2025 senesi çiçek ayında Rusiye işğalcileri siyasiy mabüslerge tibbiy yardım bermeyip, vaqtınca işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ aqlarını bozmağa, qanunsız ükümlerni çıqarmağa ve «Volgoneft» tankerleriniñ qazasınıñ aqibetlerini yoq etmege devam eteler. Ukrayina ise qırımtatar tili ve medeniyetini saqlamağa çalışa.
Suspilne Qırım ise, bu ay devamında yüz bergen vaqialar neticelerini toplap yayınlay.
"Volgoneft" tankerleriniñ qazasınıñ aqibetleri
Çiçek ayınıñ 1-nde Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirligi, işğal etilgen Qırımda ve Sevastopolda (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adda) 1,5 biñ tonnadan çoq mazutnen kirlenilgen topraq ve qum toplanğanını bildirdi.
Aynı zamanda işğal etilgen Qırımda bu yılnıñ başından berli yüzden çoq yunus balığı elâk oldı. "Bu seneniñ qara qış ayından çiçek ayına qadar Qırım yarımadasınıñ yalısında 110 ölü yunus balığı qayd etildi", — dep aytıla haberde.
Yunus balıqlarınıñ ne sebepten elâk olğanları ve ne yerde tapılğanları belli degil. Aynı zamanda Keriç boğazında Rusiye tankerlerinden mazut tökülgen soñ eñ az 84 yunus balığı elâk oldı.
Çiçek ayınıñ 3-nde 3-nde RNBO yanındaki Sahte malümatnen küreş merkezi, Keriç boğazında batqan Rusiye tankerlerinden yañı mazut tökülüv aqımlarını kösterdi. Bu qaza neticesinde neft mahsulatı, suvuqlıq sebebinden, suv tübünde otura, sıcaqlıq başlağanda ise yuqarığa çıqa.
"Mütehassıslar çiçek ayında işğal etilgen Qırım ve RFnıñ Krasnodar ülkesiniñ yalılarına yañı mazut tökülüv yerlerini tahmin eteler. Ekologlarnıñ fikirince, mazut tökülmesiniñ aqibetlerini yoq etmek içün eñ az üç yıl kerek olur, Qara deñiz yalısınıñ tam ğayrıdan tiklenmesi ise beş yıldan on yılğa qadar süre bilir", — dep aytıla haberde.
Birazdan İşğal etilgen Qırım ekologiya naziri Olga Şevtsova bildirdi ki, Rusiye işğalcileri, "Volgoneft" tankerleriniñ qazasından soñ Qırımda mazutnıñ utilizatsiyası başlandı. 16 tonna neft yoq etilmek içün yollanıldı.
"O yerde 250 tonnağa yaqın qalımtı biologik usulnen utilizatsiyağa azırlanıla. Yaqın künlerde birinci 50 tonna qalımtı mahsus bakteriyalarnen işlenmege başlaycaq", — dedi Şevtsova.
Sahte malümatqa qarşılıq kösterüv merkeziniñ malümatına köre, işğal etilgen topraqlarda Azaq deñizinde ekologik vaziyetniñ fenalaşuvı qayd etile. Mariupolda balıq ölümi qayd etildi, işğal etilgen Qırımda Keriç civarında ise yüzlernen ölü yengeçniñ yalığa atılması qayd etildi.
Ekologik felâketniñ sebebi Keriç boğazında Rusiye tankerlerinden mazut tökülmesi ola bile.
"Rusiye Federatsiyasınıñ kontrolinde olğan Azaq deñizi ekologik buhranğa oğray. Amma işğalli akimiyet ekologik tedbirlerni körmey, meselelerni körmemezlikke ura. Bu teşviqat "ğalebe"ni telâş doğurğan adiselerniñ etrafına yapıştırmağa tırışa", — dep Sahte malümatqa qarşı merkezi qayd etti.
İşğalli Qırım polisi siyasiy mabüs Vadım Siruknıñ apayına keldi
Çiçek ayınıñ 3-nde siyasiy mabüs Vadım Siruknıñ apayı Anna Boğaçovanıñ evine işğalli Qırım polisiniñ hadimleri keldiler: "İzvestiya" neşiriniñ teşviqatçısı Aleksandr Fedorçaknıñ mezarı yaqılğanını bilemi, dep soradılar.
"Subet vaqtında mayor Konosov apiste yatqan aqayı aqqında soradı, onıñnen bağları ve apis müddeti aqqında soradı. Soñra Boğaçovanıñ özünen bağlı sualler peyda oldı: kimnen yaşay, yerli mezarlıqta "İzvestiya" arbiy mühbiri Aleksandr Fedorçaknıñ mezarı yaqılğanını bilemi", — dep "Qırım birdemligi" bildirdi.
Qadın, tanışları ve advokatına haber etkenini bildirgen soñ, "polis hadimi" onıñ qullanğan messencerlerini ögrenmege başladı ve telefonını almaqnen qorquzğanını bildirdi. "Polis hadimleri" Anna aqayınıñ qardaşını alıp kettiler, soñra evge yiberdiler.
Çiçek ayınıñ 7-nde Kurbedinov "Qırım birdemligi" cemaat teşkilâtına haber berdi ki, o Qırımnıñ işğalli Nıjnöğirsk rayonı (şimdiki Biloğirsk rayonı) prokurorlığına muracaat etip, "polis hadimleri" çiçek ayınıñ 3-nde siyasiy mabüs Vadım Siruknıñ ömür arqadaşı Anna Boğaçovanıñ evine kelgen soñ, "polis hadimleri öz vazifelerini aşqanı"nı bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, ziyaret vaqtında "polis hadimi" qadınnı "artıq maşna aydamağa ve olarnıñ rayonında yaşamağa yasaq etmege qorquttı". Boğaçovanı olarnen beraber ketmege çağırdılar, lâkin bu aqqında vesiqa berilmedi.
"Er kes, hususan uquq qorçalayıcı organları, Vadım ve oña beñzer mabüsler, siyasiy mabüsler olğanını bile. Bu insanlar iç bir vaqıt zorbalıq, terrorizm ya da aşırıcılıq areketlerine qoşulmağan edi. Amma buña baqmadan, olarnı çeşit cedveller ve terroristler cedvellerine kirsete. Tek bu sebepten olar ve qorantaları taqip etile", — dep Kurbedinov añlattı.
Qırımnıñ Nıjnöğirsk (şimdi Biloğirsk — QarasuvbazarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) rayonınıñ işğalli prokurorlığı Biloğirsk "tahqiqat bölügi"ne advokat Emil Kurbedinovnıñ muracaatını yolladı, o, siyasiy mabüs Vadım Siruknıñ apayı Anna Boğaçovanı ziyaret etkende "polis"ni vekâletlerini aşqanında qabaatladı.
Çiçek ayınıñ 25-nde advokat, "Qırım birdemligi" cemaat teşkilâtına bunı bildirdi.
Advokatqa cevap olaraq "prokuror" onıñ muracaatınıñ kopiyasını İşğalli Tahqiqat eyyetine yollağanını bildirdi, çünki müessiseler, "yazılı muracaatta qoyulğan meselelerniñ çezilüvi bir qaç devlet organınıñ vekâletine ait olsa", arizanıñ muracaatınıñ kopiyasını diger akimiyet organlarına ya da quvet strukturalarına yollay bileler.
Qırımtatar tiliniñ imlâsı qabul etildi
Çiçek ayınıñ 4-nde Ukraina Nazirler Kabineti qırımtatar tiliniñ latin urufatına esaslanğan imlâsını resmen tasdıqladı. Vesiqa, tilniñ fonetik hususiyetlerini köz ögüne alıp, imlâ ve punktuatsiya qaidelerini belgiley.
İmlâ, qırımtatar tiliniñ latin urufatına esaslanğan elifbesini tasdıqlağan 2021 senesi ilk küz ayınıñ 22-nde qabul etilgen Nazirler Kabinetiniñ qararına köre işlep çıqarıldı. Vesiqanıñ leyhası 2024 senesi boş aynıñ 4-nde Qırımtatar tili meseleleri milliy eyyeti tarafından evelden tasdıqlanğan edi.
Vesiqa azırlanğanda qırımtatar tilinde yazılışnıñ XIII asırdan bugünge qadar inkişafınıñ hususiyetleri, şu cümleden arap urufatından kiril urufatına keçüv ve 1990 seneleri latin urufatınıñ ğayrıdan tiklenüv ıntıluvları köz ögüne alındı.
"Amma latin urufatına esaslanğan qırımtatar elifbesiniñ qırımtatar milliy Qurultayınıñ delegatları tarafından tasdıqlanğan şeklinde resmen tasdıqlanmasına daa on bir yıl kerek oldı: 2021 senesi ilk küz ayınıñ 22-nde Ukraina Nazirler Kabineti "Qırımtatar tili elifbesiniñ tasdıqlanuvı aqqında" qararını tasdıqladı", — dep Çubarov bildirdi.
Yañı imlâ qararı 2022-2032 seneleri qırımtatar tiliniñ inkişaf strategiyası ve 2023 senesi oraq ayınıñ 28-nde qırımtatar tiliniñ standartı aqqında ükümet emrini yerine ketirüvniñ bir qısmı edi.
"Oksigen stantsiyası"
Çiçek ayınıñ 7-nde, Kıyivde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ sürgünligi aqqında "Oksigen stantsiyası" filminiñ premyerası keçirildi. Ruhnıñ küçü, halqınıñ aqları oğrunda küreş ve bütün manialarnı yeñgen sevgi aqqında ikâye eñ yaqın vaqıtta ukrain seyircisi içün irişilecek.
Film Mustafa Cemilevniñ Yakutiyadaki sürgünlik vaqtını tasvirley, anda o, oksigen stantsiyasında çalışa edi. İşte, anda, uzun mektüpleşken soñ, oña sevgilisi Safinar keldi. Olarnıñ körüşüvi repressiyalarğa qarşı teren ve sıñırsız bir sevgi ikâyesiniñ başlanğıçı oldı.
Mustafa Cemilev özü de, videonı seyir etken soñ, apayınıñ suretiniñ tiklenilmesinden tesirlendi.
"Anda Safinarnıñ rolüni güzel bir qadın oynadı — bu gençlikte menim apayım edi. Yakutiyada maña: "Sen onı hırsızladıñmı?" dey ediler. "O, öz isteginen keldi", dep aytam. İnsanlar inanmadılar. O, menim aqqımda çoq şey eşitken edi, menimce, maña 303 kün aşsız yaşadım, dep aytqanlar. O, yahşı bir aqay olacağına qarar berdi, onı aşatmaycaqmız. O, yañlış oldı, şunıñ içün er kün maña çibörek pişire", — dep Mustafa Cemilev hatırlay.
"Oksigen stantsiyası" filmi Yakutiya sürgünliginde bulunğan 37 yaşındaki qırımtatar Mustafa Cemilev aqqındadır. Dört apis müddetini keçirdi, sebebi — sürgünlikten soñ tuvğan toprağına qaytmaq aqqı içün küreşken halqınıñ aqqıdır. Cemilev, küreşmege vazgeçmeden, içki küçü ve sevgisi sayesinde dayandı. Ve bu, onıñ dayanıqlılığınıñ esas menbası oldı.
Çiçek ayınıñ 10-nda film ukrayin kinoteatrlerinde taqdim etildi.
Anna Rizatdinova: idman zalı, qorantası ve Qırım aqqında arzusı arasında
Anna Rizatdinova — Rio-2016 Olimpik oyunlarınıñ tunç medalisti, Kıyivdeki bediiy gimnastika akademiyasınıñ tesisçisi ve ana. Onıñ er künlik cedveli daqqalarğa yazılğan: trening, media leyhaları, Akademiyadaki işler ve ev işleri. Amma Simferopolda (Aqmescit) doğğan qadın toqtamağa alışmadı — bu sene özü ve oğlu Roman içün daa çoq vaqıt ayırmağa söz berdi.
Suspilne Qırımğa bergen intervyusında o, sportta öz yolunı, idmancılıq işini, bala bölüklerine zemaneviy yanaşuvını ve iş ayatını analıqnen birleştirüvini tarif etti.
Qırımdaki medeniy miras obyektleri
TASS agentligi Rusiye kontrolindeki "Qırım medeniyet nazirligi"ne atfı etip haber berdi ki, Qırımnıñ medeniy miras obyektleriniñ 44%-i restavratsiyağa muhtac. Yarımadanıñ işğalli akimiyeti "medeniy miras obyektleriniñ devlet cedveli"ne kirsetken 2 409 abideden 1 070-i bu.
"Bugünki künde 2 409 obyekt medeniy miras obyektleriniñ yekâne devlet reyestrine kirsetildi. Bütün obyektler içün tehnikiy vaziyet vesiqaları azırlanıldı, olarğa binaen 1070 obyektke eñ yaqın beş yıllıq tsikl boyunca saqlav işleri yapılacaq, bu ise, medeniy miras obyektleriniñ 44% teşkil ete", - — dep aytıla haberde.
Çiçek ayınıñ 18-nde ise Ukrayina tarihı ve medeniyetiniñ hatıra künü, Ukrayina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi bildirdi ki, işğal vaqtında Qırımda 200-den çoq arheologik abide bayağı zarar kördi. Eñ azından 80 mezarlıq, 40-tan çoq meskün yer ve qasaba ve 20 yerastı nekropol bar.
"Olarnıñ arasında — Otarköy (Frontove) köyü yanındaki unikal mezarlıq kompleksleri, Hersonesniñ nekropolı, Vranautka (Gonçarne) köyündeki krematsiyalarnen mezarlıq, Carcara (Keriç yarımadası) özeniniñ aşağı yalısında elitar mezarlıqlar. Böyle qazmalardan alınğan şeyler de Rusiye işğalli memuriyet organları tarafından zapt etildi. "Rusiye ordusı tarafından zapt etilgen onlarnen obyekt (Pans şeerçigi ve mezarlığı, Arabat qalesi, Or-Qapu qalesi ve Or şeeri) iç bir tedqiq yapılmayıp yoq etildi", — dep aytıla haberde.
"2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye Hansaraynıñ "restavratsiyası"nı başladı, bu ise, aslında, onıñ yoq etilmesidir. Büyük Han Cami eñ çoq zarar kördi: cevir ağacından yapılğan tamir etilgen tavan çıqarıldı, altınnen örtülgen buzağı terisinden plafon yoq etildi, qadimiy ağaç avize izsiz ğayıp oldı", — dep aytıla haberde.
BMTnıñ Daimiy Forumında Meclis, tamır halqlarınıñ parlamenti olaraq taqdim etildi
Çiçek ayınıñ 21-nde Qırımtatar maaliy merkeziniñ reisi Eskender Bariiev Facebook saifesinde bildirdi ki, BMTnıñ Tamır halqları meseleleri daimiy forumınıñ 24-nci sessiyasında Qırımtatar Milliy Meclisi ilk sefer teşkilât olaraq degil de, tamır halqınıñ parlamenti olaraq taqdim etildi.
"Şimdi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri tamır halq mebusları yanında, meselâ, Norvegiya, İsveçiya ve Finlândiya Saami parlamentleriniñ vekilleri yanında bir yer alacaqlar", — dep añlattı o.
QMMniñ reisiniñ aytqanına köre, o, prezident tarafından teşebbüs etilgen "Ukrayinanıñ tamır halqları aqqında" qanun leyhasınıñ yerine ketirilmesi ve Meclisniñ tamır halqınıñ temsil organı olaraq uquqiy statusınıñ pekitilmesini bekley.
Siyasiy mabüslerniñ sağlıq alı
Rusiye işğalcileri tarafından 18 yılğa maküm etilgen "Aluşta" din cemaatınıñ sabıq azası Ruslan Mesutovnı Tabağa qasabasındaki hastahaneden Yakutsktaki KTTOKamera türlü tek odağa qaytardılar. 21 kün devam etecek tedaviylevge baqmadan, onı bir aftadan soñ yazılıp çıqardılar.
Qız qardaşı Suvade Mesutovanıñ aytqanına köre, mektüpte hastahanede oña "bir qaç ap" berilgeni aqqında aytıla. Daa evel Mesutov saban ayınıñ 11-nde ağır yürek ağrısı sebebinden hastahanege yatqızılğanını bildirdi. Şimdi oña yüksek qan basımı, apishanede çıqarılğan hronik hepatit C ve hronik bel ağrısı diagnozı qoyuldı.
11 yılğa üküm etilgen qırımtatar faalcisi Yaşar Şıhametovnı büyrek ve bel ağrısı sebebinden Rusiyeniñ Saratov vilâyetindeki Balaşov şeerindeki apishane hastahanesine yerleştirdiler.
Çiçek ayınıñ 22-nde onıñ apayı Lilâ Şıhametova "Qırım birdemligi" cemaat teşkilâtına bunı bildirdi.
"O, özüni yaramay duyğanı ya da hronik sağlıq meseleleri sebebinden hastahanege yatqanını aytmadı", — dep qayd etti o.
Qırımda işğalli mahkeme tarafından 15,5 yıl apis cezasına mahküm etilgen siyasiy mabüs Volodımır Yakımenko müstemlekede ayatı içün telükeli şaraitte tutula — tibbiy yardımnıñ yoqluğı ve ruhiy basqı sağlığınıñ ciddiy bozulmasına ketirdi.
"Mide gastriti ve on eki barmaq içeginiñ ülserini çekkende mahsus dietanı tutmaq kerek, amma bunı hayal etmek bile kerekmey, bunı añlaymız", — dep apayı Olena Yakımenko qayd etti.
Fizikiy azaplardan ğayrı, Volodımır Yakımenko maneviy basqığa da oğray. Olena aytqanı kibi, müstemleke hadimleri, hususan, cenk mevzusını qullanıp, onı muntazam sürette çatışmağa çekireler. Appelâtsiya muracaatları qabul etilmey, oña ise yalıñız yarım yılda bir kere 20 kilogramm ağırlığında posılkalar izin berile. Qorantalarnen bağ da pek sıñırlı. Şimdilik başqa bir müessisege etap etilmesi planlaştırılmay.
Hizb ut-Tahrir davasınıñ ekinci Canköy gruppası
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesinde "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ ekinci Canköy gruppasınıñ mabüslerine üküm bildirildi. İşğalciler altı qırımtatarnı 11-14 yılğa qadar apis cezasına mahküm etti.
69 yaşında Canköy sakini, ev tehnikası tamircisi Halil Mambetov, Canköy rayonınıñ 55 yaşındaki iş adamı Refat Seydametovğa üküm çıqarıldı. Prokuror Mambetovğa kibi oña da sert rejimli müstemlekede 17,5 yılnı talap etti. Ekisi de 14 yıllıq apis cezasına mahküm etildi, dört yıl apishanede, qalğan müddetini ise sert rejimli müstemlekede keçirecek. Mahkeme er kesni müstemlekeden azat etilecek soñ bir yılğa areket sıñırlavını berdi.
Daa evel prokuror 41 yaşındaki qurucı Osman Abdurazakov, 51 yaşındaki qurucı Leman Zekeryayev, 31 yaşındaki ödeme terminallarınıñ tamircisi Ayder Asanov ve 39 yaşındaki ev tehnikası tamircisi Ekrem Kroş içün 17 yıllıq apis cezasını istedi. Aynı vaqıtta Kroş, Zekeryayev ve Abdurakovğa da 14 yıllıq apis cezası berildi.
Mahkeme tek Ayder Asanovnı 11 yılğa azatlıqtan marum etti, birinci üç yılını apishanede keçirecek, qalğan müddetini — bir yılğa azatlıqtan marum etüvnen sert rejimli müstemlekede keçirecek.
"Bütün altı faalcini mahkeme "Hizb ut-Tahrir" islâm siyasiy firqasınıñ faaliyetinde (RF Ceza qanunnamesiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı) ve akimiyetni zorbalıqnen zapt etmege azırlanuvda (RF Ceza qanunnamesiniñ 30 maddesiniñ 1-inci qısmı, 278-inci maddesi) qabaatladı. Teşkilât 2003 senesinden berli Rusiyede yasaqlanğan edi, amma 2014 senesine qadar Qırımda açıqtan-açıq ve sıñırsız faaliyet köstergen edi. Mahküm etilgenlerge qoltutmaq içün tahminen 30 insan — soy-sopları ve diger faalciler — keldi", — dep bildirildi.
Üç qız-qardaşnıñ üç oğlu apishanede: Qırımdaki repressiyalar aile faciası oldı
Qırımdaki Rusiye repressiyalarından bütün qorantalar zarar kördiler. Siyasiy mabüsler baba ve oğul olğan qorantalar bar, apishanelerde ise tuvğanları da bar. "Suspilne", üç qırımtatar qadını Lemara, Elvira ve Zera ve olarnıñ esirlikte olğan oğulları aqqında tarif ete.
Bu yarımadada qorantalarğa qarşı yapılğan, ruhnı qırmaq ve bölmek içün yapılğan, amma neticesinde yaqınlar arasındaki bağlarnı pekitip olğan basqılar aqqında ikâyedir.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız