2015 senesi Ukraina 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgünligini sovet akimiyeti tarafından yapılğan genotsid olaraq tanıdı. O vaqıt, Stalinniñ şahsiy emirinen, 200 biñden çoq qırımtatar Qırımdan Sovetler Birliginiñ şarqına sürgün etildi. Daa soñra genotsidni Litvaniya, Latviya, Kanada, bu sene ise Lehistan ve Estoniya parlamentleri tanıdı. Bugün, ilk qış ayınıñ 18-de, Çehiya Cumhuriyetiniñ parlamenti de sürgünlikni genotsid olaraq tanıdı.
Ukraina memurları Suspilne Qırımğa dünyağa SSCBniñ bu cinayetini tanımaq ne qadar müim olğanını ve Ukraina buña nasıl yardım etkenini añlattılar.
Böylece, Çehiya Cumhuriyetiniñ Senatı 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgünligini Qırımnıñ tamır halqınıñ genotsidi olaraq bir ağızdan tanıdı, dep Instagramda Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, halqınıñ genotsidini dünya tarafından tanılmasını kerek olğanını ayta, çünki "cezalandırılmağan yamanlıq qaytarıla".
"Rejim, devlet maküm etilmeli... Ne olğanını, nasıl olğanını, kim qabaatlı olğanını añlamaq kerek", — dedi o.
1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgünligi genotsid olğanını Ukraina çeşit halqara meydançıqlarda añlata. Hususan, Qırım platformasında.
"Qırım platformasınıñ üçünci sammiti, tamam parlament sammiti oldı. Felemenkniñ tış işleri eyyetiniñ reisi qırımtatar halqınıñ sürgünligini genotsid olaraq tanımağa istegenini bildirdi. Bundan ğayrı, şimdi Ukraina, şu cümleden Qırımtatar Milliy Meclisi ve Temsilciligi, Çehiyanen alâqalar nıalıp bara", — dep bildirdi Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisiniñ muavini Denıs Çıstikov.
Ukraina Tış işleri nazirliginiñ spikeri Ğeorgiy Tıhıy, çeşit memleketlerde ukrain diplomatları qırımtatar halqınıñ genotsidi aqqında çetel memleketlerde haberdar etilmesi içün çalışqanını bildirdi.
O qayd etti ki, ecnebiy zenaatdaşlarımıznıñ bu meseleni añlamaq ve ögrenmek istegi bar, amma Rusiyeden ğayrı qarşılıq körmedi.
"Rusiye bütün bu ğayretlerni bozmağa tırışa... Bu tamamınen ruslarnıñ areket tarzıdır. Bir taraftan bunı tanımaylar, başqa taraftan ise — faal qarşılıq köstereler, añlaylar ki, elbette, Moskva bu areketler içün mesüliyetlidir, müddeti olmağan bu cinayet içün", — dep añlattı Tıhıy.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, qırımtatarlar sürgünliginiñ başqa bir manasını tapmağa, hususan onı genotsid dep adlandırmamağa, istegen siyasetçiler bar.
"Dünyada Sovetler Birliginiñ kommunistik rejimini ukrain halqına, qırımtatar halqına ya da çeçen halqına, başqa halqlarğa qarşı genotsid cinayetleri yapqanı kibi tanımaq, keçmiş tarihnı, XX asırnıñ tarihını alçaqlay, Sovetler Birliginen munasebetlerini bir şekilde boza, dep tüşüngen pek çoq siyasetçi bar. Bazı siyasetçiler facialarnıñ manaları ve terenligini añlağanda başqa terminologiyalarnı qullanmağa isteyler", — dep Meclisniñ reisi qayd etti.
Aynı zamanda ukrain diplomatiyasınıñ Ğolodomornı ukrain halqınıñ genotsidi olaraq tanımaq tecribesi bar, dep bildirdi Ukraina Tış işleri nazirliginiñ spikeri. Tıhıy, 1944 senesi sürgünliginiñ genotsid olaraq tanılmasına daa çoq memleket qoşulacağına emin.
"Bu genotsid hatırlavı halqara toplulıqqa şimdi olğanlarnı añlamağa yardım ete. Rusiye Qırımnı ne içün işğal etti? Ne içün Qırım Ukrainağa qaytarılmalı? Ne içün bu mesele kün tertibinden çıqarılmay? Ve o, iç bir vaqıt kün tertibinden çıqarılmaycaq", — dep qayd etti o.
Bundan ğayrı, çetel parlamentleri seviyesinde qırımtatar sürgünliginiñ genotsid olaraq tanılması Ukraina tamır halqınıñ aqlarınıñ ğayrıdan tiklenmesine yardım etecek, dep tüşüne Çubarov.
"Genotsid neticesinde bir taraftan o öz toprağında tam bir azlıqqa, sayıca azlıqqa tüşti, başqa taraftan ise — anda Qırımnıñ tarihını, onıñ tamır halqınıñ tarihını, daa çoq oña ne olğanını bilmey ve bilmeycek insanlar yerleştirildi... Mında o qadar radikal deñişmeler oldı ki, olarnı tüzetmesek, qırımtatar halqını saqlap qalmaq pek zor olur", — dep qayd etti Meclisniñ reisi.
O şunı da bildirdi ki, 1944 senesi sürgünlik vaqtında ve sürgünlikniñ ilk yıllarında sürgün etilgen qırımtatar halqınıñ yarısı elâk oldı. Daa 45 yıl devamında qırımtatarlar sürgünlik yerlerinde tutuldı. Çubarovnıñ fikirince, bu genotsidniñ tanılması qırımtatar ve başqa halqlarğa qarşı cinayetniñ tekrarlanmaması içün kefalet ola.
Qırımtatar halqınıñ sürgünligi aqqında ne bilemiz
1944 senesi mayıs ayınıñ 18-20 künleri qırımtatarlarnıñ sürgünligi, Ekinci cian cenki vaqtında sovet rejiminiñ cinayetleriniñ eñ parlaq misallerinden biri oldı, dep tarif etti Suspilne Qırımğa tarihçı ve Qırım ukrainleri bölge şurasınıñ azası Andriy İvanets.
Onıñ aytqanına köre, çarlıq rejimi vaqtında qırımtatarlarnıñ vatanından çıqışınıñ bir qaç büyük dalğası oldı. Hususan küçlü dalğa XVIII asırnıñ soñunda ve XIX asırnıñ ortasında Qırım hanlığınıñ ilhâqından soñ oldı. O vaqıt aman-aman 200 biñ qırımtatar ketti. Olar XIX asırnıñ soñunda milliy canlandıruvnı başlattılar.
Kommunist rejimi Qırımnı arbiy baza ve Türkiyenen cenkte cebe bölgesine çevirmege planlaştıra edi. Tarihçı qayd etti ki, Stalin reberligini İstabul ve Çanakkale boğazlarını zapt etüv imperiya arzusı raatsızlay edi, şunıñ içün olar bütün qırımtatar halqını yarımadadan zorbalıqnen sürgün etmege qarar aldılar.
Zorbalıqnen yapılğan köçüvniñ eñ yüksek seviyesi üç kün içinde oldı: 1944 senesi mayıs ayınıñ 18-nde gece başlap, mayıs ayınıñ 20-nde saat 16:00da bitti. O vaqıt Qırımdan aman-aman bütün qırımtatar ealisi, tahminen 180 biñ insan, sürgün etildi. Bunı yapmaq içün 32 biñden çoq quvetçi celp etildi.
Mayıs ayınıñ 18-i — Qırımtatar halqınıñ genotsid fedalarını añma künü. Ukraina, genotsid cinayetiniñ ögüni aluv ve cezasını berüv şartnamesine binaen, mecburiy sürgünlik cinayetini qırımtatar halqınıñ genotsidi olaraq tanıdı.
Ukraina akimiyeti totalitar rejimniñ Ukraina tamır halqınıñ basqısına qarşı siyasetini takbih etti: añlayışlı öldürüvler, ciddiy beden zararları, qırımtatarlar içün suniy yaratılğan yaşayış şaraiti.
Kanada, Latviya, Litvaniya sürgünlikni qırımtatar halqınıñ genotsidi olaraq tanıy. Ukraina, genotsidniñ başqa memleketler tarafından tanılması içün çalışa.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız