforması em diplomatik dünya, em de Ukraina içün böyle bir "şemsiye" oldı.
Telegram ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
