2026 senesi saban ayında Rusiye işğalcileri siyasiy mabüslerge tibbiy yardım bermemege, ukrayin balalarını arbiyleştirmege, vaqtınca işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ aqlarını bozmağa ve qanunsız qazma işlerini keçirmege devam eteler.
Suspilne Qırım ise, bu ay devamında yüz bergen vaqialar neticelerini toplap yayınlay.
Balalarnıñ ruslaştırılması ve arbiyleştirilmesi
2014 senesi Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, yaşlar yarımadada işğalcilerniñ siyasetiniñ prioritetlerinden biri oldı. Rusiye akimiyeti tasil programmalarını deñiştirmekte, ukrayin tilini yoq ete, ukrayin tarihı ve medeniyetine irişimni sıñırlay. Böyleliknen Qırım gençlerinde Rusiyege sadıq olğan yañı kimlik şekillendirile.
Ukrayina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi bu aqqında bildire.
"2022 senesinden soñ bu esnas daa açıq olacaqtır. Evelden gençler mefküreviy ceetten "terbiyelengen" olsa, şimdi olarnı Rusiye ordusında ileride hızmet etmege azırlaylar — arbiyleştirilgen taqımlar, arbiy lagerler, arbiylerniñ mektep ve universitetlerde iştirak etmesi vastasınen. Bu tendentsiya bütün Rusiye territoriyasında körüne, lâkin işğal etilgen Qırımda hususiy alâmetler bar: mında mefküreviy basqı, ealiniñ iqtisadiy zayıflığı ve maqsatlı rekrutirlev kampaniyası birleştirile", — dep müessisede qayd eteler.
Keçenlerde "Artek" halqara bala merkezi haber berdi ki, anda 25 talebege Rusiye vesiqaları berildi.
"Balalarnı tantanalı tedbirde Qırım İçki işler nazirliginiñ migratsiya meseleleri idaresiniñ yolbaşçısınıñ muavini Dmitriy Nemeroviç ve "Rusiye qaramanı" Artem Katunkin hayırladılar. "Biz — Rusiye vatandaşlarımız" areketiniñ "Birinci areket" programması çerçivesinde ilk pasportlarnı memleketniñ farqlı bölgelerinden 25 mektep talebesi aldı", — dep haberde qayd etildi.
Saban ayınıñ 2-nde işğalli Simferopol (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) memuriyeti Telegramda bildirdi ki, Simferopolnıñ (Aqmescitniñ) 45 mektebi balalarnı atış yarışlarına yolladı. İşğalciler turnirni "Vatan imayecisi künü" Rusiye bayramına bağışladılar.
İşğal etilgen Simferopolnıñ (Aqmescitniñ) mektep talebeleri kiçik aynıñ 26-da pnevmatik silâdan atış yarışında iştirak ettiler.
"Simferopolnıñ umumtasil mektepleriniñ talebeleri arasında Vatan imayecisi kününe bağışlanğan tedbir teşkil etildi. Yarışlar DOSAAF bölge bölüklerine berilgen üç yerde keçti: Bala parkında yerleşken pnevmatik tirda, "FM" ticaret merkezinde "İrbis" arbiy-vatanperver klubınıñ tirinde, em de "Zavodskeye" ava limanındaki DOSAAF oquv merkezinde", — dep işğalli memuriyet añlattı.
Saban ayınıñ 21-nde belli oldı ki, işğalciler Qırımdaki talebelerni Ekinci cian cenkiniñ abidelerini temizlemege celp eteler. "Ğalebe desantı" teşviqat aktsiyasında saban ayı 21-29 künleri 600 student iştirak etecek.
Qırımnıñ 600-den ziyade talebesi cenk yılları abideleriniñ abadanlaştırılmasında iştirak etecek.
Saban ayınıñ 26-nda "Poçuti" cemaat teşkilâtı, yerli sakinlerniñ aytqanlarına esaslanıp bildirdi ki, vaqtınca işğal etilgen Qırım mekteplerinde ecnebiy til dersleriniñ sayısını qısqartalar, aynı zamanda talebelerni RF ordusı içün gizletici ağlarnı örmege çağıralar.
Teşkilâtnıñ malümatına köre, yarımada sakinlerinden biri, adı bildirilmemek şartınen, ayttı ki, ilk küz ayından başlap Qırım mektep talebelerine aftada bir kere ingliz tili dersleri berilecek.
Onıñ aytqanına köre, qırımtatar tili mecburiy programmadan çıqarılıp, fakultativ şekline keçirildi, bu ise oquğan talebelerniñ sayısınıñ eksilmesine ketire.
"Müdirimiz, bu tilge ihtiyacımız yoq, dep ayta. Qırımtatar tili olarda aman-aman yoq. Olar bunı fakultativ olaraq yaptılar — ister ket, ister ketme. Ve, elbette, çoq bala bunı istemey. Olar deyler ki, tükânğa barsam, daa yahşı olur", — dep qadın bildirdi.
Siyasiy mabüslerniñ sağlığı
"Qırımtatar resurs merkezi", mabüsniñ qardaşı Tetâna Zelenağa esaslanıp, bildirdi ki, Taganrognıñ 2-nci SİZOsında tutulğan Qırım siyasiy mabüsi Serğiy Lıhomanovnıñ sağlıq vaziyeti fenalaştı. O, hronik mide-içekler yolu hastalıqlarınıñ tedavisine muhtac.
"Serğiy Lıhomanov ilâclarnı bermege rica ete. Mektüpleşme sıñırlavları sebebinden o, alı aqqında doğrudan-doğru haber etip olamay, lâkin ilâç talap etmesi ciddiy sağlıq meseleleri bar olğanını köstere. Hususan, siyasiy mabüsniñ içekler tedaviylenmesi içün ilâçlar kerek, bu ise, hronik mide-içekler yolu hastalıqlarınıñ kerginleşmesini köstere bile, em de prostat tedaviylenmesi içün ilâçlar. Daa evel oña proktosigmoidit ve sigmoid içekler divertikuliti diagnozı qoyulğan edi", — dep haberde aytıla.
Rusiyede ağır hasta olğan qırımtatar siyasiy mabüsi Tofik Abdulaziyevniñ azat etilmesi boyunca mahkeme oturışı arfesinde, quvetçiler oña "sağlıqlı ve şikâyetleri olmağanı"nı bildirgen vesiqalarnı imzalatmağa zorladılar. Hatırlatamız ki, adamğa miy şişigi diagnozı qoyulğan edi. Körme qabiliyetini coyğanı içün vesiqalarnı oquyıp olamadı. Şimdi onı müstemlekege qaytarmağa planlaştıralar.
Facebookta onıñ apayı Aliye Kurtametova bu aqqında yazdı.
Qadınnıñ aytqanına köre, ruslar siyasiy mabüsniñ sağlığı ve körme qabiliyeti zayıf olğanından faydalanıp, oña basqı yaptılar. Mahkeme oturışı vaqtında onı zaldan çıqardılar.
"Qara qış ayında Çelâbinsk metalurgiya rayon mahkemesinde Tofikniñ hastalığı sebebinden azat etilmesi boyunca mahkeme oturışı keçirilecek edi. Lâkin o, tehnik sebeplerden bir ayğa qaldırıldı. Adliyeciniñ aytqanına köre, mahkeme oturışınıñ başından berli aqayım — siyasiy mabüs, ağır hasta Tofik Abdülgaziyev — mahkeme zalından çıqarıldı. Sebebi mahkeme organlarına nisbeten uyğun olmağan areketler oldı", — dep qadın tarif etti.
Saban ayınıñ 14-nde apayı Aliye Abdulgaziyeva haber berdi ki, Tofik Abdulaziyevniñ sağlıq vaziyeti fenalaştı. Daa evel oña telükeli miy şişigi diagnozı qoyulğan edi.
Onıñ aytqanına köre, o pek zayıf, yarı baylıqta ve qan şekeri kritik seviyede köterildi.
"Bugün aqayım telefon etip, sağlığı fenalaşqanını bildirdi. Onıñ aytqanına köre, şimdi o pek zayıf, yarı baylıqta, şeker seviyesi 26 oldı", — dep Aliye tarif etti.
Saban ayınıñ 19-nde bildirildi ki, onıñ şeker seviyesi köterildi, Çelâbinskteki Rusiye apishane hastahanesinde ekimler oña insulin inesini yapıp başladılar. Erkek, küçüni ğayıp olğanı, nefes qıtlığı ve başında bir şey olğanından şikâyet ete.
Rusiyeniñ Murmansk vilâyetinde tutulğan Qırım siyasiy mabüsi Şaban Ümerov acele tiş tedaviylenmesine — ölü tişleriniñ çıqarılması ve protezlerniñ qoyulmasına ihtiyac duya.
Onıñ apayı Zarema Ümerova Murmansktaki 17-nci tüzetüv müstemlekesinde körüşüvden soñ "Qırım birdemligi"ne bunı ayttı.
Onıñ aytqanına köre, aqayınıñ "yaqında beş yuqarı ve ast tişleri qaldı", onıñ içün aş aşamaq qıyın. Meseleni çezmek içün, yuqarı ve aşağı çenge protezlerini qoymaq kerek.
2025 senesi oraq ayında Ümerovnıñ tiş meseleleri aqqında bildirdi. Soñra bir ordodontqa muracaat etmege istegenini qayd etti.
Saban ayınıñ 18-nde belli oldı ki, Qırım siyasiy mabüsi Anatoliy Kobzarnıñ sağlıq vaziyeti fenalaştı. Adamnıñ yürek hastalığı bar, bundan da ğayrı, işkencege oğrağanda qırılğan qolunıñ bozulması da bar. İşğalciler oña tibbiy yardım köstermey.
"Apiske alınğanına qadar hronik hastalıqları olmağan aqay, Rusiye tahqiqat izolâtorı şaraitinde ağır tibbiy meselelernen ve apishaneniñ ekimleriniñ areketsizliginen qarşılaştı. Öz vaziyetini Aqmescit SİZOsından yazğan mektübinde tafsilâtlı tarif etti", — dep haberde aytıla.
Saban ayınıñ 24-nde belli oldı ki, Qırım siyasiy mabüsi, 17 yılğa apis cezasına qanunsız şekilde mahküm etilgen ve I gruppa körme saasındaki saqat Oleksandr Sizikov, apis yerlerinde bulunğanda sağlıq vaziyeti fenalaşqanını bildirdi.
Tuvğanlarınıñ aytqanına köre, Sizikov devamlı suvuqlanuv aqqında tarif etti, o, etap vaqtında başladı ve karantin vaqtında küçlendi. O, ağır tutuv şaraiti aqqında da bildirdi.
"O, yatmağa mecbur olmağanını ayttı, şunıñ içün er kesnen beraber yataqqa uzanıp olamayıp, oturmağa mecbur oldı", — dep siyasiy mabüsni qoltutuv gruppasınıñ haberinde aytıla.
Saban ayınıñ 27-nde belli oldı ki, qırımtatar faalcisi, vatandaş jurnalisti Asan Ahtemovnıñ sağlıq vaziyeti er kün fenalaşa. İşğalciler onı 15 yılğa apiske aldılar. Şimdi siyasiy mabüs Arkhangelsk vilâyetiniñ Korâjma şeerinde 5-nci tüzetüv müstemlekesinde tutula.
Onıñ tuvğanları Ahtemovnıñ körme qabiliyeti fenalaşqanı, tişleri qışqırğanı ve devamlı ağrığanı aqqında ayttılar. Arqası ve dizleri daima oturıp çalışqanı içün ağıra. Bundan da ğayrı, qışta suvuqtan ve yaramay qızdırma sebebinden sıq-sıq suvuqlanıp qala edi. Müstemlekede oña tibbiy yardım kösterilmey.
Qırımdaki qanunsız qazmalar
İşğal etilgen Qırımda qanunsız şekilde qazma işleri yapqanından şübelengen Rusiye arheologı Aleksandr Butâginniñ apis müddeti Varşava rayon mahkemesi tarafından ilk yaz ayınıñ 1-ne qadar uzatıldı.
Suspilne Qırımğa "Slawa TV" bu aqqında haber etti.
Saban ayınıñ 18-ne onıñ Ukrayinağa ekstraditsiyası boyunca oturış planlaştırıla.
Slawa TV mühbiriniñ bildirgenine köre, Butâgin özü bugünki oturışta yoq edi, çünki apis müddetiniñ uzatılması onıñ iştiragini talap etmey.
Jurnalistlerge muracaat etken Rusiye arheologınıñ advokatı dedi ki, davanı adliyeci Dariuş Lübovskıy baqmağa devam etecek.
"Alimler tarafından imzalanğan ve mahkemege berilgen arheolognıñ destek mektübi aqqında sualge cevap bergende, adliyeci onıñ mündericesini aydınlatmadı, tek Frenkistan, Poloniya ve İtaliyadan alimler imzalağanını qayd etti, eñ çoq insan soñki memleketten kele", — dep haberde qayd etildi.
Saban ayınıñ 18-nde Varşava rayon mahkemesi, işğal etilgen Qırımda qanunsız şekilde qazma işlerinen oğraşqanında şübelengen Rusiye arheologı Aleksandr Butâginniñ Ukrayinağa ekstraditsiya etilmesi aqqında muracaatını qanaatlendirdi.
Suspilne Qırımğa "Slawa TV" neşiri bunı tasdıqladı. Rusiye arheologınıñ adliyecisi, mahkeme esnasında Butâginniñ aqları bozulğanını iddia ete ve imayecisi istinaf şikâyetini berecek.
"Mutehassısnıñ fikrince, Butâginniñ areketleri "qazmalar" olaraq tasnif etile ve Butâginniñ "Mirmekiy qadimiy şeeri" obyektiniñ qaysı qısımlarını yoq etkenini, em de olarnıñ qıymetini bildirmey. Beyan etilgen miqdarnıñ zarar miqdarınen iç bir alâqası yoq ve o, mütenasip devirde bu yerde yapılğan arheologik işlerniñ faraziy qıymeti esasında tizilgen "memarlıqnıñ para qıymeti"dir", — dep o yazdı.
İşğal etilgen Qırımdaki tarihiy abidelerniñ vaziyeti
Qırımtatar resurs merkezi (QRM) qayd etti ki, daa evel yerli sakinler Feodosiya (KefeRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) şeerindeki Gavriil ve Mihail arhangeller ibadethanesiniñ çañ qullesiniñ viran etilgenine diqqat etti. O zaman işğalli mebuslar, restavratsiya içün para ayırmağa söz berdiler. Bu, işğalli memuriyetniñ uyğunsız qayğıruvı ve muntazam areketsizliginiñ neticesi oldı.
"Vaqtınca işğal etilgen Qırım toprağındaki tarihiy ve diniy abidelerniñ viran etilmesi — işğalli memuriyetniñ uyğunsız qayğıruvı ve muntazam areketsizliginiñ neticesidir. Böyle adiseler, olarnıñ yarımadadaki medeniyet mirasınıñ saqlanmasına dair areketsizligini qayd ete ve Qırımnıñ çoq milliy tarihınıñ yekâne obyektleriniñ yoq etilmesine yol aça'', — dep QRM qayd etti.
TASS Rusiye devlet agentligi haber berdi ki, rusiye arheologları, işğal etilgen Bağçasarayda Han sarayınıñ Fars bağçasında XVII-XVIII asırlarğa ait büyük hamamnıñ qalımtılarını taptılar. Qanunsız şekilde yapılğan qazmalarda işğalciler dekorativ plastinka parçaları, mermer zemin ve keramik borularnı, etrafta çoq bina tapılmaları. Bundan da ğayrı, numizmatik malzeme ve keramika qabirleriniñ qalımtıları, em de milliy urba kiygen qadınnıñ resminen qıtay porseleniniñ parçası tapılğanını bildirdiler.
"Fars bağçasında yapılğan işlerde büyük bir hamam tapıldı, ğaliba, 17-18 asırlarğa ait. Belli olğan marmor zeminler, dekorativ plastinka parçaları, keramika borular ve "sıcaq zemin" elementleri. Hamam ve onıñ etrafında bir çoq inşaat ve hocalıq çuqurları, em de keramikadan numizmatik malzemege qadar yaşayış tapıntıları tapıldı. Evel böyle qazma işleri yapılmağan edi", — dep TASSnıñ "medeniyet naziriniñ birinci muavini" Olga Burova imzalağan muracaatına berilgen cevapta aytıla.
Saban ayınıñ 15-nde "Vkontakte" rusiye içtimaiy ağında "Hraniteli naslediya" areketiniñ faalcileri, Ayvazovskiyniñ evlengeni qadimiy ibadethaneniñ yıqılğanı aqqında haber berdiler.
Fotoresimlerge köre, divarlarından biri yıqılğan. Söz, 1408 senesi qurulğan ermeni cemaatınıñ katolik kilsesi, Gavriil ve Mihail melekleri ibadethanesi aqqında yürsetile. Tarihçılarnıñ malümatına köre, qadimiy zamanlarda anda İvan AyvazoyskiyQırımda (Feodosiya) doğdı ve çalıştı. O, 6000den ziyade resim yaptı, esasen deñiz manzaraları, ve sanat tarihında eñ usta deñiz ressamlarından biri sayıla evlendi.
"Feodosiya (Kefe — terciman) XV asırda qurulğan, Ayvazovkiynen bağlı olğan idabethaneni coya! Feodosiyadaki Gavriil ve Mihail melekleri ibadethasiniñ divarı (yan sunağı — muar.) tamamınen yıqıldı. Birazdan onıñ çañ qullesi de yıqıldı", — dep faalciler bildirdiler.
"UP 100: Qadınlarnıñ küçü" mukâfatı
Saban ayınıñ 25-nde Qırımtatar resurs merkezi bildirdi ki, QRMniñ idarecisi Zarema Barieva "Ukrayinska pravda"nıñ "UP 100: Qadınlarnıñ küçü" mukâfatınıñ "Cemaat" kategoriyasında ğalip oldı. O, mukâfatnı tilini, medeniyetini ve kimligini saqlağan ve işğal altında bulunğan bütün Qırım qadınlarına, 52 qadın siyasiy mabüske ve qorantalarına bağışladı.
Barievanıñ qayd etkenine köre, bu mukâfat onıñ şahsiy muvafaqiyetleri aqqında degil — bu er kün çalışqan, desteklegen ve küreşken, qorantaları ve memleketniñ kelecegi içün mesüliyetni öz boynuna alğan qadınlarnıñ küçü aqqında.
"Qırımtatar olaraq, men küçlü olmaq ne demek olğanını saylav esasında degil de, mecburiyet esasında añlayım. Men, qorantamızda, ata-babamnıñ toprağında raat yaşap olamağan dörtünci qadın olam", — dep o ayttı.
Aktrisa, rejissör, dramaturg ve arbiy hızmetçi Antonina "Qırım" Romanova "UP 100: Qadınlarnıñ küçü" mukâfatınıñ "Medeniyet" kategoriyasında laureatı oldı. Onıñ ayatı teatr, Ukrayina oğrunda küreş ve Rusiye işğaline qarşı cenkte faal iştirak etüvnen birleştirile.
Antonina Simferopolda (Aqmescitte), 1990-ncı seneleri zavoddan elektrik aletlerini satıp, para qazanğan oca ve müendis ailesinde doğdı. O, kütleviy numayışlarnıñ rejissörlığını Qırımda ögrenmege başladı, soñra ise Harkivde drama teatriniñ rejissörlığına oqumağa devam etti.
2014 senesinden başlap, Rusiye arbiy hızmetçileri Simferopolğa (Aqmescitke) kirgen soñ, Antonina Ukrayinağa qoltutqan qarşılıqqa qoşuldı: mitingler teşkil etti, ukrayin arbiy hızmetçileri içün yardımnı tertip etti, aktsiyalar içün bayraqlarnı dağıttı ve topladı. Qorquzuvlar sebebinden o, Qırımnı terk etip, qıtaiy Ukrayinağa ketmege mecbur oldı.
Nariman Aliyev Qırım, cenk ve film aqqında PRO Qırım podkastında
Qırımtatar asıllı ukrayin rejissörı Nariman Aliyev Svitlana Stetsenko ile PRO Qırım podkastında Qırım işğalinden soñ eki kerçeklik arasında ayat, sürgünlik duyğusı ve cenk vaqtında medeniyetniñ rolü aqqında tarif ete. O, Qırım sakinleri ve qıtaiy Ukrayinanıñ farqlı malümat alemlerinde yaşamalarınıñ sebebini añlata, em de ukrayin kinosı, Rusiyeniñ medeniy ekspansiyası ve qırımtatar medeniyetiniñ kelecegi aqqında tüşüne.
"Qırım, nasıl edi" filmi taqdim etildi
"Babilon13" birleşmesiniñ "Qırım, nasıl edi" vesiqalı filminiñ mahsus taqdimi, Electron Pictures tarafından işğalniñ 12 yıllığına keçti. Bu video 10 yıl evel çıqarılğan. Rejissör — Kostântın Klâtskin, şimdi 412-nci Nemesis brigadasınıñ arbiy hızmetçisi.
Qırımnıñ paytahtındaki "Kino binası"nda taqidmge 400 insan keldi, dep brigadanıñ Telegram kanalında haber berildi.
"Yaratıcı taqımınıñ azamiy erkânını, filmniñ bir qaç qaramanını toplap, 2016 senesi ukrayin kinoteatrlerinde olğan unikal dijital kopiyasını köstermege imkân oldı", — dep haberde qayd etildi.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız