2014 senesi berim ayında Valentın Vığivskıy işğal etilgen Qırımğa aviatsiya sergisine barğan, anda Rusiye quvetçileri onı "Rusiye arbiy aviatsiyasınıñ uçağınıñ motorı aqqında gizli malümatnı toplap, Çin temsilcisine bergeni"nde qabaatlap, yaqaladılar. Taqiqat vaqtında Vığovskıy qabaatını tanıdı, amma makemede özüni işkencege oğratqanını bildirdi. 2015 senesi Moskva vilâyet makemesi Valentın Vığivskıynı "casuslıq" içün 11 yılğa apiske aldı.
Vığivskıynıñ ana-babası Suspilne Qırımğa bergen intervusında, 10 yıldır Rusiye esirliginden azat etilmesini beklegen oğlu aqqında tarif ettiler.
"O, onı Qırımğa celp etti"
— Oğlunıñ Qırımğa bir künge ketkenini, qaytmaq içün bilet alğanını ve evge qaytmaq istegenini ayttıñız. Ne içün Valentın o yerge bardı? Nasıl olğanını hatırlaysıñızmı?
Siyasiy mabüs Valentın Vığivskıynıñ anası Ğalına Vığivska (bundan soñ — ĞV): Elbette hatırlayım. Köyden qaytqanımda — anda menim bostanım bar — onı endi tapmadım. Aqayım, Valentın maña telefon etip-etmeycegini soradı. Ve soñra bir şey meni raatsızladı, qasevetlendirdi. Soñra, men onıñ ketkenini bildim. Olar maña iç bir şey aytmadılar. Ne de olsa, o endi büyük bir adamdır. Büyük balalar ana-babalarına er şeyni aytmaylar, amma aqaydan telefon etmegenini ve qayda ketkenini bilgenimde, birden anam kibi duyğularnı ve qasevetni duyam. Men endi qasevetlenmege başladım ve bir şey yüz bergenini sezdim.
Siyasiy mabüsniñ babası Petro Vığivskıy (bundan soñ — PV): O, Qırımğa ketkenini, biletlerni endi satın alğanını añladım. Yarın o baracaq, şimdi biraz yuqlaycaq ve ketecek. Men oña ketmemege tevsiye ettim. Amma büyük adam, 30 yaşını keçti. O vaqıt anda ukrain siyasiy mabüsleri aqqında tecribe daa yoq edi. SentsovQırım ukrain rejissörı ve stsenariy yazıcısı, sabıq siyasiy mabüs Oleh Sentsovnı daa bilmey edik, KolçenkoUkrain faalcisi, sabıq siyasiy mabüsi Oleksandr Kolçenkonı da bilmey edik. Soñra er şey deñişip başladı.
— Valentin öz seyaatını nasıl izaatladı?
ĞV: Körüşüvi olacaq edi, dep tüşünem... O, daa bir qıznen körüşecegini ayttı, ondan qartbabası içün para soradı. Onıñ aytqanına köre, qartbabamnıñ kanseri bar, tedaviylenmek içün para kerek. O, bu paralarnı topladı.
Valentin — pek yahşı, diqqatlı bir insandır ve onıñnen qonuşa edi, o bir qaç kere Kıyivge kele edi. Amma bu qız aviatsiya aqqında pek yahşı bile edi, ve bu onıñ hobbisi edi, o da aviatsiyanı pek seve edi, çoq oquy edi, yahşı añlay edi. O, bu paralarnı alıp ketti, amma maña aytqanı kibi, oña Kıyivge kelmege teklif etti. O şunı dedi: "Yoq, biz tarafsız yerde körüşeyik, çünki men şübeli bir saada çalışam". O, onı Qırımğa celp etti.
"Qabaatlav — başıma tüşken bir şey kibi oldı"
— Qırımdaki FSB hadimleri tarafından tutulğanını nasıl ögrendiñiz?
ĞV: Bir ay keçken soñ, o, özüni bildirmedi. Biz onıñ ne yerde ve onıñnen ne olğanını bilmey edik. Bütün qorantamız pek qasevetlengen edi, eñ yaramayı, belki de o kelmedi, belki de öldürildi, dep tüşüngen edik. Qıdırmağa başladıq. Aqayım poliske muracaat etip, ğayıp olğanı aqqında ariza yazdı. Soñra o, Adliye nazirligine de ariza yazdı, Qırımdaki "özüni mudafaa"nen bağlandı, onıñ fotoresimlerini yolladıq.
Aman-aman bir ay keçti, ve bizge FSBden, tayin etilgen advokattan, onı tutqanları aqqında mektüp keldi. Haber uquq qorçalayıcı organlarımızğa keldi. Soñra onıñ Moskvada, Lefortovoda olğanını ögrendik. Onı birden Qırımdan uçaqnen alıp kettiler, başına çuval taqıp, uçaqnen alıp kettiler.
— Rusiye makemesi "casuslıq" içün onı 11 senege üküm etti. Bu qabaatlavğa nasıl cevap berdiniz?
ĞV: Maña eki doğmuş qardaşım telefon etip, "Ğalâ, oturasıñmı?" dep soradı. Men de: "Ebet, oturam", - dep cevap berdim. O da: "Televizorda, Valentınnıñ 11 yıl sert rejimine oğrağanını kösterdiler", — dey. Nasıl bir reaktsiya? Başıma tüşken bir şey kibi oldım.
PV: 276 maddesi (Rusiye Ceza qanunnamesiniñ — muar.) — bu casuslıq. Bütün malümatlar gizli, bizde onı ne içün maküm etkenleri aqqında vesiqalar bile yoq. Tek resmiy vesiqalar — konsullığımıznıñ, onıñ Rusiyede apiske alınğanını, ve apishaneniñ, müstemlekeniñ, oña kelgenini bildirgen vesiqalarımız bar. 2015 senesi Rusiye kütleviy haber vastalarında böyle haberler bar edi. Kıselov "Vesti" programmasında böyle bir casusnıñ "Rusiye ava-kâinat quvetlerini yoq etmek" içün maküm etilgenini ayttı. Böyle bir söz bar. Yani, bu, ükümden alınma degil, çünki resmiy olaraq bunıñnen bağlı bir ükümimiz yoq ve anda oña ne olğanını bilmeymiz.
ĞV: Ve birden tüşündim ki, 31 + 11... bu pek yaramay, qorqunçlı edi, bunı aytmağa bile istemeyim. O vaqıt torunım aqqında tüşündim. O beş yaşında edi, Valentınnı pek seve, seve edi. Valentın onıñnen çoq vaqıt keçire edi. Soñra mektüplerinde şunı yazdı: "Bir balam bar edi, onıñnen bala meydançığında oynay edim. Onı körmeycegimni tüşünmegen edim. Oğlumnı körmege, büyügenini körmege, mektepke ketkenini körmege çoq yıl kerek". Şimdi o 10-uncı sınıfta oquy. Hatırlamaq bile zor.
"Oğlu babasınıñ qaraman olğanını bile"
— Oğlu babasını hatırlaymı?
PV: Daa ziyade qısmen. O beş yaşında edi. "Mında babamnen yürdim, anda da babamnen yürdim", — dep rayonda yürgenlerini hatırlay. Böyle parçalarnı hatırlay. Çoq vaqıt devamında oña Valentınnıñ yerini aytmadıq. Uçaqlar qurmağa ketti, dep ayttılar. Çeşit sebeplerden añlaycaq ya da añlamaycaq dep aytmay ediler. O, bunı öz başına bilgen soñ ayttılar. O, kerçekten bir şey aytmadı, amma men onıñ közlerinden kördim ki, o, tafsilâtlardan ğayrı, bütün resimni endi bile. Çünki o, Sentsov, Kolçenko aqqında eşitken edi, demek ki, o, bu insanlarnen bir vaqıt müddetindedir. Babası "cinayetçi" olğanını tüşünmesin, bu böyle apishane degil, dep ayttım. Şimdi ise babasınıñ bir qaraman olğanını ve o, böyle bir zulumğa oğrağanını bile.
— Oğluñız Valentın balalıqta nasıl edi?
PV: O, balalıqtan berli naqliyatnen meraqlanğan edi. Başta o demir yolnen meraqlanğan edi. O daa bala edi, biz er vaqıt köyge kele edik, yanımızda demiryol vokzalı bar edi. O pek yahşı ressam edi. Bir qalem, bir albom alıp, trenlerniñ resimlernini yapa edi, amma, bilirsiñiz, bütün trenni degil, bazı tafsilâtlarnı. O, tehnikiy qısmınen meraqlanğan edi.
Soñra yavaş-yavaş demiryoldan aviatsiyağa keçti. Bir kün qomşum "Gençler tehnikası" jurnalını alıp keldi, onda aviatsiya aqqında çoq şey bar edi. O, bunı körip, aviatsiyağa keçti. O, onı pek yahşı bile edi, edebiyatnı ciddiy ögrene edi. Aslında, ilmiy populâr degil, tehnikiy. Ve bu aviatsiya bugünge qadar öyle de qaldı, ve bu onıñ bu vaziyette bulunmasınıñ sebeplerinden biri oldı.
— ValentIn qayerde tasil aldı, o kim?
PV: O, KPİİhor Sikorskıy adına Kıyiv politehnika institutınıñ elektronika fakultetiniñ mezunıdır. Anda elektronika fakultetine oqumağa kirdi, çünki bu yerde bir vaqıtları uçaq qurucısı Sikorskıy oquy edi. Soñra maşna tamiri ve yedek parçalarınıñ teminatınen küçük bir iş açtı. Mütehassıslığı — maşnalarnıñ yaqma sisteması.
"Rusiye iqtisadiyatı içün çalışmağa vazgeçkeni içün ceza izolâtorında qapatıldı"
—Oğluñızdan mektüpler sıqmı kele?
PV: Bir aftağa bir mektüp yazılğan edi. Bir ayda bir mektüp, daa az da ola. Onı ceza izolâtorına (ŞİZO) yerleştirseler, anda yazmaq daa qıyın olur. Anda yazmaq içün bir şey yoq, çünki anda oturıp, yuqlap ola bilecek tek gece açıla, kündüz ise tek yürmek ya da turmaq mümkün.
— Valentından mektüp soñki sefer ne vaqıt keldi?
PV: Soñki mektüp orta küz ayınıñ 17-nde keldi. Onı dört-beş künden soñ aldıq. Bu mektüpni o, e-poçta vastasınen yazdı, Rusiyede, bazı müstemlekelerde böyle bir imkân bar. Evel böyle bir şey yoq edi, şimdi peyda oldı. Bundan da ğayrı, biz alâ daa kâğıt mektüplernen yazışamız, lâkin olar çoq vaqıt ala. Böyle büyük mektüplerni, fotolarnı Rusiye göñüllileri vastasınen yollaymız.
— Valentın ne aqqında yaza, özüni nasıl duya?
PV: Rusiye iqtisadiyatı içün çalışmağa red etkeni sebebinden ceza izolâtorına qapatılğanı aqqında aytıla. Amma daa evel o, çalışmaycağını yazğan edi ve o qabul etilgen edi. Amma soñra, o yanlış meşğuliyet yapqanı içün ceza izolâtorına yolladılar.
Apishanede bir qaç rejim bar. Kameralı rejimde oda — bu apishaneniñ içinde apishanedir. O, anda daima buluna, anda olarnı daa işke yollamağan ediler. Amma mabüsler azlaştı — "Vagner""Vagner" şahsiy arbiy şirketi aman-aman er kesni alıp ketti, şunıñ içün bu insanlarnı da işke ketirmege mecbur eteler. Amma Valentın ariza yazdı ve barmay, demek ki, Rusiyege çalışmağa vazgeçkeni içün cezalana.
— Ne qadar vaqıt bu kamera odasında bulundı?
PV: O, anda 12 kün devamında edi. Şimdi ise onı beş ayğa bir kişilik kamerağa qapatqanlar.
— Ne içün apishane hadimleri oğluñıznı bir kişilik kamerağa ve ceza izolâtorına qoyalar?
PV: Onı SİZOdan apishanege alıp ketkenler ve izolâtorğa qapatqanlar, men adliyecilerge muracaat etip, sebebini añlamağa tırıştım. Başta maña aytqanlar ki, anda cinayetçiler olaraq bulunğan ukrainalılarnen bağ qurmaqtan qorqalar, sanki çatışmalar ola bile. Amma neticede böyle bir söz peyda oldı: "Rusiye devleti içün telükeli olğanlarnı bir kişilik kameralarda tutalar".
— Oğluñıznen telefonnen bağlanmağa imkânıñız barmı?
PV: Büyük cenkten evel biz onıñnen laf ettik. Oña telefon etmek içün bir qaç daqqa berdiler. O, er şey yahşı olğanını, sağ ve sağlam olğanını ayttı. Bir şey sormağa bile vaqtım olmadı. Oña telefon etip olamaymız, çünki o ceza izolâtorındadır. Olarnıñ qaidelerine köre, bir sıra yasaqlar bar: telefon lafları, körüşüvler, yarım yıl devamında tek bir posılka. Soñki kerekli subetimiz, yañlış aytmasañ, 2016 senesiniñ soñunda, 2017 senesiniñ başında edi. Onı ŞİZOğa avuştırmazdan evel.
— Valentın sağlığı aqqında aytamı?
PV: Soñki ŞİZO onıñ içün pek ağır keçti. Çünki, birinciden, qış-yaz deñişişi. Yazlıq urba kiygen edi, pek suvuq edi, qızdırıcı yoq edi. Ve aş yaramay oldı. Sağlığı ya da apishanede tutuluvından şikâyet etmey. Men bile ne qadar ağır olğanını añlayım, çünki onıñ bel ağrısı olğanını yazdı, adalesi qapatıldı.
"Halq ögünde olmaq mabüslerimizniñ fiyatını köterse de, olarnıñ telükesizligini de arttırır"
— Siyasiy mabüslerge qoltutuv aktsiyalarında sıq-sıq iştirak etkeniñizni bilem. Rusiye esirliginde bulunğanlarğa tuvğanlarınıñ açıqlığı yardım etemi?
PV: Kıyivde olsam, esirlerge, arbiylerge, vatandaşlarğa nisbeten bağlı olğan aman-aman er aktsiyanı ziyaret etem. Bu, anda kelgen insanlarğa qol tutuv, ve, elbette, oğluma qol tutuvdır. Halq ögünde olmaq mabüslerimizniñ fiyatını köterse de, olarnıñ telükesizligini de arttırır.
— Siziñ fikiriñizce, böyle aktsiyalar deñiştirüvge tesir ete bilelermi ve Valentın cedvellerinde barmı?
PV: Bu aktsiyalar, ilk evelâ — olarnıñ havfsızlığıdır. Bu başqa mesele, olarnı bu deñiştirüv cedvellerine kirseteceklermi ya da yoq. Lâkin men bilem ki, olarnı bizim akimiyetimiz, bizim mütenasip organlarımız bere. Valentın de bu cedvellerde bar, amma bu bizim akimiyetimizge bağlı degil, Rusiyege bağlı — teslim etecekmi, yoqmı, çünki olar öz fikirlerindeler. Bir kere LubinetsUkraina Yuqarı Şurasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Dmıtro Lubinetsniñ, insan aqları vekâletlisiniñ, birinci ya da ekinci sırada — aman-aman er cedvelde — Valentınnıñ birinci on siyasiy mabüsler sırasına kirgenini kördim.
— Valentin rus esirliginde ne qadar vaqıt buluna?
PV: 10 yıl ve bir buçuq ay. Oña 11 yıl berildi. Bu daa 10 ay qaldı. Meselesi şunda ki, azat etilgen ukrain siyasiy mabüsleriniñ episi Rusiye toprağında 90 künden çoq bulunğanında qabaatlana, ve bu sebepten olarnı müstemleke tışında alıp keteler, Rostov vilâyetindeki kontslagerge — köçip kelgen insanlar içün lagerge alıp keteler. Adetince bu daa altı ay ala.
Tolu öiqyaslı istilâdan evel konsul kelip, apishaneniñ qapısı ögünde maşinanı toqtata edi, azat etilgen adamnıñ qolundan tutıp, maşinanıñ içine mindire edi. Bundan soñ ne FSB, ne de Migratsiya hızmeti bir şey yapa bildiler, çünki bu çetel devleti edi. Şimdi ise konsullıq yoq.
— Oğluñıznıñ qaytuvını nasıl tasavur etesiñiz? Oña ne aytacaqsıñız?
ĞV: Men onı quçaqlağanımnı ve o da meni quçaqlağanını tasavvur etem. Böyle bir resim er vaqıt köz ögümizdedir. Men, ğaliba, ağlaycağım. Men er vaqıt özüme şunı aytam: "Ğalına, ağlama, tutunmaq kerek!". Amma er vaqıt ağlayım.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
