Ukrayinada urumlar ve rumlar öz ananelerini ğayrıdan tikleyler, tarihını ögreneler ve tamır halqı olaraq resmiy tanınmağa tırışalar. XVIII asırda Rusiye imperatriçesi II Katerinanıñ emirinen olar Qırımdan bugünki Donetsk vilâyetine sürgün etildi. Şimdi olar Ukrayinada milliy azlıq olaraq sayılalar.
Suspilne Qırımğa "Nadazovski grekı: urumı i rumeyiurumlar ve rumlar" teşkilâtınıñ tesisçileri Mıkola Ahbaş, Valentına Yevseyenko ve teşkilâtnıñ reisi Olğa Tsuprıkova bu aqqında tarif ettiler.
Ukrayin urumları ve rumları, eki ana tilini ve kimligini saqlamaq içün devlet seviyesinde tamır halqı olaraq tanınmağa tırışalar, çünki şimdi, urumlar ve rumlarnıñ toplu yaşağanları yerler Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgendir. Ukrayinada olar milliy azlıq olaraq sayılalar. Ukrayinada devlet seviyesinde üç halq tamır halqları olaraq tanıla: qırımtatarlar, qırımçaqlar ve qaraylar.
"Urumlar ve rumlar de-fakto, ve bu bir çoq tarihçınıñ tetqiqatlarınen tasdıqlana, Ukrayinanıñ muhtar halqıdır. Yani, esasen öyle. Buña iç bir qoşma tanuv kerekmey. Amma devlet seviyesinde tanılmaq aqqında aytsaq, aynı qanun2021 senesi oraq ayınıñ 21-nde prezident "Ukrayinanıñ tamır halqları aqqında" qanunını imzaladı. O, Ukrayinanıñ tamır halqları, Ukrayina toprağında şekillengen, memleket tışında öz devlet qurulışına saip olmağan ve özgün til ve medeniyet taşıyıcıları olğan muhtar qavmiy toplulıqlar olğanını belgiley. Bu halqlarğa qırımtatarlar, qaraylar ve qırımçaqlar kireler. Qanun olarnıñ medeniy, til, tasil ve malümat aqlarını qorçalamağa kefil ete, ayrıca, ayırımdan qorçalamaq içün mehanizmlerni meydanğa ketire ve olarnıñ temsiliy organlarınıñ inkişafına yardım ete.ğa köre bir sıra protsedura keçirilmeli. Ve ümüt etemiz ki, urumlar ve rumlar yavaş-yavaş bu esnasnı keçip, tamır halqı olaraq tanıla bilecekler", — depi Olğa Tsuprıkova tarif ett.
Qırımdan mecburiy sürgün etilmezden evel ukrayin tilinde olarğa "Azaq yunanları" dey ediler, dep "Nadazovski grekı: urumı i rumeyi" teşkilâtınıñ tesisçisi Valentına Yevseyenko tarif etti. Tarihiy olaraq halq Qırımda — Bizans, soñra Qırım Hanlığı ve Osmanlı İmperatorlığı zamanlarından — farqlı kökenli Qırım hristianlarınıñ birleşmesi neticesinde şekillendi.
Valentına Yevseyenko — urum. Olar, rumlarnen bir halq olalar, urf-adetleri, medeniyeti, dininen birleştirileler. Amma olarnıñ tilleri farqlı, çünki urum tili türkiy, rum tili ise orta asır yunan tilinden kelip çıqa.
"Misal içün, rumlar urumlarnı añlay bile ediler, çünki o zamanlarda urum tili Qırımda ticariy faaliyetnen oğraşqanlarnıñ tili kibi keniş tarqalğan edi. Demek ki, bir şey satmaq ya da satın almaq içün bu pek elverişli edi, ve, esasen, rumlar urum tilini añlağan ediler. Aslında bu tiller bam-başqa, demek, belki de, başqa tillerden alınğan sözler bar", — dep Valentına añlattı.
Şimdilik bu eki tilde ne qadar insan laf etkenini bilmeymiz. Mıkola Ahbaşnıñ aytqanına köre, urum ve rum tilleri alâ daa yaşay. O, ana tilini balalıqtan bile, şiirler yaza, öz cıyıntıqlarını neşir ete. Özü Yaltalı, amma Qırımdan degil, Donetsk vilâyetindekiden. O, rumlarnıñ soyundan kele. Donetsk vilâyetinde onıñ ecdatları doğğan, çünki XVIII asırda II Katerinanın emirinen olarnı Qırımdan sürgün ettiler.
"İnsanlar öz tillerini saqlaylar. Bazı ailelerde eñ yaş nesiller de laf ete, soñki on yıl içinde doğğanlar. Amma, teessüf ki, esasen ana tilinde laf etkenler, ana tilinde laf etkenlerniñ çoqusı, endi büyük nesillerniñ vekilleri olalar. Yani 50, 60, 70 yaşındakiler ve daa ziyade yaşındaki insanlar. Yaş olğanda, qullanıcılar daa yahşı olalar", — dep şair tarif etti.
Olğa Tsuprıkova — Azaq yunanları tamırları olğan ukrayinalı. O, "Nadazovskiy grekı: urumı i rumeyi" teşkilâtınıñ yolbaşçısı ola. İnsanlarnıñ urum ve rum tillerini ögrenmek imkânları içün çalışa, dep ayta. Özü de ana tilini ögrenmege tırışa.
"Men, teessüf ki, rum tilini bilmeyim, tek onı ögrenmege tırışam. İşdeşim Mıkola Ahbaşnıñ azırlağanı malümatnı qullanam. Neşir etilgen edebiyatnı qullanam ve ukrayin tilinde bazı tercimeler bar, ve aynı vaqıtta oquyım. Men añlamağa tırışam, yañı sözlerni oqumağa tırışam. Biz, teşkilât olaraq, bugünde-bugün urum tilinde birinci derslikni azırlamağa başladıq", — dep Olğa Tsuprıkova tarif etti.
Öz halqınıñ ananelerini saqlamağa tırışalar, dep cemaat teşkilâtınıñ reisi ayttı. Olğa Tsuprıkovanıñ, meselâ, qorantasında nesilden nesilge berilecek bir toy quşağı bar.
"Bu, toy quşağı, Kavkaz quşağı dep adlandırılğan. Bu kibi quşaqlar, urum ve rum qızlarında çoq edi. Mariupol memleketşınaslıq müzeyinde tıpqı böyle beltselernen resimlerni kördim, yani o 19-ıncı asırnıñ soñunda yapılğan", — dep qadın ayttı.
Şimdi er bir subetdeşlerimiz öz halqınıñ kimligini saqlamağa tırışa. Mıkola Ahbaş, tili ve onıñ ğayrıdan doğuvı sebebinden. Valentına Yevseyenko, Ukrayina Azaq yunanlarınıñ tamırlarını tedqiq ete, urum ve rumlarnıñ Kıyivnen bağını qıdıra. Olğa Tsuprıkova ise, halqı öz kimligini coymasın dep, urum ve rum köklerine emiyet bergen insanlarnı birleştirmege qarar berdi.
Urum ve rumlarnı Qırımdan sürgün etüv yıllığında, arman ayınıñ 8-nde, Ukrayina tarihınıñ az belli saifesine diqqat celp etmek içün Kıyivde "Urumlar ve rumlar: kimlik yolları" adlı multimedia sergisi açıldı. Onı ilk küz ayınıñ 28-ne qadar Ğolodomor-genotsid milliy müzeyinde ziyaret etmek mümkün.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
