2024 senesi ilk qıkş ayında Rusiye işğalcileri siyasiy mabüslerge tibbiy yardım bermeyip, vaqtınca işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ aqlarını bozmağa ve cinayet yapmağa, qabaatlı olmağan insanlarğa para cezasını bermege ve "Volagneft" tankerleriniñ qazasınıñ aqibetlerini gizlemege devam eteler.
Suspilne Qırım ise, bu ay devamında yüz bergen vaqialar neticelerini toplap yayınlay.
Qırımnı arbiy yolnen qaytarmaq imkânımız yoq
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ bildirgenine köre, şu anda Qırımnı arbiy yolnen qaytarmaq imkânımız yoq, lâkin yarımadanıñ işğalden azat etilmesi diplomatik yollarnen yapıla bilir. Ukraina, devamlı telükesizlikni temin etmek ve Rusiye tarafından yañı istilâğa yol bermemek içün öz mevamını pekitmeli.
"Ukrainanıñ küçlü bir mevamında bulunmasını ve diplomatik çezilüvge başlamasını temin etmek kerekmiz. Qırımnı qaytarmaq içün küçümiz yetmey. Ebet, diplomatik yollarnı tapmaq kerek, amma tek Rusiye istilâcılıqnen qaytmaycağını bilecegimizden soñ", — dedi prezident.
Tamila Taşeva halq mebusı oldı
Bundan ğayrı, ilk qış ayınıñ 4-nde Ukraina prezidenti Tamila Taşevanı Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi vazifesinden boşatuv aqqında emirni imzaladı ve Olğa Kurışkonı bu vazifege tayinledi.
Taşeva bildirdi ki, halq mebusı vazifesinde işğal etilgen Qırım mevzusını diqqat ortasında tutmağa ve yarımadanıñ reintegratsiyasına qol tutmaq müimliginiñ mevzusını kenişletmege planlaştıra. Suspilne Qırım ise Tamila Taşevadan intervyu alıp, onıñ planları ve kelecek areketlerini añlattı.
İşğalciler tarafından insan aqları bozula
İlk qış aynıñ 6-nda Qırımtatar maaliy merkezi (QMM) bildirdi ki, umumen 2017-2024 yılları içinde işğal etilgen Qırımda uquq qorçalayıcılar insanlarnıñ esas aqlarınıñ 10 018 bozuluvını qayd ettiler, olardan 6 730-ı — qırımtatarlarına dair.
Daa 2024 senesi 9 ay içinde uquq qoruyıcılar siyasiy mabuslarnıñ beden ve ruhiy sağlığınıñ eñ yüksek derecesinde aq bozuluvınıñ eñ azdan 40 vaqiasını qayd etkenler, 36 — qırımtatarlarına dair.
Oleksandr Sizikovnıñ etapı
İlk qış ayınıñ 10-nda belli oldı ki, dörtünci Bağçasaray gruppasınıñ saqatlı mabüsi Oleksandr Sizikovnı, onıñ narazılığına ve advokatınıñ teşkerüv sebebinden esnasnı toqtatmaq talabına baqmadan, işğal etilgen yarımadadan etap ettiler.
İlk qış ayınıñ 16-nda siyasiy mabüsniñ anası Olena haber berdi ki, oğlunı işğal etilgen Qırımnıñ Aqmescitteki 1. SİZOdan Rusiyeniñ Krasnoyarsk vilâyetine etap ettiler.
Qırımtatar çölmekleri taqdim etildi
Ukraina Milliy dekorativ sanat müzeyi 18-20 asırlarda yapılğan qırımtatar çölmekleriniñ replikalarını aldı. Olarnı halq icadınıñ nam qazanğan ustası, qadimiy qırımtatar zenaatlarınıñ tedqiqatçısı Rustem Skibin yaptı. O, öz interpretatsiyasını bugünki ukrain çömlekçileriniñ qullanğan zemaneviy usulları yardımınen yarattı.
"Bu, 18-20 asırlarda yapılğan çölmekleriniñ replikalarıdır. Çölmekler özü tam degil edi, anda bu çölmeklerniñ ayrı parçaları bar edi. Bir yerde ayrı çölmekler bar edi, amma usta Skibin bu kibi replikalarnı yapıp, öz tefsirini yaptı. Ve ukrain çölmekçileriniñ qullanğan zemaneviy usulları sayesinde. 22 böyle eşya azırladı", — dep tarif etti Elmira Ablâlimova.
"Qırım" gazetasına qarşı qanunsız areketler
İlk qış ayınıñ 12-de AqmescitRusiye imperiyası ve Soviet Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adniñ (Simferopolnıñ) işğalli Demiryol makemesi "Qırım" gazetasınıñ baş muarriri Bekir Mamutovğa "malümat serbestliginiñ suistimali" maddesiRFniñ MBQniñ 13.15-nci maddesiniñ 2.1-nci qısmı içün tahminen 1600 ğrıvnâ para cezasını berdi.
"Memuriy davanıñ sebebi, muarririyetniñ 2023 senesi orta küz ayınıñ 26-nda derc etken gazetanıñ saytındaki maqalesiniñ skrinşotı oldı. O, sovet dissidenti ve uquq qorçalayıcısı Lüdmıla Alekseyeva aqqında yazılğan edi. 2019 senesi Rusiye Adalet nazirligi Alekseyeva tarafından qurulğan "Azatlarnıñ aqlarını qorçalav" fondunı "çetel agentleri" cedveline kirsetti", — dep yazdı neşir.
"Volganeft" tankerleriniñ qazası
İlk qış aynıñ 15-nde Keriç boğazı yanında "Volagneft 212" ve "Volagneft 239" eki rusiye gemisi batmağa başladı.
"Yeşil mektüp" cemaat teşkilâtınıñ reisi Vladıslav Balinskıynıñ sözlerine köre bu, asırnıñ eñ büyük ekologik felâketidir.
"Bunıñ neticeleri on yıllar, belki asırlar devamında olıp qalır. Suvuqlıq köterilgende, bu mazut suvuqlanıp başlaycaq. Tabiatqa ciddiy zarar ketirilecek", — dep qayd etti Balinskıy.
"Volganeft 212" ve "Volganeft 239" tankerleriniñ qazası neticesinde suvğa tahminen 8000 tonna mazut aqtı. İlk qış aynıñ 21-nde Keriçte plâjlarda mazut olğanı sebebinden belediye FV rejimini ilân etti. İlk qış aynıñ 28-nde ise Qırımnıñ işğal başı Sergey Aksönov, Keriç boğazınıñ yanında yermaynıñ tokülüvi sebebinden "fevqulâde tehnogen vaziyetini" kirsetti.
İlk qış ayınıñ 30-nda haber etildi ki, işğal etilgen Qırım yarımadasınıñ yalısı boyunca tarqalğan mazut kirlenüvi Yaltağa yol ala. Mazut izleriniñ yolu boyunca sakinler zarar körgen quşlarnı tapıp, olarnı reabilitatsiya içün Yalta ayvanat bağçasına alıp keteler. Lâkin olarnıñ tabiatqa qaytması tekrar zarar körmesiniñ sebebi ola bilir.
Qırımtatarlarnıñ sürgünligi Qırımnıñ tamır halqınıñ genotsidi olaraq tanılması
İlk qış ayınıñ 18-nde Çehiya Cumhuriyetiniñ Senatı 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgünligini Qırımnıñ tamır halqınıñ genotsidi olaraq bir ağızdan tanıdı.
"Qırım platformasınıñ üçünci sammiti, tamam parlament sammiti oldı. Felemenkniñ tış işleri eyyetiniñ reisi qırımtatar halqınıñ sürgünligini genotsid olaraq tanımağa istegenini bildirdi. Bundan ğayrı, şimdi Ukraina, şu cümleden Qırımtatar Milliy Meclisi ve Temsilciligi, Çehiyanen alâqalar nıalıp bara", — dep bildirdi Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisiniñ muavini Denıs Çıstikov.
Nariman Celâl ve Leniye Umerovanıñ subeti
Suspilne Qırım Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl ve casuslıqta qabaatlanğan Leniye Umerovanıñ körüşüvini teşkil etti. Rusiye apishanesi, ukrainler ve ruslar arasındaki farq, bizimkilerniñ qaytarılması ve Qırımnıñ azat etilmesi — sabıq mabüslerniñ açıq subetinden tezisi derc etildi.
Olar azatlıqta ilk körüşüvleri, Rusiye apishanesi, işğalli teşviqat ve Qırımnıñ işğalden azat etilüvi aqqında laf ettiler. Video versiyasını Suspilne canlı yayınında ve Suspilne Qırım YouTube kanalında baqıñız.
Nariman Celâl Türkiyedeki Ukrainanıñ elçisi olacaq
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ilk qış ayınıñ 20-nde aqşam çıqışta bulunıp, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnı Türkiyedeki Ukrainanıñ yañı elçisi olaraq tayin etecegini bildirdi.
"Bugün diplomatik taqımımıznen yañı Ukraina elçileriniñ cedvelini tasdıqladıq. Men 30dan çoq qararnı qabul ettim, olarnıñ arasında Nariman Celâl — Türkiyege, Alöna Ğetmançuk — Ukrainanıñ NATO temsilcisi, Andriy Melnık — BMdeki Ukraina temsilcisi. Bu ve başqa emirler — yaqın kelecekte, diplomatik protseduralarğa köre", — dep bildirdi Ukraina prezidenti.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız