2025 senesi mayıs ayında Rusiye işğalcileri Qırımda insanlarnıñ aqlarını bozmağa, insanlarnı qanunsız şekilde tutmağa ve cinayet yapmağa devam eteler. Qıtaiy Ukrayinada ise bu ay sürgünlik fedalarınıñ hatırası añıldı, Hıdırlez bayramı qayd etildi ve tamır qırımtatar halqınıñ tili ve medeniyeti inkişaf ete.
Suspilne Qırım ise, bu ay devamında yüz bergen vaqialar neticelerini toplap yayınlay.
İşğalciler mayısnıñ 9-na areketleri
Mayıs ayınıñ 2-nde Milliy muqavemet merkezi bildirdi ki, Qırımda işğalciler mektep talebelerini mayıs ayınıñ 9. kününe bağışlağan tedbirlerde iştirak etmege mecbur eteler. Hususan, yarımadada "Portal 45/25" "forumı" teşkil etildi, oña 200 bala toplandı.
"200 balanı “qaraman yolu“nı keçmege mecbur ettiler. Tarih yerine "qurtarıcı Rasiye" aqqında agressiv teşviqat. Tarihiy aqiqatnı zorbalıq ibadetinen deñiştireler. Rusiye Ukrayinlerniñ Ekinci Cian cenkindeki iştiragini yoq ete ve bugün de istilâcı olıp qazanğan ğalebe içün küreşe", — dep aytıla haberde.
Bundan ğayrı, işğal etilgen topraqlarda "Yunarmiya"ğa celp etilgen balalarnıñ sayısı da arttı. 2017 senesi Qırımda olarnıñ sayısı bir buçuq biñ olsa, 2024 senesi boş ayda — 15 biñden çoq oldı.
Mayısnıñ 5-nde ise Mihail Razvojayev bildirdi ki, Sevastopolnıñ (Aqyarnıñ) işğalli akimiyeti telükesizlik sebebinden mayıs ayınıñ 9-nda, ruslar "Ğalebe künü"ni qayd etkende, paradnı lâğu etti.
"Bu sene Ğalebe paradı [Sevastopolda] olmaycaq, bu nazar noqtası [Rusiye] Mudafaa nazirliginen añlaşıldı", — dep o, şeerniñ işğalli ükümetinde "aparat toplaşuvı"nda qayd etti.
Mayısnıñ 7-nde ise "Sarı şerit" cemaat narazılıq areketi bildirdi ki, Sevastopol (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) mekteplerinde balalar mayısnıñ 9-na, Rusiyede "Ğalebe künü" qayd etilgende, "vatan imayecileri" — Ukrayinağa qarşı cenkleşken Rusiye arbiyleri — içün levhalar azırlamalılar. Bu talap bazı ana-babalarnıñ narazılığını doğurdı. Mektepler yarı boş, balalar "hastalıq" ya da "aile vaziyetleri" sebebinden evde qalalar.
Vaziyet o qadar kerginleşti ki, işğalli memuriyet sakinlerni qorquzğanına baqmadan, planlaştırılğan "vatanperverlik" tedbirlerinde iştirakniñ eksik olmasından qorqa.
Hıdırlez bayramı
Kıyivde qırımtatarlarnıñ ananeviy Hıdırlez baar bayramı olıp keçti. O, er yıl mayıs ayınıñ birinci Cuma künü qayd etile. Bu vaqia, Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrainağa büyük miqyaslı ücümi başlanğan soñ bayramnıñ canlanması edi.
Musafirler qırımtatar mirası aqqında lektsiyanı diñlemege, qırımtatar ananeviy küreş derslerinde bulunmağa, ateşte pişirilgen pilâvnıñ tadını baqmağa ve bayramğa bağış berip oldılar. Tedbirni er kes ziyaret etip ola edi.
"Esası – Qırım şimdi işğal etilgendir. Şimdi yarımada tışında olıp halqtan marum etilgen insanlarnıñ sayısı çoq. Kimligini ve öz insanlarımızğa açıq olmasını saqlanması pek müim. Bu bayramnıñ büyük emiyeti bar, o, insanlarnı birleştire. Mında qırımtatar ve ukrayin ğayretleri duyulmaqtadır. O, Qırım ukrayin devletiniñ qısmı olğanınıñ daa bir tasdığıdar", – dedi Refat Çubarov.
Qırımlı dron idarecisi Oleksandr Boltân — yarımadanıñ işğali, tahliye ve cenkniñ zemaneviy kerçekleri aqqında
Qırım sakini Оleksandr Boltân bugün — 420-nci ayrı Uçucısız Uçaq Sistemaları batalyonınıñ dron idarecisi. Özüne zenaatnı saylağanını şu sebepten añlata ki, şimdi cenk meydanında tehnologiyadan üstünlik bar. Onıñ ikâyesi — 2014 senesi seslenilmegen Qırım faalcisinden, şimdi cebede yañı aqiqatnı yaratuvlardan birine yol.
Asker, "Svoboda" firqasınıñ Qırım bölüginiñ sabıq yolbaşçısı, Menlik inqilâbınıñ iştirakçisi ve Rusiye tarafından Ukrayin Qırımınıñ zapt etilmesiniñ şaatı Suspilne Qırımğa "rus Qırımı" aqqında mifler, işğalcilerniñ mototsikllernen ücümleri ve Ukrayinanıñ yarımadanı beklenilgeninden daa erte qaytarması aqqında tarif etti.
İşğalciler 24 yaşındaki Qırımtatar Hatice Büyühçannı tuttılar
Vaqtınca işğal etilgen Qırımda 24 yaşındaki Hatice Büyühçan hırsızlandı ve qanunsız alda tutıldı. Onıñ qıdıruvı bir künden çoq devam etti. Şimdilik onıñ ne yerde olğanı ve ne içün tutulğanı belli degil.
Mayısnıñ 6-nda saba qız Eski Qırımdan Simferopolğa (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adke) avtobusnen ketken. Bundan soñ onıñ ile bağ yoq oldı — qıznıñ telefonı söndürildi, bulunğan yeri belli degil. Bütün kün bağğa çıqmadı.
Mayısnıñ 7-nde Hatice işğalli memuriyetniñ "quvet organları" tarafından tutulğanı belli oldı. Al-azırda qıznıñ ne sebepten ya da ne yerde tutulğanı aqqında resmiy malümat yoq.
Qırımtatar halqınıñ sürgünlik fedalarınıñ hatıra kününe bağışlanğan tedbirler
Mayıs ayınıñ 8-nde Kıyivde Qırımtatar halqınıñ genotsid fedalarınıñ hatıra kününe bağışlanğan "Accı badem çiçegi açqan yerde..." adlı unikal medeniy-bediiy sergi açıldı. Ekspozitsiyada Qırımtatar medeniyetiniñ terenligi, acısı ve güzelligi aks etilgen qoqla kompozitsiyaları, sanat eserleri, arhiv kitapları ve teatr sergisi birleştirile.
Serginiñ esas maqsadı — Qırımtatar medeniyetinen bağnı sanat, tedqiqat ve canlı hatıra vastasınen yañıdan tiklemek. Bu, endi üç yıldır Qırımtatar medeniyetini tedqiq etken, saqlağan ve populârlaştırğan "Qırımtatar studiyaları" büyük halqara leyhasınıñ bir qısmıdır. "Birlik School" talebeleri tarafından azırlanğan "Accı badem çiçegi açqan yerde..." adlı teatrleştirilgen numayış tedbirniñ temeli oldı.
"Bu ğaye daa 2022 senesi boş ayda peyda oldı. Men ve qoqla ustaları, bütün dünyadan 40 ustanen bayramlarnı, urbalarnı, ananelerni ögrenip, 63 kompozitsiyanı yarattıq. Er bir qoqla — bir ikâye, bir menba, bir müzey hatıraları. Bundan da ğayrı, sergi de olacaq — bu unikal bir şey. Şimdi Kıyivde cenkte yaşağan balalar sürgünlikniñ qorqunçlı vaqiaları aqqında tarif eteler", — dep sergi teşkilâtçısı, "Ukrayinanıñ merasim medeniyeti" cemaat teşkilâtınıñ reisi Valeriya Levkivska tarif etti.
Bundan ğayrı, mayısnıñ 16-nda "Umma" Ukrayina musulmanları diniy idaresiniñ camilerinde Qırımtatar halqınıñ sürgünliginiñ 81 yıllığına bağışlanğan dualar ötkerildi. Soyqırım neticesinde elâk olğanlarnıñ hatırasını añdılar.
Kıyivde dua ve hatıra tedbirine 200-den çoq insan keldi, dep "Umma" Ukrayina musulmanları diniy idaresiniñ yolbaşçısı Dilâver Saidahmetov bildirdi.
"Bu bizim borcumızdır: er yıl şu hatırlav künlerinde biz vaqialarnı hatırlaymız. Bu bizim ecdatlarımıznıñ, babalarımıznıñ, atalarımıznıñ ikâyesidir. Bu sene daa çoq insannı celp etmek içün daa açıq tedbir keçirmege qarar aldıq, çünki sıq-sıq böyle ola, bu vaqialar aqqında tek Qırımtatarlar bileler, diger millet vekilleri ise — pek az bileler", — dep qayd etti o.
Qırımtatar halqınıñ genotsid fedalarınıñ hatıra kününe Suspilne Qırım taqımı "Пам’ять/Hatıra" vesiqalı leyhasını azırladı. Onı mayısnıñ 19-nda Kıyivde Qırım musulmanları diniy idaresinde taqdim ettiler.
"Bu filmde bizge eki şey meraqlandıra. Birincisi — hatıra kontekstidir. İşte bu sebepten filmniñ adı "Hatırla"dır. Bu, ağızdan-ağızğa, nesilden-nesilge berilgen tarihiy ikâyedir. Filmde olğan üç nesilniñ er biri — eñ eskilisi, orta ve genç — sürgünlik añlamını şekillendirdi", — dep filmniñ müellifi Oksana Bovsunovska tarif etti.
Vesiqalı leyha Qırım musulmanları diniy idaresinde (QMDİ) kösterildi. Tedbirniñ moderatorı Türkiyedeki Ukrayina fevqulâde ve vekâletli elçisi Nariman Celâl oldı.
Taqdimden soñ QMDİ müftisi Ayder Rustemov elâk olğan Qırımtatarlar içün dua oqudı ve Vatanına — işğalden azat etilgen Qırımğa — qaytmaq içün dua etti.
Bundan da ğayrı, Qırımtatar halqınıñ sürgünliginiñ 81-inci yıllığında Praga şeerinde, şimdi Çehiya Cumhuriyetinde yaşağan cemaatnıñ vekilleri genotsid fedalarınıñ hatırasını añmaq içün aktsiya keçirdiler. Tedbirni Qırım faalcileri "Prazka maydan" cemaat teşkilâtınıñ desteginen teşkil ettiler.
"Qırım ve Qırımtatar halqınıñ tarihındaki müim ve unutılmaz vaqialar taqvimi" taqdim etildi
Mayıs ayınıñ 8-nde Kıyivde Qırımtatarlarnıñ tarihı, ananeleri ve tilini milliy üslüpte bediiy şekilde birleştirgen medeniy-tarihiy leyhanıñ "Qırım ve Qırımtatar halqınıñ tarihındaki müim ve unutılmaz vaqialar taqvimi"niñ birinci neşiri taqdim etildi.
Taqvim üç qısımdan ibaret: er bir ükümdar aqqında malümatnen Qırım hanlarınıñ soy-sopı, müim vaqialarnıñ hronologiyası ve meşur şahıslarnıñ tercimeialları, bayramlar, milliy öz idare organları ve medeniy añlatmalar.
Bütün metinler Ukrayin tercimesinen beraber Qırımtatar tilinde berilgen.
"Başta malümat Qırımtatar tilinde, soñra Ukrayin tilinde berile. Ve bu kerçekten de pek müimdir. Bu tilni yeterli derecede bilmegen ya da ögrenmegenler içün pek faydalı olur", — dep tercimanlardan biri Mamure Çabanova qayd etti.
Leyhağa "Avropa demokratiya fondu" ve "Radio Küreş" malümat yardımı kösterildi. Onlayn versiyası endi bar, ve taqım Qırımtatar halqınıñ kollektiv hatıralarını saqlamağa yardım etmege çağıra.
Deñiz ve Özüden yüzlernen kilometr keçti: Yevpatoriyalı fermacı işğal etilgen Qırımdan öz yahtasını qurtardı
Fırtına vaqtında, elinde harita tutıp ve iç bir bağı olmağan Mıkola Havhun işğal etilgen Yevpatoriyadan (KezlevRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adden) çıqıp, öz "Aksel" yahtasını qurtarmaq içün yolğa çıqtı. Yasaqlarğa, apiske aluv ve mülküniñ tutıp alınması telükelerine baqmadan, o, onı Kıyivge alıp keldi. O, qurtuluv ikâyesini Suspilne Qırım jurnalistlerine tarif etti.
Yevpatoriyalı (Kezlevli) Mıkola Havhun, Kıyivde öz "Aksel"ini köstere. O, dedi ki, bu qayıq degil, işğalcilerge qaldırıp ketmege istemegen, ya da imkânı olmağan, onıñ nefes aluvıdır.
Qırımçaq, qaray ve qırımtatar tilleri ğayıp ola: Ukrayina tamır halqlarınıñ tillerini nasıl qurtarmaq mümkün
Qırımtatar, qaray ve qırımçaq tilleri — Ukrayinanıñ unikal medeniy mirasıdır. Amma bu tillerniñ episi UNESCO tarafından ğayıp olğan tiller cedveline kirsetilgen. Olardan biri endi tolusınen yoq olğan bir tildir.
Suspilne Qırım tilşınaslar, tarihçılar ve er üç tamır halqlarınıñ temsilcileri yardımınen, tillerniñ nesillerden nesillerge ne içün keçmegenini, devletniñ olarnı saqlap qalmasına nasıl yardım ete bilecegini ve cemaatlarnıñ özleri balalar içün derslerden başlap, Şevçenkonıñ tercimelerine qadar neler yapqanını ögrene.
"Meniñ sürgünligim": qırımtatar jurnalisti Osman Arifmemetovnıñ SİZOda yazğanı kitap dünya yüzüni kördi
Rusiye işğalli akimiyeti tarafından 14 yılğa mahküm etilgen qırımtatar vatandaş jurnalisti Osman Arifmemetov apishanede olğanda kitap yazıp neşir etti. Mayıs ayınıñ 22-nde "Meniñ sürgünligim. Qırım jurnalistiniñ SİZOda yazğan reportajları" adlı kitap bastırıldı.
Bu kitapta Osmannıñ, Simferopoldan (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adten) Minusinskke qadar Rusiye tahqiqat izolâtorları ve apishanelerinde bir qaç yıl devamında yazğanı metinler bar. O, mabüslerniñ yaşayışını, tutuv şaraitini, ruhiy basqı, zorbalıq ve Rusiye mahkeme sistemasındaki sahtelevlerni tarif ete.
Arifmemetov — riyaziyat ocası, programmacı ve Qırımda qanunsız tintüvler ve sahte mahkeme esnaslarını aydınlatqan ilk vatandaş jurnalistlerinden biridir. Daa soñra o da repressiya aletiniñ qurbanı oldı. 2022 senesi sahte "terrorizm"de qabaatlanıp mahküm etildi.
Rusiye mahkemesi siyasiy mabüs Oleksandr Sizikovnı azat etti
Mayıs ayınıñ 26-nda belli oldı ki, Krasnoyarsk vilâyetiniñ Minusinsk şeer mahkemesi 39 yaşındaki Qırım siyasiy mabüsi Oleksandr Sizikovnı azat etti. Hastalığı sebebinden apisten çıqtı. Apishanede sekiz aydır yatqan I gruppanıñ saqatı keçirdi.
"İlk 4 yılını apishanede keçirecek edi, qalğan 13 yılını — sert rejimli müstemlekede. Azat etilgen soñ Sizikovğa daa bir buçuq yıl areket sıñırı cezası berildi. 2020 senesinden başlap adam ev apsinde edi, 2024 senesiniñ ilk küz ayında ise o, SİZOğa yerleştirildi. Şimdi o azatlıqtadır. Ve bu bizim içün büyük quvançtır", — dep Mümine Saliyeva yazdı.
Jurnalist ve uquq qorçalayıcı Lütfiye Zudiyeva Facebookta yazdı ki, Sizikov başta Krasnoyarsktan Soçige, soñra ise işğal etilgen Qırımğa ketecek.
"Mahkeme oturışı aqqında malümat mahkemeniñ resmiy saytında evelden peyda oldı, amma dava tafsilâtları gizlengen edi. Advokatlarnıñ malümatına köre, 2020 senesi oraq ayında Qırımda tutulğan Qırım siyasiy mabüsi Oleksandr Sizikov aqqında söz yürsetile edi. Mahküm etilgenniñ anası Olena Sizikovanıñ bildirgenine köre, dava malümatı mahkemege 2025 senesi çiçek ayınıñ 4-nde keldi, oğlu Krasnoyarsk vilâyetindeki hastahanege tibbiy baqıluvğa ketirilgen soñ", — dep Lütfiye Zudiyeva yazdı.
Rusiye Qırım adlarını nasıl deñiştirdi: Sevastopoldan Aqyarğa
Qadimiy Aqmescitte kezinti, Aqyar ya da Kefe yalılarında raatlanmaq bile. Bu ve diger adlar Qırım yarımadasında er keske belli degil. Aksine, Simferopol, Sevastopol ve Feodosiya er bir haritada qayd etile.
Lâkin bu adlar, Rusiye imperiyası zamanından berli sistemli ad deñişmeleriniñ neticesidir. Qırımtatar adlarını deñiştirüvniñ daa bir dalğasınıñ müellifi — İosif Stalin. O, yarımadadan tamır halqınıñ hatırasını silmege nasıl muvafaqiyet kösterdi ve deñizciler Stalinge dağ ve özenlerniñ adlarını deñiştirmege nasıl imkân bermedi, dep Suspilne Qırım tarif ete.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız