Valentın Vığivskıy — 2014 senesi ruslar «casuslıq» maddesi boyunca uydurılğan dava açqan ilk tınç siyasiy mabüslerden biri. Qırımğa adam bir tanışınıñ ricasınen, borç parasını alıp keldi. Bir künlik seyahat edi, amma 11 sene Rusiye apisinde qaldı.
O, qanunsız tayin etilgen müddetni keçken sene ilk küz ayında tamamen çekti, amma Ukrayinağa qaytamadı — ruslar Vığivskıynı bir yıldan ziyade sürgünlik merkezinde tutalar. Valentınnıñ aytqanına köre, anda tutuv şaraiti yahşılaştırılğan apis şaraitidir. Hususan, öz urbasını kiymek ve telefonnı qullanmaq mümkün. «Bir kişilik kamera»da keçken seneler, Qırımdaki qapqan ve deñiştirüvge ümüt aqqında Valentın Vığivskıy Rusiyedeki sürgünlik merkezinden telefon vastasınen Suspilne Qırım muhbirine añlattı.
— Valentın, evel biz babañıznen laf etken edik, o, Qırımda tutulğanıñız aqqında, bu qapqan olğanını añlatqan edi. Bu tarihnı sizden eşitmek ister edim.
— Bu 2014 senesiniñ soñunda edi. Meni Moskvadan bir tanışım vastasınen aldattılar. O zaman vaziyet şimdikinden biraz başqa edi. Meniñ yahşı göñlüm, dep aytalar, provokatsiyağa oğradı. O, başta Moskvağa istey edi, o ise FSB içün çalışa edi. Birden degil, olar oña çıqtılar ve onı bu operatsiya içün mahsus qullandılar, şöyle aytayıq. Moskvağa men razı olmadım, o zaman tam Qırımnı yañı-yañı zapt etip ala ediler. Men atta trennen keldim, bizim trenimiznen. Eki kün soñ tam o, anda yürmegeni toqtattı. Trenniñ biraz erte yürmegeni toqtağanı yahşı olur edi. Yani şöyle. Simferopolğa (Aqmescitke) o uçaqnen uçıp keldi. Ve anda biz ava limanında körüştik. Ve tam Simferopol (Aqmescit) ava limanında meni tutqanım köstergen video bar. Bu, ava limanındaki yazlıq veranda edi.
O tam menim qarşımda otura edi, belki videoğa tüşmedi, biz laf ete edik ve o anda üstüme torba taşladılar. Anda mahsus quvetçiler, FSBniñ terrorizmge qarşı mahsus quvetiçileri bar edi, tutmaq içün. Anda tolu bir uçaq uçıp keldi, 30 adam. Tutulğan soñ meni tamamen içki urbasına qadar soyundırdılar. Ve yazlıq qurtka kibi bir şey, cebinde kaliy tsianiduni qıdırdılar, Ceyms Bond filmlerindeki kibi. Men ayttım: sizler delisiñizmi, bu kerçekmi, yoqsa şaqamı?
— Tutulğan soñ siz şu tanışıñıznen laf ettiñizmi?
— Yoq, laf etmedim. O bir kere mahkemede, şaat kibi olğan edi. Ve o da büsbütün añlaşılmaz bir şey ayta edi ve menim tarafıma baqmay edi, körüne ki, oña oñaytsız edi, çünki biz çoqtan tanış edik, o Kıyivge menim yanıma kele edi ve ilâre, ve mında böyle bir iştirakke mecbur oldı. Mında endi rus hususiyetini añlamaq kerek, bu episi hoş degil, o meni pek küçlü aldattı, amma bu rus kerçeklerini añlamaq kerek. Atta o zaman. Şimdi bu daa da yamandır, amma printsip aynı. Mında, eger yanıñızğa FSB kelse, er bir mesele boyunca, o, sizni tamamen yoq ete bilir. Ve onıñnen bir şekilde areket etmemekten vazgeçmek mümkün degil. Mında saylav yoq. Yani NKVD, FSB, KGB kibi. Esir insan. Rusiye toprağında er şey esirlikte. Er bir insannı pek qolay yoq etmek mümkün.
— Sizge işbirlik teklif ettilermi?
— Men çeşit basamaqlarda pek çoq kere vazgeçtim. Ve cinaiy dava açmaq mında pek qolay. Ecnebiylerge çalıştı dep, ve ilâhre. Bu umumen qolay, hususan mahkeme qapalı rejimde olğan nazik davalarda, devlet hainligi ve casuslıq kibi. Aposhanede men bu madde ile kelgende, bu eksklüziv edi. Şimdi ise insanlar toplap kele başladılar. Biri içtimaiy ağlarda begenme qoyğanı içün, biri başqa bir şey içün, biri sıñırnı keçmek, Rusiyeden çıqmaq istegeni içün ve ilâhre. Mında şimdi devlet hainligi içün er şeyni «yapıştıralar».
— Davañız «casuslıq» maddesi boyunca uydurıldı. Ruslarnıñ böyle qabaatlamalar içün qaysı delilleri bar edi?
— Ebet, 276-nci madde «casuslıq». Rusiye Cinaiy Qanunnamesi boyunca. Umumen men endi bile edim ki, meni qabaatlayacaqlar. Birinci künü, uçaq uçıp kelgen künü, Lubyanrside, birinci gecesi mağa añlattılar, qaç sene olacağını: «Eger sen bizim saña aytqanımızz er şeyni imzalamasañ, 16 sene olacaq. Bizge mania olmasañ, çünki er alda sen oturacaqsıñ, bizde böyle qabul etilgen, bizde kimse çıqmay, 11 sene olacaq. Cinaiy davanıñ kitabında qurşun qalem ile ne yazsaq — mahkemeci tam onı berir. İşte oyun qaideleri böyle».
Men saña doğrusını aytayım, Lubyantside vaziyet şöyle: anda tek eki çıqış bar, er alda saña daa çoq sene qoşarlar ve daa büyreklerini de bozarlar. İşte episi. Fizik zorbacılıq qullandılar. Seni boşuna urmaylar.
Mahkemede, maña üküm bergende, men er alda meni deñiştireceklerine, bir areketler olacağına ümüt etem edim. Çoq devam etmeycek dep. Elbette ümüdim bar edi…
— Siz işkence mevzusını andırdıñız. Yani sizni «casuslıq»nı itiraf etmege sadece daa büyük apis müddeti qorqusınen degil mecbur ettilermi?
— Ormanğa alıp keldiler, tam Moskvağa ketirgende, gece. O zaman biz üç saat uçaqnen uçtıq. Eger tan Ukrayina üzerinden olsa, tahminen bir buçuq saat olur edi. Amma olar aylanıp, Ukrayinanı aylanıp keçe ediler. Ve bu vaqıtnıñ yarısında uçaqta baş üstünde torba ile meni tuta ediler, öyle demek mümkün. Soñra mikroavtobusqa Lubyankağa, anda tez sorğu oldı. Soñra maşnağa ve saba ormanğa alıp kettiler. 5 saat Moskva yanındaki ormanda aylandırdılar, Ramenskıy rayonında bir yerde.
Men maşnada, mikroavtobusta yata edim, üstümde mahsus quvetçilerniñ ayaqları edi, soñra maşnadan endirdiler, sesiz qoydılar, avtomatlarnen, maskalarnen uzaqlaştılar. Ormanda qurşunğa tizilüv kibi. Böyle tura edik, belki 15 daqqa sesiz. Men ayttım: «Neyse, atıñız artıq, yoqsa ne qarar berdiñiz?» Olar sesiz turdılar, turdılar, ratsiya ile olarğa bir şey ayttılar, olar yañıdan sesiz yaqlaştılar, torbanı taqtılar. Maşnağa ataraq Lubyankağa qayttılar. Soñra taqiqatçı ayttı ki, olarda insannı bozmaq içün böyle tehnologiya bar. Ayta: «Sen aferin». Bizde atta terroristler yalvara ediler, ruhiy ceetten qorqa ediler. Men ayttım: «Eger öldürmege qarar bergen olsañız, o zaman mında yalvarmaq nege kerek?».
Şimdi añlayım ki, meniñ sınavım 2022 senesine qadar ağır ve kerçek olmağan kibi körünе edi. 2022 senesinden soñ artıq böyle aytamam. Er şey qıyaslanuvda belli ola. Ruhiyetni saqlamaq içün, yahşı mehanizm, böyle ağır vaziyetlerni mizahnen qabul etmek daa yahşı, çünki bu ruhiyetni saqlamağa ve içten bozmamağa imkân bere.
— Bu bütün seneler sizni daa ne qol tuta edi? Deñiştirüvge ümüdiñiz bar edimi?
— Elbette, bar edi. Amma bir deñiştirüv bozuldı, ekinci, üçünci, ümüt tahminen bütün vaqıt bar edi, soñki bir qaç seneden ğayrı. Bir şey olmaq kerek edi. Amma öyle olmadı.
— Sizniñ qanunsız apis müddetiñiz bir yıldan ziyade evel bitti, amma sizni sürgünlik merkezinden yibermeyler. Ne içün öyle olğanını ve şimdi tutuv şaraitleri nasıl olğanını añlatıñız.
— Şaraitler apis şaraitlerinden biraz yahşı, hadimler daa «aqıllı», öyle ayta bilemiz. Mında duş, telefon ve adiy urba bar. Atta, böyle kiçkene şeyler, cehennemden soñ kvant adım kibi körüneе. Er şey ayatımızda nisbiy. Mında, tam şimdi bu sürgünlik merkezinde Ukrayinadan altı kişi bulunalar. Bugün mında 16 insan, atta 14, ekisini bugün gece alıp kettiler. Anda tacikler… ve altı bizim vatandaşlarımız. Şimdi Lubinetsniñ yarımınen bir şey yapmağa tırışamız. Belki Oleşkıdan soñ böyle bir şeyni sürgünlik merkezlerindeki bizim vatandaşlarımız içün de teşkil eterler. Bu tek bizim merkezimizde altı kişi, Rusiye boyunca ise kimerde 300 insan bardır. Ve mında men şikâyet etem. Şimdi kassatsiya şikâyeti olacaq. Eki yöneliş boyunca barm: em bu, em de şu.
— Siziñ sürgünlik merkezinde tutuv müddetini daimiy uzatalarmı?
— Ebet, mahkemege alıp baralar ve üç ayğa uzatalar. Ve tam soñki uzatuvdan şikâyet etem. Çünki mında atta Rusiye qanunnamesi boyunca tutunacaq bir şey bar, amma mında insanlarnı umumen uzun tutmaylar. Mında vaqialar oldı. Tacik — bir kün oturdı, üç kün, bir afta. Pek tez diger memleketlerniñ vatandaşlarını alıp ketelеr. Yani olar seni çok bekletmege tırışmaylar. Bu ukrayin vatandaşlarına ait degil, çünki biz vesiqa yapalmaymız, çünki diplomatlar yoq. Menim eski tışqı pasportım bar, amma o quvetsiz, o 10 sene içün edi. Tam Lubinets yarımınen belki Oleşkıdan soñ inkişaf olur. Atta esirlerni Belarus vastasınen yollaylar. Bizni de o anda sadece alıp kele bilirler edi, sürgünlik merkezlerinden böyle vatandaşlarnı esirlernen beraber — o tarafqa ketiñiz. İşte. Sadece anda ketiñiz, Ukrayinağa. İşte, mesele çezilir edi. Evge isteyim, evge isteym, Kıyivge.
— Azat olacaq soñ ne ile oğraşırsıñız? Kim olaraq çalışırsıñız?
— Bu episi endi aktual degil, elbette. Er şey pek tez deñişti, hususan IT saasınsa. Bir taraftan ebet, eger men böyle ağır şaraitlerde ölmegen olsam, ne ile oğraşmaq kerekni taparım. Ve mında daa böyle daqqalar bar. Ebet, tehnologiyalar inkişaf ete. Mında telefonım olğan müddet, vaqıtnı boşuna masraf etmemege tırışam. Men umumen vaqıtnı boşuna coymağa sevmem. Ve bazı elementlerni ögrenmege tırışam. Endi bir şeyler yapılğan, er kün bu yolnen baram. Şunıñ içün ne ile oğraşmaq kerekni taparım, menim endi muayyen fikirlerim bar. Sadece coyulğan vaqıtqa yazıq, amma işsiz qalmam. Çünki temel bilgiler olğanda, bir şey ögrenmek olduqça tez mümkün.
Ebet, bütün klasterlerni qaçıram, bu eki noqta arasında olğanımnı, amma er alda, aktual tehnologiyalar olduqça tez beyinime kire kibi. Atta başta, mında sürügnlik merkezine kelgen ekinci künü sensorlı telefon bergende. Bir qaç kün sensorlı ekranğa alışmaq kerek edi. Amma tam bir-eki kün keçti ve bu telefon er vaqıt bar edi kibi teessürat qaldı. Apis seneleri olmağan kibi. İnsan pek tez adaptatsiya ola. Ve tez adaptatsiya olmağan insanlar mamontlar kibi sadece yoq ola.
— Fizik sağlığıñız nasıl?
— Fizik olaraq da bir qadar yahşım, çünki men sigara çekmem, sport yapa edim ve aşnen bir mesele olmadı, yani geceleri aşamay edim. Men atta anda üç sene tecribe yaptım, umumen ötmek aşamadı. Yani sadece iradeni terbiyeledim. Bazı yoldaşlar maña deli kibi baqa ediler, öyle ayta bilemiz. Yoq, eñ müimi — beyinni saqlamaq. Böyle vaziyette ruhiy sağlıq eñ müimdir. Ve ruhiy sağlıqtan er şey keçe. Eger daimiy asabiylikte olsañız, ve anda öyle vaziyet, anda müit özü asabiy. Eger özüñizni ayırmasañız ve ruhiy alıñıznı nezaret altına almasañız, siz ya deli olursıñız, ya da sağlığıñıznı tamamen yoq etersiñiz. İşte bu.
— Oğluñız bu seneler içinde büyüdi, endi 17 yaşında, bağ tutasıñızmı?
— Çeçek ayında on sekiz yağına kirecek. O pek çoq meselede, pek çoq anlarda maña beñzey. Ve menim içün munasebetlerni tiklemek, daa doğrusı, endi tahminen büyük insannen yañıdan qurmaq, o qadar qıyın vazife degil edi. Ve biz er kün laf etemiz. Men kelecek vaqıt — o, mennen yaşaycaq, babanıñ yoqluğını mümkün olğan qadar yetişmek içün.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
Bizni Google Haberlerinde oqumaq içün Suspilne Qırımnı saylanğan mevzularda saylañız
