1856 senesi saban ayınıñ 30-nda resmen Qırım (Şarq) cenki (1853-1856) bitti. O künü taraflar halqara kongresske Parisde toplaştılar, anda Rusiye İmperiyası teslim olğanını tanıdı.
Vesiqağa binaen, Rusiyeniñ Qara deñizde, qallede arbiy flotu ve yalı arsenallarını tutmağa aqqı yoq edi. Rusiye, Moldova ve Volos knâzlığına iddialarından da açıqtan vazgeçti. 1856 senesi Parijde tizilgen barışıq añlaşması Rusiye imperiyasınıñ cenüpke tesir etüv planlarını toqtatqan edi.
Ukrayina tarihı institutınıñ saytında tarihçı Oleksandr Reyentniñ yazğanına köre, bu cenk bütün Rusiye-Türkiye arbiy çatışmalarınıñ tarihında eñ büyük ve eñ qanlı edi. Bu cenkte yalıñız Osmanlı ve Rusiye imperiyaları degil de, Türkiyeniñ ittifaqdaşları olğan İngiltere, Frenkistan ve Sardiniya qırallığıXIV asırnıñ başından XIX asırnıñ ortasına qadar İtaliyada çeşit sülâlelerniñ ükümdarlığı altında olğan devlet qurulışı da iştirak etti. Başqa büyük Avropa devletleri — Avstriya ve Prussiya, cenk areketlerinde iştirak etmese de, Rusiye içün potentsial telüke teşkil ete ediler.
"Rusiye-Türkiye cenkiniñ sebebi, ortodoks ve katolik din adamları arasında "muqaddes yerler"niñ — Beytüllahim qobasınıñ anahtarınıñ — saipligi, İsanıñ Mezarı kilsesiniñ qubbesiniñ tamir etilmesi ve Osmanlı İmperiyasına boysunğan Palestinada yerleşken diger aziz yerlerniñ tamir etilmesi içün olğan zıddiyet oldı. Ortodokslarnı Rusiye destekley edi, katoliklerni ise Frenkistannıñ yolbaşçılığında Avropanıñ yarısı. XIX asırda Rusiye arbiy mağlübiyetke oğramadı, ve çarlıq öz küçü ve yeñilmezliginden emin edi", — dep tarihçı yazdı.
Ruslar Kavkaznı esas cenk meydanı olaraq saya ediler. Bu sebepten 1853 senesi ilk küz ayınıñ 13-nde Rusiye çarı I Nikolay, 13-ünci piyade diviziyasını Sevastopoldan (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad dan) SuhumQara deñiz yalısında yerleşken öz başına ilân etilgen Abhaziya Cumhuriyetiniñ eñ büyük şeeri ve paytahtığa avuştırmağa emir etti. Bu arada, Türkiyeniñ sağ yalısında 120 biñ kişilik ordu toplandı. İlk küz ayınıñ 14-nde Türkiye sultanı Abdulmecid I Nikolayğa ultimatum berdi: 15 kün içinde ruslarnı Dunay knâzlıqlarından çıqarmaq kerek. Rusiye onı körmemezlikke urğan soñ, 1853 senesi orta küz ayınıñ 4-nde Türkiye Rusiyege qarşı cenk ilân etti.
"Dört künden soñ ingliz ve fransız arbiy gemileriniñ eskadraları Çanakkale boğazına kirdi. Türkiye ve Rusiye orduları arasında uruşlar Kavkazda, Dunay civarında ve Qara deñizde olıp keçti. Rusiye gemi gemileri Sevastopoldan (Aqyardan — terciman) çıqıp, deñizde turk gemilerini zapt ete ediler. Kavkazğa 10 biñ türk askerini ve zabitini avuştırmaq içün Sinop körfezine Konstantinopoldan 16 gemiden ibaret eskadra yollanıldı. Sevastopoldan (Aqyardan — terciman) Sinopqa, vitse-admiral P. S. Nahimovnıñ komandanlığı altında 8 yelkenli rus eskadrası çıqtı, o Sinopta türk gemilerini blok etti ve uruşnı başladı. Deñizde olğan uruş devamında, tek Sinop degil de, bütün türk gemileri de ateşke oğradı. Bütün Rusiye İmperiyası Sinop ğalebesini qayd etti. Asılında ise o, Qırım cenkiniñ başlanmasınıñ sebepçisi oldı. Frenkistan ve umumen bütün Avropa bu cenkniñ yardımınen bir kere ve ebediyen Türkiyedeki Rusiye gegemoniyasını toqtatmağa ve Balkanlar ve Ğarbiy Avropa memleketleri içün çarlıq telükesini yoq etmege qarar aldı", — dep tedqiqatçı yazdı.
Qırım cenkiniñ tarihında eñ gürültili saifesi Sevastopolnıñ (Aqyarnıñ) mudafaası oldı. 349 kün devam etken mudafaa vaqtında ruslar 128 biñ adamnı öldürdiler, 8,5 biñ kişi hastalıqlardan vefat etti. İngiltere ve Frenkistannıñ zararları 71 biñ arbiy oldı. İttifaqdaşlar Sevastopolğa (Aqyarğa) 1 million 350 biñ patron atqan edi, frenkler ise 26 milliondan ziyade patron.
1855 senesi arman ayınıñ 30-nda ittifaqdaşlar Sevastopolğa (Aqyarğa) kirdiler. 1855 senesi orta küz ayınıñ ortasında ittifaqdaş flotu Balıqlava ve Qamış körfezine qayttı. Böylece, Qırım cenki aman-aman soñuna yetti.
"İngiltere ve Frenkistan, Rusiyeniñ bu cenkte ğalebe qazanmasına imkân bermemek niyetinde ediler, çünki bu bütün Avropada demokratiya ve ilerilevniñ ğayıp oluvı demektir. Bunı añlap, Qırım cenki Rusiyege qorqqan, Poloniya ve Macaristan ile yaqında olğan zıddiyetlerini hatırlağan ve çarlıqqa olğan nefretleri samimiy ve menfaatsız olğan Avropa devletleriniñ keniş cemaatçılığı arasında populâr oldı. Rusiye, Qırım cenkiniñ ümütsizligini añlap, teslim olmağa razı oldı. Rusiye İmperiyasını Avropada siyasiy ve arbiy vaziyette bayağı alçaq seviyege tüşürmek içün, ğalebe qazanğanlar — İngiltere ve Frenkistan tarafından belgilengen şartlarda barışıq añlaşmasınıñ imzalanması yeterlidir", — dep Reyent yazdı.
1856 senesi saban ayınıñ 30-nda barışıq añlaşması imzalandı. İngiltere ve Frenkistan, Rusiye ve Türkiyeni Qara deñizde arbiy flotunı ğayrıdan qurmamağa (er birine tek 10 yengil arbiy gemisi olmaq mümkün edi), yalıda qaleler, arsenallar qurmamağa mecbur ettiler.
"Ukrayina, esas arbiy areketler onıñ toprağında olıp keçken ve onıñ halqı cenkniñ ağır yüküni taşığan edi, bayağı maddiy ve insan zararına oğradı — yalıñız Sevastopolnıñ (Aqyarnıñ — terciman) mudafaası vaqtında Rusiye ordusınıñ topraq ordusında 25 biñden ziyade ukrayin elâk oldı", — dep tarihçı qoştı.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
