Kıyiv ve Sevastopol (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) — Ukrayinanıñ ayrı memuriy bölgeleriniñ mahsus statusına saip olğan eki şeerdir. Paytaht onı devlet idaresiniñ merkezi olaraq alğan olsa, Sevastopol (Aqyar) — arbiy-deñiz bazasınıñ strategik emiyeti sebebinden.
Bu status sovet zamanlarında ne içün kirsetilgen edi, Ukrayina onı ne içün saqlap qaldı ve Moskvanıñ işğal etilgen Qırımda ne içün eki memuriy birligi bar — bunı Suspilne Qırım ögrenecek.
Sovet Sevastopolı (Aqyarı)
"Sevastopol (Aqyar — terciman) 1939 senesi arbiy-deñiz bazası olaraq emiyeti sebebinden ziyaretler içün qapatıldı. Sovetler Birliginiñ vatandaşları anda izinsiz kelip olamağan edi. Ecnebiyler daa çoq. Yalıñız ruhset berüv sisteması bar edi", — dep tarihiy ilimler namzeti, Qırım ukratinleri bölge şurasınıñ vekili Andriy İvanets bildirdi.
1950 seneleriniñ ekinci yarısına qadar şeer qapalı edi. Tarihçı Andriy İvanetsniñ aytqanına köre, 1948 senesine qadar Sevastopolnın (Aqyarnıñ) ayrı statusı yoq edi. Sovet devirinde başta Qırım Muhtar Sotsialistik Cumhuriyetiniñ, soñra ise — Qırım vilâyetiniñ qısmı edi. Ekinci cian cenkinden soñ, viran etilgen Sevastopolnı (Aqyarnı) ğayrıdan tiklemek içün, onı memuriy ceetten ayırğan ediler.
"1948 senesi Sovetler Birliginiñ Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ qararı çıqa, onıñ ile Sevastopolğa (Aqyarğa — terciman) ayrı memuriy-iqtisadiy status berile. Sevastopolğa (Aqyarğa — terciman) maliyeviy ceetten ayrı bücet berildi, amma bu, onıñ Qırım vilâyetinden ayırılğanını köstermey edi", — dep İvanets añlattı.
Sovetler Birliginiñ Anayasası
1977 senesi sovet anayasası qabul etilgen soñ cumhuriyetlerde de rey berüv keçti. Rusiyede — statusında Moskva ve Leningrad, Ukrayinada — Sevastopol (Aqyar) sayıldı.
"Sovet Birligi dağılmağa başlağanına qadar Sevastopolnıñ (Aqyarnıñ — terciman) Ukrayina terkibine kirgeni iç bir siyasiy munaqaşağa sebep olmadı ve cumhuriyetlerni tek öz tesiri çerçivesinde tutmaq içün Moskvanıñ merkezden tış yönelişlerini provokatsiya etmek kerek edi", — dep İvanets tarif etti.
Qırımdaki Rusiye tesiriniñ merkezi Qara deñiz flotunıñ Sevastopolda (Aqyarda — terciman) bulunması edi. 1991 senesi referendumda insanlarnıñ 50%-den ziyadesi Ukrayinanıñ mustaqilligini destekledi.
Sovet Birligi dağılğan soñ zayıflaşqan Rusiye başta bütün Qırımnı degil de, tek Sevastopolnı (Aqyarnı) talap etken edi. 1993 senesi RF Devlet duması 1948 senesiniñ fermanına esaslanıp, bu şeerniñ "Rusiye statusı"nı ilân etti.
"Qara deñiz flotunıñ bütün uruşı, 1992 senesinden 1997 senesine qadar devam etken, Sevastopolnı (Aqyarnı — terciman) qaytarmaq içün yapıldı. Ne içün böyle bir ğaye peyda oldı? Rusiye-Ukrayina añlaşmalarında Rusiye Qara deñiz flotunıñ Ukrayina toprağında "Sevastopol" esas bazasınen yerleşmesini yazmaq içün", — dep "Strategiya XXI"nıñ Globalistika merkeziniñ havfsızlıq programmalarınıñ reberi, emekli arbiy deñizci Pavlo Lakiyçuk bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, ukrayin arbiy diplomatları ruslarnıñ niyetlerini añladılar. Bu sebepten flotnıñ bölüvi aqqında soñki añlaşmada "Rusiye Federatsiyası Qara deñiz flotunıñ Sevastopolda yerleşmesi" şeklinde şekillendirilgen edi.
Lakiyçuk qayd etti ki, 1996 senesi Ukrayina Anayasasınıñ qabul etilmesinde şeerniñ hususiy statusı lâğu etilmesine Rusiye flotunıñ bulunması sebep oldı.
"Bu, Rusiyeniñ ğalebesi edi, bu da Sevastopolnı (Aqyarnı — terciman) Ukrayinanıñ umumiy terkibinden ayırmağa imkân berdi. Sevastopol — kanser kibi bir şey. Onıñ metastazları Qırımğa tarqalğan. Rusiye agentleriniñ tesiriniñ metastazları ilk evelâ Qırımğa tesir etti", — dep arbiy mütehassıs añlattı.
Zapt
Rusiye Federatsiyası Qara deñiz flotunıñ bazası, Moskva ordusını toplağan ve Ukrayina toprağında bulunğanını aqlağan esas oldı.
Qırım işğal etilgen soñ Rusiye Sevastopolnıñ (Aqyarnıñ) ayırılığını saqlap qaldı, oña federal emiyeti olğan şeer statusını berdi. Rusiye qanunlarına köre, böyle statusı olğan şeerniñ öz akimiyet organları, öz büceti bar ve o, bir de bir vilâyetke ya da bölgegege boysunmay. Yani, bölgege teñ kele.
"Olar Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ toprağı, Sevastopol (Aqyar — terciman) şeeri Rusiye Federatsiyasınıñ terkibine kirsetilecegini bile tahmin ete ediler. Daa soñra halqara müessiselerniñ qararlarında, diqqat etseñiz, anda vaqtınca işğalniñ tanılmaması, em Qırım Muhtar Cumhuriyeti, em de Sevastopol (Aqyar — terciman) şeeriniñ ilhaqını qanunlaştırmaq ıntıluvları ayrı qayd etile", — dep Ukrayina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi Olğa Kurışko bildirdi.
Versiyalar ve statusnıñ lâğu etilüvi
Rusiyege Sevastopolnıñ (Aqyarnıñ) mahsus statusı berilmesiniñ sebebi, yerli duşmannen işdeşlikçilerniñ Moskvağa muracaat etmeleridir. Kreml ise yarımada Ukrayina tarafından işğalden azat etilse, Sevastopol (Aqyar) içün alış-veriş yapmaq içün bu statusnı saqlay, dep Pavlo Lakiyçuk qayd etti.
Aynı zamanda Olğa Kurışkonıñ fikirince, Sevastopolnıñ (Aqyarnıñ) mahsus statusı — Sovetler Birliginiñ qalımtılarıdır, bu da, hususan, 2014 senesiniñ vaqialarına ketirdi. Onıñ aytqanına köre, şimdilik Qırım işğalden azat etilecek soñ şeerni bu statusından marum etmek kerek olğanı aqqında munaqaşalar devam ete.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
