Rusiye muzakere şouları, telekanalları ve atta "liberal matbuat vastaları" — er biri Kremlniñ teşviqat sistemasında öz rolüni oynay, dep UNİANnıñ sabıq mahsus mühbiri Roman Tsımbalük ayttı. O, 13 yıl devamında Moskvada yaşadı ve çalıştı, 2017 senesinden soñ ve Rusiyeniñ Ukrayinağa tolu miqyaslı istilâsından evel istilâcı memlekette yekâne akkreditatsiya etilgen ukrayin jurnalisti edi.
Suspilne Qırımğa bergen intervyusında Tsımbalük, Putinniñ idare etilgen cemiyetni nasıl qurğanını, Rusiye teşviqatı nasıl yaratılğanını ve Qırım işğali ne içün "ateş çengeli" olğanını ve ruslarnı cenk etrafında birleştirgenini tarif etti.
— Siz 2008 senesi Rusiyege köçtiñiz, Ukrayina-Rusiye cenki başlamazdan evel, amma Gürcistan istilâsından soñ. Haber alanı nasıl deñişti ve Rusiyede jurnalistikası devlet siyasetiniñ aleti ne vaqıt oldı?
2008 senesi — çoqtan berli edi. Zamanlar, demek mümkün, "ot aşayıcı" edi. O vaqıt media saibi olğan ukrayin oligarhlarına Moskvadan alıp barıcı ve hadimlerni davet etmek pek itibarlı köründi. Bu pek yahşı bir şey sayıla edi, ve men er vaqıt meraqlana edim ki, ne içün bu "çirkin" insanlarğa er vaqıt aylıqlarına bir sıfır qoşula edi. Bu meni başından berli raatsızlay edi. Amma, kene de, bu bam-başqa kerçeklik edi.
Haber alanı aqqında aytsaq, bugünde-bugün UHHUkrayina Havfsızlıq hızmeti ve BİİBaş istihbarat idaresi tarafından qıdıruvğa çekilgen ve bir vaqıt mahkeme etilmeycek insanlar Kıyivde faal çalışqan edi. Meselâ, Dmitriy KiselövRusiye teşviqatçısı, "Rossiya segodnâ" MİAnıñ baş müdiri, tele alıp barıcısı Dmitriy Kiselöv — ve bu yerde şaşmamaq müimdir, çünki böyle soyadlı eki kişi bar, biri "eyi". SkabeyevaRusiye televizion alıp barıcısı, teşviqatçısı Olga Skabeyeva ve digerleri kibi Kıyivde çoq vaqıt keçire ediler.
Meraqlısı şunda ki, o vaqıtları Moskvağa barmaq pek yaramay bir şey sayılmay edi. Tek ziyaretimniñ soñunda Moskvağa barğanlarğa sayğısızlıq köstermege başladılar. Men anda yaşay ve anda-mında çalışa edim, belki de, bunıñ içün de meni ürmet ete ediler — belki de, aytqanlarım içün. Seyirciler qıymet kessin dep.
Umumen, bu farqlı bir devlet edi. Amma şahsen men bellesem, 2010-2011 seneleri bir sıra mesele peyda olacaqtır. O vaqıt Rusiye prezidenti (olar pek sıq deñişmey, deñişse de, aynı prezident ola) "büyük vatan cenki"nde Ukrayinanen beraber ğalebe qazanır edik, dep bildirdi. İşte, bu endi açıq-aydın ayırıluv edi.
Hatırlatmaq kerek ki, 2005 senesinden başlap, olar "kolorad şeriti" mot oldı. Bütün bular — Putinniñ zamanında başlatılğan şeyler. Şimdi çoqusı, er vaqıt böyle edi, dep tüşüne. Böyle bir şey yoq. Bu Putinnıñ tam bir tarihı, oña köre olar rus-nazist timsalini qurdılar. Asılında er bir ealige er şeyni yapmaq mümkün, lâkin bazılarında böyle bir şeyniñ alâmetleri bar. Ve er şey Moskvağa pek qolay ve yahşı keldi. Ve cenk oldı.
— Bu sistemanı içten kördiñizmi? Aqiqat ve yalan aqqında kim qarar bere edi? Rusiyede jurnalistikanıñ qaidelerini kim belgiledi?
Men anda kelgende, sistema endi qurulğan edi. Qarar bergen subet numayışları bile aynı şekilde çalışqan edi. O vaqıt Ukrayinağa topraq iddiaları qoyulğan olsa da, o qadar tecavuziy degil edi. Amma er kes bunı, DuginRusiye filosofı Aleksandr Dugin ya da MedinskiyRusiye faşizminiñ ideologı, Rusiye Federatsiyasınıñ sabıq medeniyet naziri Vladimir Medinskiy kibi, şeer çılğınları içün bir saçmalıq kibi qabul ete edi. O vaqıtları pek selâmlanmağan adamlar edi.
Bu nasıl çalışa edi? Er vaqıt Rusiye muhalifetiniñ minimal, amma bar üstünligi olmalı edi — ya rey berüvde, ya da canlı yayında. Programmanıñ alıp barıcısı, Rusiye er şeyni "doğru" yapa, dep yekünleycek edi. Başta başqa fikirler de bar edi. Em de: bu 2014 senesinden çoq evel edi. Amma GusinskiySabıq Rusiye media magnatı, NTV telekanalınıñ tesisçisi Vladimir Gusinskiy kibi oligarhlarnı Putin endi yoq etken edi.
Kremlge boysunmağan bazı kütleviy haber vastalarınıñ ikâyeleri endi çoqtan keçti. Menim sıq-sıq qave içekenim "Eho Moskvı", Newsweek, News Times ve diger böyle yerler şartlı olaraq liberal sayıla edi. Misal içün, DorenkoRusiye teşviqatçısı, tele ve radio alıp barıcısı Sergey Dorenko içün "Govorit Moskva" — o da tamam liberal bir radiostantsiya edi. Şimdi ise kimse bunı hatırlamay, Darenko tek "telekiller" dep sayıla. Men onı aqlamayım, amma şimdi olğan şeylerge köre, o, jurnalistika edi.
2014 senesi er şey deñişti. Putinniñ ukrayin toprağını işğal etmek qararı seslendirilgende, çünki soñki qarar onıñki edi. Er kes bunı büyük quvançnen qarşıladı. Milliy bir ekstaz başlandı. Bu mitinglerni hatırlayım: qadınlarnıñ közlerinde, kerçekten de, quvanç bar edi. Bu Adolfnı alğışlağan nasist Almaniyasınıñ tarihını añdıra edi. İnsanlar zombi kibi ola. Kerçek bir fırqa. Ve öyle de oldı — Qırım ateş çengeli oldı.
— Rusiyeniñ Ukrayinağa ücüm etmesine rusiyelilerniñ haber azırlığı yapıldımı?
Rusiye teleyayını Rusiyeni daima "ebet" dep aytmağa azırlay edi. Mevzu bar edi: Putin aqlıdır, o er şeyni bile, er kesni yeñdi, o amforlarğa taqıla, sızıqlarnen uçıp bara. Olar tam olaraq idare etilgen cemiyetni yarattılar. "Eho Moskvı" ve bu kibi meydançıqlarnı yarattılar. Anda bütün memnün olmağan ve ecnebiy mühbirler kele edi. Ğarp nazirleri resmiy ya da resmiy olmağan ziyaretlernen kelgende, yerli kütleviy haber vastalarından birinen intervyu yapmaq kerek edi. Ve er kesni "Eho Moskvı"ğa yollay ediler.
Men canlı yayınlarğa çıqmağa başlağanda, yaş edim, ve içimde pek piyaz bar edi — dünyaca belli insanlarnıñ portretleri ve men "pis" studiyada. "Eho Moskvı" böyle körüne edi, çünki bu Russia Today degil. Bütün bular basqını toqtatmaq ve demokratiya oyunını oynamaq içün yapıldı. "Eho Moskvı", "Roman Tsımbalük" — bularnıñ episi Rusiye demokratiyasınıñ timsalleridir. Şimdi bu aqılğa sıqmağan bir şey kibi körünse de, olar bu oyunı oynay ediler.
Hatırlayım ki, "Eho Moskvı"nıñ yıllığı edi, yani 2014 senesinden soñ. Merkezde kirağa alınğan şahsiy müzey, er kes kele edi — TsarövUkrayinanıñ sabıq halq mebusı Oleg Tsarövden ZaharovaRusiye Tış işler nazirliginiñ malümat ve matbuat departamentiniñ müdiri Mariya Zaharovağa qadar. Zaharovanıñ yürgenini hatırlayım, onıñ artından "ziyalılar" da kete edi. O, içki içmegenine baqmadan, bir az "saroş" kibi körüne ve: "O, bu Tsımbalük — ukrayin jurnalisti. Bizde tek o bar, ve biz onı saqlaymız". İşte böyle körüne edi.
Ve bu demokratiya ilüziyası 2022 senesi kiçik aynıñ 24-ne qadar devam etti. Bu inşaat, tış jurnalistlerniñ Avropa memleketlerinde kibi "saylavlar"nı çekmek içün yapıldı. Ve vizual olaraq farqı yoq. Amma meselesi şunda ki, bu saylavlarda iştirak etecek er kes endi saylanğan, tek başqa yerde. Liberallarnıñ maqsadı budır. Şimdi bu Rusiyede böyle bir laf laf lafıdır. Ya da "eyi ruslar". Şimdi bu bizim içün lağaplı bir söz.
— 2022 senesinden soñ liberal KHVa ne oldı?
2022 senesinden soñ liberal KHV öyle de yoq oldı. "Yağmur" Avropa Birligine barıp, "oğlanlarımız, trusikler ve çoraplar" aqqında ayta edi. "Eho Moskvı" qapatıldı, Gazpromnıñ bütün arhivleri de ğayıp oldı — yoq etildi ya da blok etildi.
Jurnalistlerniñ bir qısmı Avropa ya da Amerika Qoşma Ştatlarına ketti, tahqiqatnen oğraşa. Men olarnı ihtisas ceetinden ürmet etem, amma çoqusı "Rusiye keleceginiñ güzelligi" aqqında gül renkli hayallerde yaşay. Ya da liberallar rolüni oynamağa kirgen gizli taqımlar. Yuliya Latınina, misal içün, "eyi rus liberalı", soñ ise: "men — imperatorım" dey.
Yıllar devamında olar sistemağa kirişmege tırıştılar — 2012 senesi Putin qaytqan soñ. Qanunlarnı deñiştirmege başladılar, muhalifetni köteklediler, basqı yaptılar. Ve sistemanı bozmaq yerine, ealige, fikirleri ne olursa olsun, nezaret altında olğanlarını añlatqanlar.
Olarnıñ yürüşlerini hatırlayım. Olar: "Biz akimiyetmiz!" dep qıçıra ediler. Başta añlamadım, soñ añladım — bu er şey Kreml içün edi. Yüz tanıma tehnologiyaları peyda olğanından berli. Bütün bu "narazılıq"lar, narazılıq bildirgenlerni mesüliyetke çekmek içün mükemmel bir yol edi.
Ve daa bir yahşısı — olar esas meselelerde qıyınlıq çekeler. Latınina alâ daa şunı dey: "Putin alçaq, amma Qırım bizimdir, çünki anda Rusiye vatandaşları bar". Moskvada bunı ayttılar. Bu müim bir an.
Ve bu insanlar, muhalifetçi dep adlandırılğanlar, şimdi Avropa paytahtlarındaki Rusiye elçihaneleri yanında fenerlernen yüreler. Bütün bu, bağışlañız, "ayvanlar bazası". Olarnı olğanları içün adlandırayıq. İşte, misal içün, İlya Yaşin. O, qayerde çalıştı? O, men yaşağan evniñ tışında çalışa edi, rayonında askerlikke aluv eyyetiniñ yolbaşçısı edi — adamlarnı Rusiye Silâlı quvetlerine yollay edi. Ve o vaqıt cenk mevzusı bir şeynen añlaşılmadı. Demek ki, "Qırım — bizimki" ikâyesi tesadüfen peyda olmadı. Bu ruslarnıñ dünyabaqışınıñ bir parçası.
Asılında olar Ukrayinağa ücümni qanuniyleştirdiler. Bu insanlarnıñ ne qadar çirkin olğanlarını añlamaq içün — büyük ihtimalnen olar Rusiye reihiniñ hızmetçileri olalar. "İşteki qazalar"nen oğraşalar. Ebet, NavalnıyRusiye muhalifet siyasetçisi Aleksey Navalnıynı azapladılar. Amma olarnıñ hızmet etkenleri sistema deñişmey.
Bu yañı. Menim kitaphanemde bir kitap bar — maña pek yaraşmay, amma o anda tura. Onıñ adı "Patriot". Onı Aleksey Navalnıy yazdı. Ve siz bunıñ hususiyetini bilesiñizmi? Men eki neşirni oqudım: ingliz ve rus tillerinde. Farqı 50 saife.
Sualler: farqı ne? 2025 senesiniñ sanı kibi körüne. Rusiye metninde Ukrayina aqqında iç bir şey aytılmay. Ölüminden evel yazğan cümlesi bile — "Niayet añladım ki, Qırım — sandviç degil, işğal etilgen topraq" Rus neşirinde bu yoq. Ne içün? Çünki, ğaliba, olar alâ daa: "Qırım bizimdir" dep tüşüneler. Olar kimler? Olar aynı canavarlar, amma Ğarpta yaşaylar. Soñ ise bizge qarşı çıqalar, çünki biz olarnıñ tevsiyelerine qulaq asmaymız.
Çünki Kıyivde ruslarğa yalıñız pasport ve Moskva yaşağan yeri içün daa çoq para tölegen vaqıt endi bitti.
— Rusiye teşviqatçıları Qırımnı nasıl qullanalar?
Topraq aqqında yalıñız cenk areketleri ya da onı zapt etmege planlaştırılğan vaqıt aytıla. Topraqnı zapt etken soñ, onıñ aqqında laf etmekten vazgeçeler. Çünki Qırım ve, misal içün, Bahmut arasında iç bir farq yoq. Bir şey yoq.
Ne şartlar altında topraq federal canlı yayınğa kire bile? Faqat Putin anda barsa, o vaqıt öyle olur. Doğru. Diger topraqlar sanki yoq.
Rusiye haberleri Rusiyeden ğayrı er şeyge diqqat ayırdı. Ve bu tolu miqyaslı istilâdan evel başlandı. Bir vaqıtları öyle oldı ki, Rusiyeden haber yoq edi. Er şey halqara arbiy közetüvge çevirildi, anda memleket öz aqiqatı olaraq degil, tek "dünya adiseleri"niñ izaatçısı olaraq areket ete.
Şimdi ise de öyle. Putin bir yerge ketse ve, meselâ, tatlı zavodını ziyaret etse — AnkoricAlâskada, AQŞde ketken vaqıt böyle bir zavodnı ziyaret etken edi — bunı hatırlaycaqlar. Ve olar bunıñnen iç bir alâqası yoq. Yani Rusiye haberlerinden Rusiye aqqında bir şey ögrenmek mümkün degil. O, anda yoq.
İşğal etilgen bütün topraqlarda olar bir şey yapalar: anda Rusiye teleyayınını alıp keteler. Ve bunıñ içün bütün federal kün tertibi mında tolusınen yayınlana. Yerli kanallar, belki de, aksent yapmaq içün bir şeyge bile emiyet bermeyler. Belki de, yerli sakinler daa qayd eteler: siz artıq Ukrayina degilsiñiz, o zaman ne içün siziñ ya da "olarnıñ" aqqında aytmaq kerekmiz? Olar "nasistler", "benderalar", "hunta" ve biraz "Kıyiv rejimi" aqqında aytalar.
Bu mantıqta bir şey bar, amma meni pek meraqlandırmay, çünki buña iç bir şey bağlı degil. "Zaporojye-24" ya da "Lugansk-24" kibi telekanallarda ne yayınlana? Faal cenk areketleri olğan yerlerde olar Ukrayina vatandaşlarğa nisbeten yapılğan ücümler aqqında aytalar. Asılında, mında yañı ne bar?
Bu maşna oyuncı sayısı ceetinden qıyın, amma tehnologiyası ceetinden pek zayıftır. Diger fikirler ise, memuriy ya da raketa usullarınen blok etile. Soñ er kes aynı baqışnen aynı mantranı tekrarlay: "Putin ulu", "Ulu Rusiye".
— Sistemadaki bu oyuncularnı siz şahsen bilesiñiz. Siziñ fikiriñizce, olar nenen areket eteler: para, fikir, telükesiz ayat istekleri ilemi?
Şimdi 40 yaşlarındaki, bazıları da 60 yaşlarındaki bu "adamlar" da bir vaqıtları başlağanlar. Olarnıñ ğayet iddialları bar edi. Er kes para ve şan-şeref içün küreşti. Çoq devlette olğanı kibi, insan tabiatı aynıdır.
Rusiye şaraiti sade bir şeyni talap ete: para ve şan-şeref isteysiñ — Reyhke hızmet et. Kerçekten de, ve bu da er şey. Ve olarnıñ episi, belki de, Maşa Zaharovadan ğayrı, öz yapqanlarını pek yahşı bileler. Ebet, olar Reyhniñ askerleridir. "Askerler" sözü de aqılsızlıq degil. Bu tam bir manadır. Putinniñ haber orduları bar.
Askerler arasında ne farqı bar? Men añlatayım. Hatırlayım ki, bir kere Manej meydanında, cemaat bizni sıqıştırağanda, men OMONnıñ genç arbiyi yanında edim — demir başlıq taqqdan "kosmonavt" kibi edi. On daqqa yan-yana turdıq, çünki o areket etip olamay edi, men de. Biz qonuştıq. Anası aqqında aytıp bere edi, Kursktan ya da başqa bir yerden kelgenini añlata edi. Bir rus olaraq pek normal bir oğlan edi.
Men bellesem, biz endi ortaq tilni taptıq. Amma soñ emir keldi: "İleri, iter!" — ve o, emirni yerine ketirdi. Rusiye teleyayını da böyle çalışa. Bütün bu insanlarnı ekranda köresiñiz, olarnen tebessüm ete bilesiñiz, men olarnen çay içken edim, tek çay da degil — bu bir şeyni deñiştirmey. "Ateş" buyruğı kelgende, ateş açalar. Ve bu da er şey. Olar arbiylerdir.
Ve bu insanlarnıñ çeşit seviyeleri bar. Biz, ğaliba, birinci ellilikni bilemiz. Amma eñ yamanı, misal içün, VGTRK holdingidir. Anda biñlernen adam çalışa. Bu, aynı "Zaporojye-24"ni yapqan strukturadır. Er bir bölgede öz muarririyetleri, öz gruppaları, öz yazıları bar. Bular — eñ yaramayıdır. Anda bir çoq jurnalist ve jurnalistlerden ğayrı başqa insanlar bar. Bu yerde Kırıl BudanovUkrayina MNniñ Bİİniñ yolbaşçısı, kerçekten aytsam, ayrı, pek büyük bir cedvel azırlamaq kerek.
— 13 yıl Moskvada yaşadıñız. Bu kibi müitte nasıl yaşamaq ve çalışmaq mümkün?
Amma men anda özümni pek yahşı duya edim. Men anda azap çekmegen edim. Anda eki balam doğdı. Başqa ne yaptım? Moskvanıñ merkezinde büyük aylıqnen yaşay edim, iç bir şey meni sıñırlamay edi. Kıyivdeki zenaatdaşlarımnıñ yapqanlarınen qıyaslağanda, menim kerçekten de acayip şaraitim bar edi. Em devlet, em de menim çalışqanım müessise bunı qıymetlendire edi.
Men bunı hatırladım, çünki Rusiyede ecnebiy edim. Pasportım bar edi, ve açıq tarihnen bilet aldım. Er angi bir künde ğayıp ola bile edim, er angi bir yerge ketip ola edim. 2014 senesi bizde böyle bir şey bar edi: ketmek vaqtı kelgenini sezseñ — kimsege haber bermeden minip uçarsıñ. Bazı zenaatdaşlarım Qazahistandan tahliye etildi, "soñuna qadar" kettiler. Bu tehnikiy hususiyetler.
Çetel memleketlerde çoq vaqıt yaşağan ve assimilâtsiyağa oğramamağa istegenler, mavı qapağı ve üç tişli kitapçıqnıñ qıymetini añlaylar. Er vaqıt ketmek imkânı. Ve menim içün bu, Kıyivde bahtlı, uzun ve cenksiz yaşamağa planlaştıruvnıñ bir usulı edi. Böyle olacağına ümüt etem.
— Keçenlerde siz "Qızıl meydan virusı" adlı kitapnı taqdim ettiniz. O ne aqqında?
Aslında bu añlam, bizim intervyumızğa pek oşay. Kitap devletniñ nasist Reyhine nasıl yavaş-yavaş çevirilecegini köstere. Bu ceryanıñ esas noqtaları tasvirlene.
Ümüt etem ki, kitap kederli degil, ironiktir, bizim subetimiz kibi. Men şahsen körgen adiselerni yazdım. Belki de üç qat daa qalın ola bile edi, çünki pek eglenceli ve meraqlı ikâyeler olıp keçti. Amma, birinciden, pek qalın kitaplarnı oquyunacaq şekilde yazmaq kerek. Ekinciden, men Rusiyedeki yaşayışımnıñ bazı qısımları endi müim olmağanını is etem.
Bu añlayışlı: cemiyet birden natsist olmadı, çeşit variantlar bar edi, ve çoqusı olarnıñ birinci şahsına bağlı edi. Qırımnen bağlı vaziyetni bile qabul ettiler. Bu qarar olmasa edi, olar da yaşar ediler. Olarnıñ öz iradesi yoq — bu, plastilin kibi idare etile, ve Putin bu malzemenen er angi yönelişte çalışa bile.
Esas netice şunda ki, çoq insannıñ immuniteti bar, ve bu saña tesir etmey. İçinde olğanda ve çıqış biletini tutqanda bunı közetmek meraqlıdır. Menim içün bu pek meraqlı edi, ve anda o qadar vaqıt keçirgenime iç bir vaqıt peşman olmadım.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
