2006 senesi saban ayınıñ 26-nda Qırım MC Yuqarı Şurasına saylavlar olıp keçti. O, yarımadadaki siyasiy ceryanlarnıñ müim belgisi oldı. Rusiye tarafdarı küçlerniñ ükümdarlığına baqmadan, ukrayin tarafdarı firqalar öz nazar noqtasını ep pekite bildiler. Bu yarımadada yavaş-yavaş ukrayin siyasiy milletiniñ şekillendirilmesini köstere edi. Aynı zamanda bu ceryanlar Rusiyeniñ yarımada işğaline tesir etken faktorlardan birine çevirildi.
Tarihçı ve Qırım ukrayinleri milliy şurasınıñ azası Andriy İvanets 2006 senesi Qırım saylavlarınıñ neticelerini yarımada ealisiniñ siyasiy duyğuları dinamikası köntekstinde talil etti.
Saylav ceryanınıñ hususiyetleri
2006 senesi saylav kampaniyası evelkilerinden bir qaç farqlı edi:
- Rey berüv sisteması: Saylavlar birinci kere mütenasıp esaslarda (fırqa cedvellerine köre) keçirildi. Tedqiqatçınıñ fikrince, bu ekseriyet sistemasına has olğan memuriy resursnıñ tesirini eksiltti.
- Kontekst: Esas ceryan 2004 senesi Portaqal inqilâbından soñ çeşit ''tesir gruppaları'' arasında siyasiy raqiplik şaraitinde olıp keçti.
Siyasiy küçlerniñ bölünmesi
"Partiya regionov" ğalebe qazanğanına baqmadan (spiker olaraq Anatoliy Ğrıtsenko saylandı), diger küçlerniñ neticeleri saylayıcılarnıñ keyfiyetinde birdemlik olmağanını kösterdi.
"Ekinci yerde "Soyuz" firqası ve "Blok Kunitsına" firqası bar edi, olar aman-aman aynı reylernen saylandı — er biri 8%. "Soyuz" firqası Lev Mırımskıynıñ yolbaşçılığında Rusiyege qol tutqan bir teşkilât edi. "Blok Kunitsına" ise endi daa çoq Ukrayina tarafdarı olğan mebuslar gruppası ve siyasiy küç edi. Dörtünci yerde olğan kommunistler reylerniñ 6,5 fayizini aldılar. Ve bu, Qırımdaki kommunistler içün muvafaqiyetsizlik edi", — dep İvanets bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, QMC Yuqarı Şurasınıñ bu terkibi ukrayin tarafdarlarınıñ sayısı bayağı arttı.
Ukrayinağa qol tutqanlarnıñ sayısı arta
İvanets saylav tarihını talil etip, ukrayin küçleriniñ destek artqanını qayd ete. 1991 senesi Vâçeslav Çornovol içün Qırım sakinleriniñ 8%-i rey bergen olsa, 2004 senesi Viktor Yuşçenkonı 15%-i destekledi.
"Qırım ukrayin siyasiy milletiniñ şekillendirilmesine, ukrayin siyasiy esnaslarına tabiiy surette qoşuldı. Ukrayina vatandaşları olaraq yetiştirilgen Qırım sakinleriniñ yañı nesli östi. Rusiye silâlı tecavuzğa başlağanınıñ bir sebebi de budır", — dep tarihçı iddia etti.
Mütehassısnıñ tahminlerine köre, 2014 senesi arfesinde yarımadada ealiniñ 15-30%-i miqdarında ukrayin tarafdarı şekillendi, bitaraf sakinlerniñ çoqusı ise Ukrayina devletine sadıq edi.
Mütehassısnıñ fikrine köre, yarımadadaki bu içki esnaslar Rusiye istilâsınıñ sebeplerinden biri oldı:
"Olar, vaqıtnıñ Rusiye içün çalışmağanını añlay ediler, ve Qırımda, birinciden, ealiniñ 15-20-30%-ini teşkil etken bayağı küçlü Ukrayina tarafdarı özek peyda oldı. Ukrayina devletine sadıq olğan bir çoq tarafsız insan bar edi. Ve bu esnas kelecek on yıl içinde Qırımnıñ saylav körünişini bayağı deñiştire bile edi".
Kimlik ve işğalniñ sebepleri
Aynı zamanda, bu esnaslar Qırım sakinleriniñ kimliginde teren deñişmelerni aks etkenini qayd ete.
"Bunlar Qırım sakinleriniñ özlerini ukrayin siyasiy milletiniñ vekilleri, Ukrayina vatandaşları olaraq añlama esnasınıñ işaretleri edi. "Partiya regionov" da, Rusiyege qoltutqan olsa da, o vaqıt ukrayin siyasiy esnasına bütünleşken edi", — dep İvanets qayd etti.
Bunen beraber, mütehassısnıñ fikirince, 2014 senesi al etici faktor tek Rusiyeniñ geosiyasiy menfaatı degil de, akimiyet deñişken vaqıt Ukrayina devletiniñ içki zayıflığı oldı.
"2014 senesiniñ başında Ukrayinanıñ esas zayıflığı şunda edi ki, akimiyet deñiştirildi ve akimiyet boşluğı bar edi. Ve Rusiyeniñ istilâğa çoq yıllıq azırlığı kerçekleşti. Teessüf ki, Qırımdaki Rusiye istilâsınıñ başlanmasını toqtatmağa imkânı olğan bir an ğayıp oldı. Ve biz tek Ukrayinanıñ topraq bütünligini degil de, dünya uquq nizamını da bozacaq bir vaziyetke keldik", — dep o yekünledi.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
