Rusiye İçki işler nazirliginiñ daa çoq "E merkezi" olaraq belli olğan Aşırıcılıqnen küreş merkezi 2008 senesi aşırıcılıqnen küreş içün meydanğa ketirildi. Amma amelde bu bölük siyasiy basqı aleti oldı. Qırımda o, Ukrayina tarafdarı olğan faalcilerge, uqq qorçalayıcılarğa, mustaqil advokatlarğa qarşı faal qullanıla.
Suspilne Qırım "E merkezi"niñ vekilleri tarafından tutulğan Qırım advokatı ve Qırım qadınınen anonimlik şartlarında laf etti. İşğalcilerniñ aşırıcılıqnen küreş adı altında zapt etilgen yarımadada farqlı fikirlerni yoq etkenlerini tarif etemiz.
"Şaatlıqlarnı silmek, "subetlerde qonuşmaq, itiraf etmege zorlamaq"
"E" merkezi (Aşırıcılıqnen küreş merkezi) — Rusiye Federatsiyasınıñ İçki işler nazirliginiñ struktur bölügi. 2008 senesi anda BTCKİ (Bölge teşkilâtlı cinayetçiliknen küreş idaresi) yoq etilgen soñ, sabıq hadimlerniñ çoqusı yañı "E" merkezine avuştırıldı.
Advokat Mıkola Polozovnıñ aytqanına köre, bu yañı organnıñ repressiv hususiyetini belgiley:
"BTCKİ yoq etilgende, bu insanlar ğayıp olmadı — olarnı tek deñiştirdiler. "E" merkeziniñ bütün strukturaları 1990 seneleri teşkil etilgen cinayetçiliknen küreşkenlerden teşkil etildi. Olarnıñ öz adetleri bar edi, öz usulları bar edi — şaatlıqnı qapatmaq, mahkemede qonuşmaq, itiraf etmege zorlamaq. Uquqtan tış areket ete ve reberlikten bütün malümatnı ala ediler. Şimdi de aynı usullarnı qullanıp, vatandaşlarğa, advokatlarğa, faalcilerge, diniy cemiyetlerge qarşı areket eteler. Bu tesadüfiy bir şey degil — bu sistematik bir siyaset".
2014 senesi Qırım işğali neticesinde "E" Merkezi taqip etüv sistemasınıñ esas oyuncısı oldı. Hususan — qırımtatarlarğa ve Qırım işğaline qarşı çıqqanlarğa qarşı. Polozov öz tecribesinden misaller ketire:
"Olarnıñ esas silâsı basqıdır. Advokatlar degil, taqiqatçılar degil — olar taqiqat etmeyler. Olarnı bir insannı "qırmaq" kerek olğanda çağıralar. Qorantalarnı qorquzalar, qardaşlarını ya da ömür arqadaşlarını tutıp ala bileler, advokatları olmadan tintüv keçire bileler, bazıda fizikiy zorbalıq qullana bileler. Men bunı defalarca kördim — böyle vaqialardan soñ insanlar tamamınen başqaca qaytıp keleler. Advokatlar olar ve zarar körgen insanlar arasında turalar, dep añlağan soñ, olar da advokatlarğa qarşı basqı yapmağa başladılar".
"Sadece qorçalanğanlarnı degil de, qorçalağanlarnı da qırmaq"
Qırımda siyasiy mabüslerni qorçalağan advokatlar özleri de taqip etile. Bu soñki yılları olğan bir tendentsiya, dep Polozov ayttı:
"Şimdi işğal etilgen Qırımda advokat — adiy bir adliyeci degil de, duşmandır. Eger de siz semereli çalışsañız, işkencege oğrağanlarnı qayd etseñiz, davalar aqqında kütleviy haber vastalarında tarif etseñiz — demek ki, siz endi telüke altında bulunasıñız. Birinciden, közetüv, soñra tintüv, soñra cinaiy dava. İş ortaqlarımnıñ evlerinde bütün aletlerini alıp taşladılar, tek işni toqtatmaq içün. "E" merkezinde advokatlarnı teşkilâtçılar, liderler olaraq köreler — ve, demek ki, olarnı ilk nevbetten çıqarmaq kerekler. Olar tek qorçalanğan insannı degil de, qorçalağan insannı da qırmağa isteyler".
Onıñ qayd etkenine köre, "E" Merkezi FSBnen yarışmay, onıñ qayd etkenine köre, Merkezniñ hadimleri olarğa ürmetnen yanaşalar ve özara "büyük qardaşlar" dep aytalar.
Telüke sebebinden adını aytmağa istemegen Qırım advokatınıñ aytqanına köre, Aşırıcılıqnen küreş merkezi FSB ve İçki işler nazirligi kibi diger küç qurulışları tarafından qoyulğan vazifelerni eda ete.
"Menimce, E merkezi advokatlarnı taqip etüvniñ müellifi degil, aksine icracısıdır. Bu yerde bir qaç organ, hususan FSB ve İçki işler nazirliginiñ birleşken işi yapıla. Yani Aşırıcılıqqa qarşı Merkezniñ belli bir vazifesi bar", — dep Suspilne Qırımnıñ subetdeşi tarif etti.
O şunı da qayd etti ki, Merkez memuriy protokollarnı tize, apiske ala ve uquq qorçalayıcılarğa basqı yapa:
"Olar memuriy protokolnı azırlaylar, insanlarnı tutıp alalar — bu tam bir vaqia. Advokatlarnıñ taqip etilüvi, 2017 senesinden başlandı, Merkezniñ hadimleri Edem Semedlâyev ve Emil Kurbedinovnı diger uquq qorçalayıcığa tintüv yapmağa ketkenlerinde yaqaladılar".
Basqı usulları arasında memuriy yaqalavlar, ev ve ofis tintüvleri, para cezaları ve apis cezaları bar, olar sıq-sıq advokatlarnıñ ayatını zorlaştırmaq içün qullanıla.
"Qabaatlav şekli — bu standart tutuluv, protokol yazılması ve memuriy mesüliyetke çeküv. Memuriy tevqif mümkün olsa, onı yaparlar. Yoqsa, para cezası berilir. Çoqusı allarda bu cezalar aynı vaqıtta ya da nevbette qullanıla. Bu, ceplerine urmaq ve belli bir müddetke işten çıqarmaq içün yapıla", — dep Qırım advokatı añlattı.
Onıñ aytqanına köre, böyle basqı advokatlarnı cemaat faaliyetinden ve mabüslerniñ aqlarını qorçalavdan vazgeçirmek maqsadınen yapılğan:
"Advokatlarğa belli bir mesac: bugün sizni 10-15 künge qapattıq, yarın ise daa çoq müddetke qapata bilesiñiz. Bu, olarnıñ zenaat işleri yapqanları, açıq olğanları, cinaiy davalarnı izaatlağanları, taqipniñ qanuniy sebepsiz olğanını köstergenleri içün bir selâmdir".
Qırım işğali başlağanından berli siyasiy mabüslerni qorçalağan advokatlar Rusiye quvetçileri tarafından muntazam sürette repressiyalarğa oğratıla. Aşırıcılıqqa qarşı küreş merkezi basqınıñ esas aletlerinden biri ola, memuriy tevqifler, para cezaları ve atta advokatlarnıñ litsenziyasını coyıp, olarnı işten boşatalar.
Böyle adiselerden biri, 2022 senesi mayıs ayında Rusiye akimiyeti "Rusiye Silâlı quvetleriniñ itibarını tüşürgen" içtimaiy ağlardaki yazısı içün advokat Edem Semedlâyevniñ tutulması oldı. Ertesi künü onıñ imayecileri Emil Kurbedinov, Ayder Azamatov ve Emine Avamilyeva yaqalandı, olarnı ruhsetsiz tedbir teşkil etüvde qabaatladılar. Olar memuriy apis cezasına mahküm etildi.
2022 senesi oraq ayında advokatlar Lilâ Gemeci, Rustem Kâmilev ve Nazim Şeyhmambetovnıñ litsenziyaları haberdar etmeden lâğu etildi, bu da olarnıñ advokat statusında çalışmağa imkânsız etti. Rustem Kâmilevniñ evinde keçirilgen tintüv ve 2024 senesi boş ayda quvetçiler tarafından tutuluv.
Advokat Oleksiy Ladin de zenaat faaliyeti sebebinden taqipke oğradı. Bu adiseler Qırımda mustaqil advokatlarnıñ tirenüvini ve yarımadada insan aqlarınıñ qorçalanmasını toqtatmaq maqsadınen yapılğan repressiyalarnıñ siyasiy sebepli olğanını köstere.
"Tek bir şey aytıñız: "Ebet, qabaatlım"
"E" merkezi içtimaiy ağlardaki insanlarnı, hususan Ukrayinada yasaq etilgen "VKontakte"ni faal sürette nezaret ete. Polozovnıñ aytqanına köre, olarnıñ sıñırsız irişimi bar:
"VKontakte" — "E" Merkezi içün esas menbadır. Olar mektüplerni alalar, kimge mektüp yazğanını, ne qadar "like" etkenini, ne gruppalarnı oquğanını. Bazı vaqıtları esabıñızğa kirip, bir şeyler yazıp, bunı delil olaraq qullana bileler".
Polozov şunı da qayd ete ki, Qırımda böyle vaqialar daa qayd etilmedi, amma Rusiye Federatsiyasında quvetçiler insanlarnıñ saifelerinde yazğan, soñra ise olarğa qarşı davalar açqan bir qaç dava bar.
Telüke sebeplerinden adını bildirmege istemegen Qırım sakini, Suspilne Qırımğa Aşırıcılıqnen küreş merkezinen şahsiy körüşüvi aqqında tarif etti. O, buña beklenilmegen ve qanunsız tutuluv dey.
Onıñ aytqanına köre, dört adam birden eviniñ yanında oña yaqınlaştı, bir şey añlatmayıp, onı tuttı ve iş maşnasına zornen oturttı.
"Ne olğanını añlap olamadım. Onı tutıp, maşnanıñ içine oturtqanlar. Kimse bir de bir vesiqa köstermedi", — dey o.
Avtomobilde oña, olar Aşırıcılıqnen küreş merkeziniñ hadimleri olğanını ayttılar. Qadın, tutulğanınıñ qanuniyligini tasdıqlağan resmiy vesiqalarnı talap etti, amma "Er şeyni Merkezde añlatacaqlar", degen cevap aldı.
Onıñ aytqanına köre, evde çağına yetmegen balalar qalğan, olarnıñ arasında saqat bala bar, amma quvetçilerden biri "evde tuvğanları bar ve vaziyetni nezaret eteler", dep ayttı. Qırımda qadın, tutulmazdan evel evinde nezaret etilgenini tahmin ete.
"Advokatnen bağlanmağa rica ettim. Çoq vaqıt bermediler, soñra telefon etmege izin berdiler — amma sesli bağnen laf eteler, men tınç qalmağa tırıştım ve qanunsız apiske alınğanımnı ayttım", — dep hatırladı o.
Advokatsız sorğuğa çekileler, ruhiy basqı ve yasaqlanğan timsallerni içtimaiy ağlarda derc etkenleri içün qabaatını tanıttırmağa tırışalar. Qadın şaatlıq etmege ya da vesiqalarnı imzalamağa red etkende, oña: "Tek bir şey aytmañız: ''Ebet, qabaatlım", dey ediler.
"Men qabaatsız olğanımnı ayttım. Olar bir de bir itiraznı istediler, men bellesem, meni ses ya da videoğa çektiler, amma men öz noqta-i nazarıma tutuldım", — dey o.
Bundan soñ tutulğan qadın psihiatrik ve narkologik teşkerüvge alıp ketirildi, onıñ alı yahşı olğanını tasdıqladı. Soñra bir mesac keldi: "Kel, seni bekleyler. Yarın mahkeme olacaqtır". Öz ikâyesini paylaşqan qaramanğa memuriy para cezası berildi.
"E" Merkezinde kimler çalışa: adları ve usulları
Merkez hadimleriniñ çoqusı gizli qala. Amma işlerde aynı soyadlar sıq rastkele. Digerlerini tanımamaq qıyın, olar özleri aqqında malümat bermemege tırışalar, fotoğa çıqmaylar.
Qırımtatarlarnıñ ya da diniy cemiyetlerniñ davalarında Ruslan Şambazov ve Yuriy Tsımbal daima añılalar.
"Biz, olarnıñ ne qadar çoq agenti bar olğanı, ne qadar adamnı celp etkenleri ve kimler muntazam surette malümat bergenlerini bilmeymiz. Tecribeli olğanıma köre, adette bölgede bir qaç on böyle hadim çalışa. Qırımnıñ işğali vaziyetinde, işğal etilgen topraqta olaraq, devletniñ miqdarını arttırmaq mümkün edi. Amma menimce, bu biñlernen degil. Belki de yüz, bir buçuq yüz insan", — dep Mıkola Polozov tahmin etti.
Suspilne Qırım muarririyetine "E" Merkeziniñ eñ az dört hadiminiñ insan ölümine alâqası bar olğanı aqqında malümat keldi. Söz "Veciye Kaşka davası" aqqında kete.
2017 senesi boş aynıñ 23-nde Simferopolda (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adte) Rusiye quvetçileri qırımtatarlar taqımını — Kazim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini — Türkiye vatandaşı Yusuf Aytanğa para talap etkenlerinde şübheli sayıp yaqaladılar.
83 yaşında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkanıñ alı fenalaştı. O, apiske alınğan vaqıt acele yardım maşnasında vefat etti. Advokatlar şunı israr ete: tevqif etüvde iştirak etken quvetçiler Veciye Kaşkağa buğavlarğa taqıp, çağırılğan "acele yardım"nı yibermediler, neticede qadın vefat etti.
Muarririyetniñ malümatına köre, bu yaqalanuvda "E" Merkeziniñ dört hadimi iştirak etti. Muarririyette olğan vesiqalarğa köre, 2017 senesi küzde tutulğan yerde:
- baş ameliy vekâletlisi Mıkola Belaşov,
- o vaqıtları operativ vekâletli Şerıkbay Kaşpanov,
- bölük yolbaşçısınıñ muavini Kostântın Urazov,
- operativ vekâletli Ruslan Şambazov.
Bu dört şaatnıñ delilleri bir-birine oşağan. Ruslan Şambazov kibi birisi, Veciye Kaşkanıñ alı fenalaşqan soñ, "acele yardım" çağırıldı, maşnanıñ keçmesine kimse keder etmedi, dep yazdı. Mıkola Belaşov, tutulğan yerden "çıqqanı"nı ve Veciye Kaşkanıñ ölümi aqqında soñra zenaatdaşlarından bilgenini qayd etti.
Kostântın Urazov, izaatlarında, "qavehaneden tagqiqatçılarnıñ işini közetkeni"ni bildirdi. Serıkbay Kaşpanov ise, açıq menbalarğa köre, yükseltildi ve şimdi Aşırıcılıqnen küreş merkeziniñ 1-inci bölüginiñ reisiniñ muavini vazifesini becere.
Rusiye tahqiqatçısı Mıkola Polozovğa Veciye Kaşkanıñ ölümine dair cinaiy dava açmağa bermedi. Daa soñra Rusiye kontrolindeki Simferopoldaki (Aqmescitteki) Kıyiv rayon mahkemesi ve Qırım Yuqarı mahkemesi advokatnıñ şikâyetlerini red etti. Bundan soñ Polozov Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etti, anda vesiqalar alâ daa baqıla.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
