Er sene qara qış ayınıñ 12-sinde Ukrainada Ukrain siyasiy mabüsi künü qayd etile. Bu, siyasiy sebeplerden tevqif etilgen insanlarğa ürmet künüdir. Şura rejiminin repressiyaları ve zalımlığına qarşılıq köstermege çağırğan Vyaçeslav ÇornovolUkrain siyasiy erbabu, dissident, Ukraina Milliy areketiniñ teşkilcilerinden birinıñ teşebbüsinen 1975 senesinden berli bu kün qayd etile.
Kreml esirleriniñ taqdirini tafsilâtlıca ögrenmek içün Suspilne Qırım mütehassıslar ve sabıq siyasiy mabüslernen laf etti.
Advokat Mıkola Polozov
Sizce qırım siyasiy mabüslerinen bağlı deñişmeler ne içün keçirilmez?
Bu kerçekten büyük bir meseledir. Kerçekten de esir etilgen askerlerniñ soñ deñişmesi, büyük bir pauzadan soñ keçirildi. Amma çoqusı esir etilgen askerler, yani tınç yaşağan reineler degil, edi. Deyerli altı ay devamında esir etilgen insanlarnı deñiştirmediler. Siyasiy mabüslerniñ deñişmeleri de keçirildi. Soñ büyük deñişme çerçivesinde ukrain siyasiy mabüsleriniñ parçasını azat etip qaytardılar, olar arasında Edem Bekirov, Oleh Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Keriç boğazında tutulğan ukrain arbiy deñizcileri edi — mezkür deñişme dört sene evel, 2019 senesi, keçirildi. Ve esas meselesi, ukrain akimiyetiniñ bu insanlarnı qaytarmağa istememesi degil, rus akimiyetiniñ öz apishanelerinden ukrain siyasiy mabüslerini çıqarmağa istememesidir.
Qırım sakinleri olğan ukrain vatandaşlarını qaysı maddelerge köre tutalar?
Qırımdan ukrain siyasiy mabüsleri aqqında laf etsek, olarnıñ büyük parçası, elbette, "Hizb ut-Tahrir"nıñ faaliyetinde iştirak etmekten qabaatlanğan ve taqip etilgen qırımtatarlardır. Bu, "terror teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etüvi" ya da "terror faaliyetini teşkil etüv" ve "akimiyetni qanunsız olaraq yıqma ıntıluvı" maddeleridir.
Eger Nariman Celâl, Ahtemov qardaşları aqqında laf etsek, olar “diversiya”, “patlayıcı aletlerni satuv” maddelerinde qabaatlandı. Eger İvan Yatskin aqqında laf etsek, bu “casuslıq şeklinde devlet hainligi” maddesidir.
Bu cinaiy davalarnıñ çeşitligi o qadar keniş degil, amma çoqusı allarda olarğa mücibi uzun tevqif müddetini bereler. Ve, elbette, terrornen bağlı maddeler qorçalayıcı tarafqa zorluqlarnı yarata, apishane şartları daa şiddetlidir.
“Kreml siyasiy mabüsleriniñ aqrabalarınıñ birleşmesi”niñ başı İhor Kotelânets
Şu anda ukrain siyasiy mabüslerinen bağlı vaziyet nasıl?
Umumen tolu miqyaslı tecavuz başlağan soñ “siyasiy mabüs” statusı, keçkende kibi o qadar açıq-aydın degil oldı. Çünki tolu miqyaslı tecavuzdan evel siyasiy sebeplerden tevqif etilgenlerniñ sayısı 130-170 edi. Ve biz añlay edik ki, olar bir yerde post yazğanları ya da mitingge ketlenleri sebebinden tevqif etilgen tınç yaşğan insanlar edi.
Tolu miqyaslı tecavuzdan soñ tevqif etilgen insanlarnıñ sayısı biñlercege arttı. 2022 senesinden evel tevqif etilgen insanlarnıñ sayısı ise tahminen 200 insandır. Olar, uquq qorçalayıcı teşkilâtlarnıñ ögrene bilgeni insanlardır.
Olarnıñ alı aqqında laf etsek, o pek qıyınlaştı, çünki bizim aytqanımız kibi, tolu miqyaslı tecqvuz başlağan soñ olarnıñ mesleat yardıma irişimi yoq. Yani bundan evel anda aqrabaları kete ediler ya da konsul kete edi, ya da advokat kele edi. Yani bir insan bar edi, şimdi ise olar öz başına qaldılar. Ve olarğa bir şey bermek imkânı yoq. Çoqusı allarda, yazıq ki, mektüp yazmaq ve telefon etmek imkânı da yoq. Müstemlekelerniñ memuriyetleri vekâletliginen sıq-sıq suistimal eteler. Tevqif şartlarını qıyınlaştırmaq içün er bir sebep qullanalar.
Rusiyeniñ tevqif etile bilecek tınç yaşağan insanlarnıñ bitmez yedegi bar. Rusiye, ukrainalılarnıñ yaşamağa devam etkenleri topraqlarnıñ büyük qısmını kontrol ete. Bir daqqa Rusiye ukrainalılarnı tuta bile, amma azat etüv meselelerinde areketsizlik aqlanmaz. Ukraina em tınç yaşağan insanlarnı, em de siyasiy mabüslerni azat etmege ve insanlarnıñ tutulmasını ezelden yoq etmege yardım etecek mehanizmlerni teşebbüs etmeli ve yaratmalı.
Sabıq siyasiy mabüs, asker Yevhen Panov
Yevhen bey, lütfen, rus esirliginden qaytıp ayatıñız nasıl deñişkenini añlatıñız
Nasıl deñişti? Endi dört sene ve altı ay evel esirlikten qayttım, endi çoq deñişti, şu anda epimizniñ ayatı pek deñişti. Cenk sebebinden ve şu anda men bulunmaq kerekligim bir yerdem. Yaşağanım yer işğal etildi. Men bahtlım ki, o qadar telükeli olmağan yerge yaqınlarım kete bildiler. Ve şimdi raatsızlanmaya bilem, çünki birinciden olar anda bulunğanda pek qıyın edi. Bundan soñ bizim ülkemizni qorçalamaq vazifelerini yapmaq mümkün oldı. Şu anda tamam cebeniñ sıfırıncı kilometrinde degilim. Amma aytayım ki, bizim kelecek ücümimizge ve bizim ülkemizni azat etmege azırlav planınen bağlı vazifelerni yapam.
Ne içün ceklşemege qarar berdiñiz? Bir vaqıt siyaset ambitsiyalarıñız bar edi. Ne içün tamam qorçalamağa, devlet sektorında çalışmamağa qarar berdiñiz?
Aytam ki, çünki bu cenk bekley edim, bu nasıldır basmaqalıp olacaq. Olacağını bile edim, tek tahirta yañlış yaptım. Biraz soñ olacağını tüşündim. Ve kerekli kibi azrılanamadıq. Tamama öz şeerimde TrOTopraq mudafaası aqqında qanun çıqqan soñ tamam menim şeerimde bir batalyon teşkil etmek içün ğayretler kösterdim.
Batalyon teşkil ettik, şu anda arbiy vazifelerni yapa, batalyonnıñ uquqiu adresi Enerğodar şeeridir. Men bellesem, o yerge qaytacaqmız ve er şey yahşı olacaq. Men aytmağa ister edim ki, devlet sektorında çalışmamağa qarar berdim, çünki kerçekten de devlet sektorında iş tecribem yoq, atom stantsiyasında çalışa edi. Men alâ daa Enerğodar şeeriniñ şeer şurasınıñ mebusım, amma şu anda böyle kanunlar çıqtı ki, mebuslarnıñ faydası yoq, şeer başı ve arbiy-vatandaş memeuriyetleri ve başqaları yolbaşçılıq eteler. Yani şu anda men tamam Ukraina Silâlı Quvetlerinde vazifelerni yapam.
Siz esirlikten qaytqan soñ Ukraina devletiniñ areketleri nasıl edi, o sizni temin ettimi? Ve siz qaytqanıñıznı duymañız içün yardımnen temin etmege devam etemi?
Birinciden biz qaytqan soñ epimiz Feofaniya hastahanesinde yata edik. Anda bizni biraz tedaviylediler. Ve kerçekten de bu, bütün yardım edi, başqa bir şey yoq edi. Şu anda yañı bir qanun çıqardılar, nasıldır para ödegenlerini maña ayttılar. Men iç bir şey almadım. Aytalar ki, men ReNazirliginiñ nasıldır cedvelindem. Alâ daa iç bir şey almadım. Anda qaç para ödeyceklerini bilmeyim. Amma yardım etmediler. Qaytarğanım içün sağ oluñız. Bundan soñ öz başıñızdasız.
Topraqlar işğalden azat etilecek soñ ne yapaca1sıñız?
Kerçekten de men, bu cenkniñ çoqtan keç olğanını tüşünem. Silâlı quvetler, hayal etkenim bir yer degil, amma bundan ğayrı men tüşünem ki, şu anda er bir erkek mında olmalı, öz ailelerini qorçalamalı, vatanını qorçalamalı. Bundan soñ ne yapacağımı tüşmek (kerekmey - terciman), tüşünmedim bile. Şeerimni azat etmek, Qırım azat etmek kerek. Bundan soñ nasıl olacağını körermiz. İnşallah, Ukrainanıñ azat etilecegine epimiz yaşaycaqmız.
Silâlı quvetlerde çalışmağa hayal etmegeniñizni ayttıñız, o zaman cenk olmasa edi, ne aqqında hayal eter ediniz?
Adiy ayat yaşamağa, işke ketmege, para qazanmağa hayal ete edim. Dostlarım, yaqınlarım bar, raatlanmağa (hayal ete edim - terciman). Yani maña çeq şey kerekmey. Aytayım ki, adiy ayat yaşamağa ister edim. Yazıq ki, men bellesem, böyle olmaz. Mende olmaycaq.
Keçenlerde esir etilgen insanlarnı deñiştirip qaytardılar. Nasıl tüşünesiñiz, 2019 senesinden berli rus apishanelerinde bulunğan, tamam Qırımda qabaatlanğan insanlarnı ne içün deñiştirmediler?
Bu deñişmelerniñ nasıl keçirilgenini bilmeyim. Bunı yapqan, bizim reinelerimizni azat etken insanlarğa teşekkür biledirem. Çünki Rusiyeniñ insanlarnı deñiştirmege razı olması içün ne teklif etmek mümkün olğanını bilmeyim.
Tamam siyasiy mabüslernimi ne içün deñiştirip qaytarmaycaqlar? Şu anda Rusiyedeki şu akimiyetnen bir şey aqqında añlaşmaq nasıl mümkün? O zaman, men bellesem, insanlarnı deñiştirdiler, böylece oldı: Ukrainada prezident deñişti, olar bir şey istediler. Er vaqıtki kibi Ukrainanıñ Rusiyeniñ olacağını isteyler ve nasıldır dostane adımlarını teklif eteler. Belki men şanslım ki, meni azat etip qaytardılar. Anda çoq insannıñ, ayrıca qırımtatarnıñ, qalğanını bilem.
Sabıq siyasiy mabüs Andriy Zahtey
Andriy, esirlikten qatqan soñ ayatıñız nasıl deñişti?
Şu anda yavaş-yavaş özüme kelem. Tedaviylenem. İlâç içem. Elimden kelgenince tadaviylenem, çünki anda ciddiiy bir tedaviylevniñ yapıla bilmesi içün ciddiy para kerek. Aytayım ki, dayanmağa tırışam. Belki kiçik ayda hastahanege yatarım.
Bütün nişler tolu, yani ne yapacağıma dair iç bir fikrim yoq. Ayrıca şu anda cenk. Şimdi evde oturam, aş almaq içün kardaşıma biraz yardım etmege tırışam. Çoqusı allarda evde ailemnen.
Esirlikten qaytqan soñ devir yaşap, esirlikten qaytqan soñ birinciden nege ihtiyac duyulğanını ayta bilesiñizmi?
Ruhiy yardım kerek. Çünki bu zor. Alışmaq zor. Birisi bir şey aytsa, sen ise öz reaktsiyasından qorarsıñ. Men er vaqıt taraflarğa baqam, alâ daa yibermey. Añlayamağanım çeşit küçük şeylerge köz atam. Aile çoq raatlatıcıdır.
Telegram ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
