Herson vilâyetinde Heologlar mezarlığında on altıncı sektor pek qara ve başqa mezarlardan uzaqlıqtadır. Tahminen bir kilometrlik uzaqlıqta Çornobayivka uçaq limanı yerleşe. Mezarlıqnıñ esas yolu boyunca mezarlardan sarı çamur toprağınen sepilgen uzun bir yol bar. Olardan bazılarını baqalar ve yanında çemberler turalar. Bu tür mezarlar yanında adlar ve ölüm tarihlarınen haçlar turalar: kiçik aynıñ 24-ü, kiçik aynıñ 25-i, kiçik aynıñ 26-sı ve böylece saban ayınıñ 3-üne qadar. Bir mezar yanında tek ad, doğğan künü ve ölüm tarihınen kiçik kvadrat tabloçığı bar. Bir qaç tabloçıqta ölüm tarihı yazılmadı.
Kiçik aynıñ 24-ünde saba saat beşte rus askerleri, Herson yanındaki Çornobayivka uçaq limanına ateş açtılar. Kiçik aynıñ 25-inde Antonov köprü yanında ukrain silâlı quvetleri ve rus ordusı arasında bir küreş oldı. Ruslar, ukrain mudafaasını bozıp, Mıkolayiv tarafına Herson ertafına kettiler. Kiçik aynıñ 28-inde RF askerleri, Çornobayivka yanındaki Zımivnık qasabasını işğal ettiler ve o yerden Hersonnıñ Şumenskıy rayonına kettiler. Saban ayınıñ 1-inde bu rayonda Buzkovıy parkında çoqusı cenkleşkende ölgen Herson topraq mudafaacıları, rus tehnikasını qarşılaştılar.
Suspilne ölgen topraq mudaafaacılarınıñ aqrabaları, Buzkovıy parkındaki vaqialarnıñ şaatları, şeerge rus tecavuzınıñ ilk künlerini hatırlağan Herson topraq mudafaası (TM) quvetleriniñ azaları ve komandanlarınen laf etti. Bu metinde Herson vilâyetine tolu miqyaslı rus tecavuzınıñ ilk künlerindeki vaqialarnı yañıdan yaratmağa ıntıldıq. Bundan ğayrı, öz şeerini qorçalamaq içün em askerler, em de adiy ukrainalılarnıñ ne yapmağa azır olğanlarını añlamağa ıntıldıq.
Ölümcil hata
Mezarlıqta Konstântın Maltsevniñ mezarı çemberlernen örtüldi. Bu, soqaqtaki baqılğan ve temizlengen olaraq körüngen az mezardan biridir. Onıñ yanında saban ayınıñ 1-inde Buzkovıy parkında ilk ölgen insanlardan biri olğan Oleh Şornık, kiçik aynıñ 25-inde ölgen Mıkolayivli Volodımır Tsımbalenko, Bilozerkalı Mıkola Slıvkin ve Herson vilâyetiniñ başqa mudafaacıları defin olundılar.
Konstântın Maltsevni Herson topraq mudafaasına almadılar. Kiçik aynıñ 24-ünde apayı Viktoriyanen beraber Antoniv köpründeki patlamalardan uyandılar. Biraz vaqıt olar şeerden çıqmağa istemey ediler, amma bir kün olarnıñ evi yanında patlama oldı. O zaman Viktoriya, balaları aqqında tüşünip, qorqtı ve Stanislav köyüne aqrabalarına (Hersondan 40 km) ketmege qarar berdi. Konstântın Hersonda qaldı.
— Biz Buzkovıy parkı yanındaki Naftovıkı soqağında yaşay edik, - dep Viktoriya añlata. — Menim ağam Serhiy Handusenko endi Herson topraq mudafaasında edi. O, aqayımnı ketmege red etti, çünki Kostâ orduda bile hızmet etmedi. Stanislavğa ketken soñ aqayım ağamnen bağlana, istihbarat faaliyetini yapa edi. Naftovıkı soqağınıñ çıqışında barrikada qurdı, bizim azbarımızdan taşlar ketire edi. Öz başına, yalıñız. Er vaqıt avtomatqa ihtiyac duyğanını ayta edi. Biz o qadar sadedil edik ki, ruslarnı Molotov qarışması ve avtomatlar vastasınen toqtata bilecekmiz, dep tüşüne edik. Ümüt ete edik ki, tanklarnı silâsız yeñe bilecekmiz. Bu, ölümcil bir hata edi.
Saban ayınıñ 1-inde Konstântın Viktoriyağa telefon etti ve ayttı ki, Buzkovıy parkı tarafında cenkleşeler. O emin edi ki, topraq mudafaası bu ücümni toqtatacaq. Bundan soñ tahminen saat 12:45te Nadiya, Serhiy Handusenkonıñ apayı, Viktoriyağa telefon etti. Sabadan berli aqayınen bağlanamay edi.
— Nadâ pek ağlay edi ve Kostâğa telefon etmemni ayttı. Oña telefon etip, park yanındaki müessiseniñ qaravulı cevap berdi. O ayttı ki, yolda bir adam yata, yanında ayaqmaşna, arqasında arqa çantası ve avtomat bar. Qaravul añlattı ki, Kostâ ayaqmaşnanen ketkende rus BTR ögüne çıqıp ateş açtı. Tüşünem ki, Kostâ şu parkta ne olğanını baqmağa kete edi, ağam Serhiyniñ öldürilgenini körip, avtomat aldı ve keri qayta edi.
"Mında acele yardımğa ihtiyac endi yoq"
Añlaşma izmalap, deyerli 15 senedir Serhiy Handusenko Milliy gvardiyada hızmet ete edi. 2014 senesinden ATOğa rotatsiyalarğa kete edi, arbiy areketlerniñ iştirakçisi statusı bar edi. 2019 senesi Serhiyniñ añlaşmasınıñ müddeti bitti ve apayı Nadiya onıñ müddetini uzatmamasını rica etti. Serhiy Stanislav köyünde qaldı, traktorda çalışa edi. Amma hızmet etmeyip olmadı. 2022 senesi qara qış ayınıñ 14-ünde Bilozerka bölgesiniñ topraq mudafaası quvetleriniñ А7360 arbiy qısmınen añlaşma imzaladı ve 194. batalyonnıñ ştab-serjantı oldı.
— Kiçik aynıñ 23-ünde doğğan künüm edi, - dep Nadiya hatırlay. — Ailenen qayd ettik, kiçik aynıñ 24-ünde saba maalinde ise onıñ toplanmağa başlağanını eşitip, uyandım. Ne yerge ketecegini soradım. "Sen eşitmediñmi? Cenk başlandı", - dep Serhiy cevap berdi.
Arbiy qısımdan telefon ettiler ve o ketti. Ertesi künü qayttı. Reberlikniñ olarğa ketmeleri, urbasını yaqmaları, vesiqalarını kömmeleri ve istegenleri yerlerde saqlanmalarını emir etkenini ayttı. Geceledi, ertesi saba ise işdeşi telefon etip, Hersonda askerlerniñ toplanacağını ve şeerge ketmege ve maşnanen başqa askerlerini almağa mecbur olğanını haber berdi. Böylece yaptı. Serhiy endi Hersonda olıp, maña telefon etkende ayttı ki, çoq iş bar, çoq oğlan keldi ve olarnı ögretmek kerek. Olarğa silâ berdiler, amma er kes onı qullanamadı. Forma, er kesniñ zırhlı yelegi yoq edi, silâğa qurşunlar uymağan ediler. O, er şeyniñ yahşı olacağı, ruslarnı toqtataycaqlarını ayttı. Amma qaytmaya bilecegine meni azırlana edi.
Saban ayınıñ 1-inde Serhiy soñ kere Nadiyanen laf etti. O kün meşğul olacağını ve birazdan telefon etecegini ayttı. Saba tahminen saat 11de aqayınıñ işdeşlerine telefon etmege başladı. Oña haber berdiler ki, çoq insan parkta edi, olarnen bağlandılar, amma şu anda bir yerde saqlanalar, başqalarınıñ ise qayd olğanlarını bilmeyler.
Tahminen saat birde Nadiya Serhiyniñ nomerasına telefon etti. Tanış olmağan insan telefon açıp ayttı ki, ebet, parkta Serhiy Handusenko yata, yanında pasportı bar, o öldi, belki de cesetlikke ketirmege mecbur olacaq, amma Nadiya bedenini almağa istese, pek muqayt olmalı, çünki Serhiyde granata bar.
— Bundan soñ telefon qapatacağı ve ketecegini ayttı. Men ise telefonnı alması, acele yardım çağırmasını rica ettim, amma o ayttı ki, buna ihtiyac endi yoq. Men hastahaneler, cesetliklerge telefon ete edim, tanışlarımnı aqayımnı qıdırmağa rica ete edim. Kimse iç bir şey söyleyemedi.
Topraq mudafaası
Kiçik aynıñ 25-inde rus askerleri, Antonivskıy köprüniñ mudafaasını bozdılar. Herson TM quvetleri Hersonğa qaytmağa mecbur qaldılar. Ertesi künü Kulıka soqağındaki mektep-internatta topraq mudafaacıları toplandılar. Anda ştabı teşkil etildi.
— Saban ayınıñ birine qadar o binada yerleşe edik, tahminen üç-dört kün, - dep Serhiy adlı Herson topraq mudafaası askeri Suspilnege añlattı. — Anda çoq insan edi, amma olarnı iç kimse idman etmedi. O zaman mahsus terkipniñ qısmı, ilk kere silâ tuta edi. Pekinme qurmadıq. Saban ayınıñ birinde ise menim rotacım yanımıza kelip ayttı ki, bu mektepteki mevamnı taptılar, biz başqa mevamlarğa ketip, mektepte asla qaytamaycaqmız. Menim taqımım Berıslav şossesindeki bloknoqtasına ketti. Parkqa ketken başqa oğlanlarnen ne olğanını birazdan ögrendim.
Andriy adlı Herson topraq mudafaası askeri Suspilnege añlattı ki, kiçik aynıñ 25-inde TMa yazılğan soñ askerlerni avtobusqa indirdiler ve Antonivskıy köprüne yolladılar. Amma anda yarım saattan çoq bulunmadılar. Belli oldı ki, ruslar köpürni ücüm ettiler ve Hersondan Mıkolayivge kete ediler. Topraq mudafaacılarına ketmelerini emir ettiler. Andriy riayet etti, amma kiçik aynıñ 28-inde askerdeşlerinen bağlandı, olar ayttılar ki, Kulıka soqağındaki mektep-internatta TM toplanalar. Andriy o yerge kelip, USQniñ ruslarnı Mıkolayiv yanında yeñgenini ögrendi, bunıñ içün olar Hersonğa keri qayta ediler.
Saban ayınıñ 1-inde insanlarnı mevamlarğa üleştirmege başladılar. Andriy Buzkovıy parkına ketecek edi. O, arqa taqımına alındı. Topraq mudafaacılarını parkqa avtobuslarnen ketirecek ediler. Faqat üç avtobus yerine tek eki keldi, bunıñ içün arqa taqımı Buzkovıy parkına kelemedi.
— Birazdan mektepke menim bölügimniñ komandanı kirdi ve bizim bu yerden ketmemiz ve silâ saqlamamıznı ayttı, - dep Andriy ayta.
Buzkovıy parkında küreş bitken soñ topraq mudafaacılarınıñ qısmı, yanındaki yermay bazasınıñ topraqlarına kete bildi. Olardan biri, Stanislav Vazanovnıñ UAnıñ intervyusındaki sözlerine köre, anda on üç asker eken. Olarnıñ bölüginiñ komandanı, arbiy formanı almaları ve Bilozerka tarafına, o yerden ise Mıkolayivge ketmelerini emir etti.
"Men tamam bölükniñ komandanı yardımınen ayatta qaldım: o, ertafını bilgeni içün o zaman çıqtıq, - dep Vazanov añlattı. - Bilozerkada bir qaç kün bulundıq. Bundan soñ bölükniñ komandanı maña şunı ayttı: "Mıkolayivge qayt, Hersonlılarnı tap". Komandan ise Hersonğa qaytmağa qarar berdi. Ayttı ki, anda batalyonnıñ bazı iştirakçileri qaldılar. Bundan ğayrı tüşünem ki, işğal etilgen Çornobayivkada onıñ ailesi yaşağanı içün böyle qarar berdi".
Stanislav Vazanov qayd etti ki, Bozkovıy parkqa avtobusnen USQniñ topraq mudafaası quvetleriniñ 194. Bilozerka batalyonınıñ askerleri kete ediler. Qara qış ayınıñ 14-ünde Serhiy Handusenko tamam oña kirdi. 2018 senesinden berli А7360 Bilozerka qısmınıñ 194. batalyonınıñ başı mayor Dmıtro Kuzmenko edi. O, Çornobayivkadan kele. 2019 - 2020 seneleri Birleşken Quvetler Operatsiyası zonasında hızmet ete edi, kiçik ayda Bilozerka topraq mudafaası bölüklerini azırlay edi. 2022 senesi saban ayınıñ 9-ında mayor Dmıtro Kuzmenkonı "Ayrı cesaret, devlet suvereniteti ve Ukrainanıñ topraq bütünligini qorçalayıcı fedakâr areketleri, arbiy ant sadıqlığı içün" mukâfatladılar.
Herson işğali devamında Dmıtro Kuzmenko, rus haberleriniñ qaramanı bir qaç kere oldı. Oraq ayınıñ ekisinde haber berildi ki, özü ve ailesi içün o, rus pasportını almağa ketti. Oraq ayınıñ beşinde propagandacılar haber berdileri ki, sanki Kuzmenko rus ordusına qatılmağa istey.
— Bu haberlerniñ doğru olıp olmağanını bilmeyim. Videoda laf etkenine köre, oña tesir etkenler, - dep Serhiy adlı Herson topraq mudafaası askeri ayta.
— Kuzmenko aqqında çeşit-türlü şey aytalar, - dep Nadiya Handusenko añlata. — Bazı askerler, onıñ hain olğanını tüşüneler. Amma menimce, öz başına emir beremegen, çünki o da bir yerden olarnı alğan. Saban ayınıñ 4-ünde Kuzmenko maña telefon etti. Rus tilinde laf ettik. Ayttı ki, aqayımnıñ ölgenini bile, taziye bildirdi. Bundan soñ mende onıñ arbiy bileti olıp olmağanını soradı. Men "yoq", dep ayttım. O, Serhiyniñ hızmet etmege başlağanı kün ögrenmek kerekligini ayttı. Men qorqtım, iç bir şey aytmadım, telefon qapattım ve bundan soñ o maña asla telefon etmedi.
Ukraina Telükesizlik Hızmetiniñ matbuat hızmeti haber berdi ki, şu anda Dmıtro Kuzmenkoğa dair UCQniñ 111. maddesiniñ 2. qısmına (devlet hainligi) mücibi makemeden evelki taqiqat devam ete, amma qaysı areketi sebebinden tafsilâtlıca añlatmadılar.
Suspilne, Dmıtro Kuzmenkonen bağlanmağa becerdi. O tasdıqladı ki, şu anda UTH onı teşkere ve Buzkovıy parkında bölüginen beraber buluna edi, yermay zavodına bölüginiñ qısmınen qayta bildi ve Hersonda qalmağa mecbur qaldı. Onıñ sözlerine köre, rus Federal Telükesizlik Hızmeti onıñ ailesini qorqutmağa başlağan soñ rus propagandacılarınıñ saytındaki video peyda olğan.
— Men duşamnıñ yardımcısı alsa olmadım ve rus pasportını asla almadım, - dep Dmıtro Kuzmenko ayta. — Normal insanlar TV seyir etseler, anda pasportnı almağanımnı kördiler. Çünki iç kimse askerlerge, ayrıca arby qısımlarnıñ komandanlarına, rus pasportını asla bermez. İşğal kününden berli Herson vilâyetinden çıqmadım, dostlarım ve aileme yardım ete edim. Anda soñuna qadar qala edim. Şu anda Buzkovıy parkında olğan şeylerde qabaatlılarnı qıdırmağa başladılar. Men özüm oğlanlarnen beraber anda yata edim. Olardan kimse turmadı ve qorqayaraq qaçmadı. Sizce, men olarnen beraber o parkta olğanda kim emirlerni berdi? Anda kerçekten olğan şeylerni kimse evelden beklemedi. Bizge bir malümat berdiler, faqat vaziyet tamam başqa edi. Anda soñuna qadar tura edik, bizim Hersonımız içün.
Stanislav Vazanov UAna intervyu bergende de añlattı ki, taqımnıñ brigadiri olğan podpolkolnik Dmıtro İşçenko, bölüklerniñ komandanlarına emirlerni bere edi: "Bizim bölügimizniñ komandanı, taqımnıñ brigadiri Dmıtro İşçenkonı insanlarnı çıqmağa bir qaç kere rica etti: ya cenkleşmege başlamağa, ya da nasıldır mevamlarnı almağa. Qarşılıq köstermek içün şeer azırlanmadı. 4 kün devamında biz öz başımızda nasıldır mevamlarnı azırladıq, nasıldır "kirpi" yol bölmesini qoydıq. Saban ayınıñ 1-inde saba maalinde bizim bölügimizniñ komandanınıñ sözlerine köre, taqımnıñ brigaridi mevamğa ketmemizni emir etken. Saba tahminen saat 10da çıqtıq. Bizim avtobusımız Buzkovıy parkı rayonına tahminen 43 insannı ketire edi. Ğaliba başqa avtobus Şumenskıy mikrorayonındaki tögerekke ketti".
2018 senesinden berli Dmıtro İşçenko, Herson vilâyetiniñ mudafaa quvetleriniñ başı edi. Onıñ sözlerine köre, kiçik aynıñ 24-ünden evel o, tahminen 150 insannı idare etken. Mobilizatsiya emrinden soñ olarnıñ sayısı artqan.
— Menim eki vazifem edi. Birinci, toplanmaq. Ve biz toplandıq, — dep İşçenko Suspilnege ayta. — Ekinci, Antonivskıy köprüne çıqmaq. Amma o yerden qayttıq, çünki anda uçaqlar ateş açtılar. Biz Naddiprânskege kettik, anda bizim içün az yer edi. O zaman Kulıka soqağındaki mektep-internatta yerleştik. O yerden içtimaiy nizamnıñ mudafaası üstünde çalışa, şeerni partul ete edik. İmkânlarımızğa köre, Hersonğa duşmannı yibermez edi.
— Biz duşman qarşısına çıqtıq, - dep İşçenko devam ete.
— Teñ olmağan quvetler bar edi. Zarar körip, şeerge üleştik.
— Buzkovıy parkında teñ olmağan quvetler aqqında bile ediñizmi?
— Yoq.
— İstihbarattan malümat almadıñızmı?
— Yoq.
— İnsanlarnıñ istihbarattan malümat almayıp, kelmeleri nasıl oldı?
— Qaysı istihbarat? İstihbaratım şeerde çalışa. Tış istihbaratım yoq edi.
— Buzkovıy parkında ruslarnıñ askerleriñizni zırhlı tehnikanen qarşılaşacaqlarını bile ediñizmi? Çünki askerler, tek topraq ordusınıñ olacağını ayta ediler.
— Biz de buña ümüt ete edik.
— Buzkovıy parkında olğan vaqialar aqqında qaydan ögrendiñiz?
— Batalyonnıñ komandanınıñ maruzasından.
— O zaman qaysı qarar berdiñiz?
— Hersonğa ketmek.
Rus askerleri şeerni işğal etken soñ uzun zamandır Dmıtro İşçenko Hersonda qala ve arbiy vazifeler yapa edi. Saban ayında "ayrı cesaret, devlet suvereniteti ve Ukrainanıñ topraq bütünligini qorçalayıcı fedakâr areketleri, arbiy ant sadıqlığı içün" onı mukâfatladılar. 2022 senesi mayıs ayında İşçenko, Mıkolayivge ketme emrini aldı. İşğal etilgen Hersonda bulunğan vaqıt o, ruslar tarafından tutulmadı.
Tek 2022 senesi boş ayda, şeer azat etilgen soñ Herson vilâyet prokurorlığınıñ taqiqatçıları, topraq mudafaacılarınıñ ölgenleri yerge irişim aldılar. Matbuat hızmetiniñ Suspilnege añlatqanına köre, prokurorlıq Buzkovıy pakında 24 ölgen insannıñ bedenlerini makeme-tibbiy araştımağa keçire bilgen. Şu anda maqsatlı öldürüvnen cenk qanunları ve qaidelerini bozma sebebinden (Ukraina CQniñ 438. maddesiniñ 2. qımsı) davanı taqiq ete.
Taqiqatçılar, saban ayınıñ 1-inde ölgen topraq mudafaacılarınıñ muayyen sayısı, topraq mudafaacılarınıñ ölüm sebepleri ve buna ait olğan insanlarnı tesbit etmeliler. Suspilne, davada bir kimseniñ şübe alıp olmağanını sorap, prokurorlıq cevap berdi ki, şu anda bunı tefsir etemezler.
Em Kuzmenko, em İşçenko Suspilnege tasdıqladılar ki, şu anda olarnıñ şaatları olğanları Devlet taqiqatlar bürosınıñ araştırması devam ete. DTBna soratmamızğa cevap olaraq, makemeden evelki taqiqat devam etkende iç bir malümat faş etemeyceklerini bizge bildirdiler.
"Men öz Hersonımnı qorçalamağa ketem"
Saban ayınıñ 1-inde Hersondaki Buzkovıy parkında olğan şeyler tezce belli oldı. Birinciden, yanında yaşağan insanlar küreş aqqında laf ete ediler. Ekinciden, ağlarda parktan bir video yayınlandı. Anda topraqta yatqan bedenlerni körmek mümkün. Terekler tübünde Molotov qarışmasınen şişeler tura ediler.
— Saban ayınıñ 1-inde sığınaqqa yanıma qomşu ketecek edi, çünki Çornobayivka ve Antonov köprü tarafından er vaqıt patlamalar eşitildi, — dep, Buzkovıy parkı yanında yaşağan yerli sakin Ğalına añlata. — Amma o maña telefon etip, parkta küreş başlağanı içün çıqamaycağını haber berdi. Oğlanlarnı ketirgen ve mında qaldırğan avtobusnı kördik. Bundan soñ soqaqta BTRnıñ ketkenini eşittim. O, oğlanlarnıñ oturğanları tereklerge ateş açtı. Olardan biri BTRge bir şey atladı ve onıñ qanadını qırdı. Bundan soñ avtomat ateşleri eşitildi. Men sığınaqta saqlandım. Bir şey eşitilmegen vaqıt soqaqqa çıqtım. Çoq gilza bar edi. Çoq beden yata edi. Bizim oğlanlarımıznı ketirgen avtobus viran etildi. Qaldırımda bir rus yata edi. Qomşum birazdan añlattı ki, onı yaralağanda asfaltta süyreklene edi ve bundan soñ ölgen.
Ğalına añlata ki, saban ayınıñ 2-sinde Herson şeer akimiyeti, bedenlerni parktan almağa emir etti. O zaman anda olğan şeylerni videoğa çıqarğan adam keldi.
— Belki kördiñiz, anda videoda qadın şunı ayta: "Anda oğlançıq içisiz yata". O, bizim Löşadır. Biz onı tanıdıq, çünki öz zırhlı yeleginde edi. Böylece anası, onıñ şu parkta ölgenini ögrendi, — dep Oleksiy Ronskıynıñ tizesi Mariya Morenets añlata. Kiçik aynıñ 24-ünde Oleksiy, Şıroka Balka köyündeki arbiy qısım vastasınen topraq mudafaasına yazıldı. Kiçik aynıñ 28-inde başqa adamlarnen beraber onı Hersonğa çağırdılar.
— Anası Oleksiyni endi avtobusta kördi, onıñ ne yerge ketkenini soradı, — dep Mariya devam ete. — "Ruslarnı öldürmege" ketkeni, ve onen bir şey olsa, anasınıñ ağlamamasını ayttı. "Siziñ yahşı yaşamañız, anam, içün öz Hersonımnı qorçalamağa ketem", — dep Löşa ayttı. O zaman onen soñ kere laf etti.
Saban ayınıñ 3-ünde bedenlerni almaq içün Buzkovıy parkına defin etken şeer kommunal müessisesiniñ işçileri keldiler. Cesetlikke degil — olarnı tamam Heologlar mezarlığına ketirmediler.
— O zaman Volodâ adlı (belki de (2020 senesine qadar) Hersonnıñ sadıq meri olğan ve 2022 senesi çiçek ayınıñ 18-inden berli rus esirliginde bulunğan Volodımır Mıkolayenko, şu anda onıñ aqqında bilgiler yoq, — müellif) adamnı rastkeldim, — dep Konstântın Maltsevniñ apayı Viktoriya añlata. — O, aqayımnıñ fotoresimini attı. Bundan ğayrı, bu Volodâ ayttı ki, Serhiyni Heologlar mezarlığında defin ettiler, yerli papaz onı soñ yoluna yolladı. Bundan soñ senet imzalap, papaz qaynanama Kostânıñ cep telefonını berdi.
Saban ayınıñ 3-ünde saba maalinde Hersonnıñ sabıq meri Volodımır Mıkolayenko, papaz Serhiy Çudınovıçqa telefon etti. O haber berdi ki, mezarlıqta topraq mudafaası askerlerini defin etecekler ve olarnı soñ yoluna yollamağa rica etti. Çudınovıç razı oldı.
— O yerge ketmege qorqa edim, amma ketmeyip olmadım, — dep papaz Serhiy añlata. — O zaman rayon gumanitar ştabınıñ vazifesi yapqan kilseme keldim. Apayıma tezkere yazdım, bir şey olsa, meni ne yerde defin etecegini kösterdim, men olmasam, ştabda ne yapılmalı olacağını añlattım ve Buzkovıy parkına kettim. Cenkleşüv eserleri, çekilip çıqarılğan terekler, bozulğan zırhlı maşnanı kördim. Bundan soñ mezarlıqqa kettim. Anda ölgenlerniñ bedenlerini ilk kere kördim. Beraber 7-8 insannı toplap, kommunal ceset maşnalarınen olarnı tabutsız ketirdiler. Er bir bedenniñ fotosını çıqardıq ve sıra nomerasını berdik. Kommunalcılar, vesiqaları ve eşyalarını alıp saqlay ediler. O zaman mezarlıq işçileri, bir yerde büyük bir meraz qazdılar. Men dua oquy edim, olar bedenlerini qoya ve olarnıñ üstünü topraqnen qapata ediler. Bazılarını beden olaraq körünmediler — tek urba ve el-ayaqlardan qalğan şeyler. Bazıları zırhlı yelekte ediler. Olarğa baqqanda bir şey duyam, dep tüşüngenimni hatırlayım. Amma iç bir şey duymadım, tek boşluq.
Defin ceryanında soñ Serhiy Çudınovıç kilsege keri qayttı. Ölgen insanlarnıñ bedenleriniñ fotolarını Telegram çatında yayınladı. Kelecekte öz aqrabalarını tanıyacaq bazı aqrabalarnı bu çatqa qoştı.
Birazdan Serhiy Çudınovıç öz maşnasında kommunalcılarnıñ unutqanı ölgenlerniñ vesiqalarını taptı. Aqrabalar papazğa muracaat etmege başlağanda senet imzalap olarğa şahsiy eşyalarını bere edi. Böylece Nadiya Handusenko, öz aqayı Serhiyniñ pasportı ve maşna anahtarını aldı. Mariya Morenets te, Oleksiy Ronskıy adlı ölgen tatasınıñ oğlu aqqında papaznen laf etti. Papaz Oleksiy tasdıqladı ki, Oleksiy Heologlar mezarlığında defin olundı.
— Fikrimce, anda mezarlıqta Buzkovıy parkından tek topraq mudafaacılarını defin etmediler, — dep papaz Serhiy ayta. — Men tüşünem ki, kommunalcılar, ruslarnıñ Herson vilâyetine tecavuzı vaqtında ölgen er kesniñ bedenini ketire ediler. Olardan topraq mudafaacılarınıñ sayısını bilmeyim. Men er kesni soñ yoluna yolladım.
Heologlar mezarlığında defin olunğan insanlarnıñ qısmı Antonov köprüni qorçalağan, qısmı Buzkovıy parkında ölgen. O zaman baar mevsiminde ateş tübünde bedenlerni orta mezarda defin ete ediler.
Saban ayınıñ soñunda mezarlıqtan bedenlerni qazanıp çıqardılar ve yerli cesetlikke ketirdiler. Aqrabalarına bu aqqında haber bermediler. Em Mariya Morenets, em Viktoriya Maltseva, em de Nadiya Handusenko, aqaylarınıñ bedenleriniñ çıqarılmalarını tesadufen ögrendiler. Nadiya ayta ki, cesetlikke telefon etti ve anda bedenni almağa isteseñiz, alıñız, dep ayttılar.
— Tanınamaz bedenler de bar ediler, olar alâ daa habersiz ğayıp olaraq sayılalar, — dep Nadiya añlata. — Men, ne içün olarnı ilk kere paketsiz defin etkenlerini soradım. Hersonda paketler yoq edimi? Ne içün olarnı tek toqumanen örtüp, topraqqa qoydılar? Menim aqayımnıñ eli-ayağı bar edi. Tibbiy esapta yazıldı ki, başına qurşun ateşi sebebinden öldi. Ne kalibr, ne silâ yazılmadı. Belki de bu, silânıñ qısmı ola bilgen, amma başından qısmı alınmadı. Elbette men, ölgenlerni parktan alğan insanlarğa, olarnı soñ yoluna yollağan papazğa minnetdarım. Amma tüşünem ki, başqaca yapılmalı edi. Belki bu, cenk. Cenk er şeyni körmemezlikke ura.
Vesiqaları vastasınen tanına bilgen insanlarnı aynı mezarlıqta ayrı mezarlarda defin ettiler. Anda tanıma işaretsiz 22 mezar qaldı.
— Bizim Löşamıznıñ bedenini alamadılar, çünki yaşağanımız köy işğal etildi, — dep Mariya Morenets ayta. — Maña tek cesetlikten bir foto yolladılar ve onıñ olıp olmağanını soradılar. Men tek zırhlı yelegi ve tattoosını tanıdım. Onı aynı mezarlıqta yañıdan defin ettiler, amma bundan evel o paketsiz yata edi, şu anda ise pakettedir.
Çiçek ayınıñ 13-ünde Serhiyniñ bedenini almaq içün Nadiya Handusenko Stanislavdan Hersonğa ketti. O, aqayınıñ cesetini ana köyüne ketirmege razı olğan insannı çoq zamandır tapamadı. Çünki o, Herson kibi, işğal astında edi. Soñunda yerli starosta razı oldı. Hersondan Stanislavğa ketkende 12 rus bloknoqtasını keçtiler, ateşke oğradılar. Amma soñunda o kün Serhiy defin olundı.
— Balalarğa babalarınıñ ölmesini ögrengenim kün añlattım, — dep Nadiya ayta. — Nasıl oldı bu? Belki de özek bombası kibi. Bir anda öldüre. Çünki ölgen Serhiyniñ fotosını ilk kere kögende menim ayaqlarım teprediler. Bunıñ fotoşop olğanını, bir maqsatnen bunı yapqanlarını ve onı esirlikke alğanlarını tüşündim. Men inanamay edim ki, 15 senelik arbiy tecribege saip olğan o, istihbarat almayıp, ağır tehnikanen, eki "Muha"nen ve avtomatlarnen cenkleşmege ketti.
Hatıra
Buzkovıy parkında küreşniñ olğanı aqqında tek yerli akimiyetniñ saban ayında qoyğanı haç hatırlata. Ve ölgenlerniñ aqrabalarınıñ ölgenleri tereklerge ketirgenleri çiçeklernen kiçik meydançıqlar.
Mariya Morenets şunı ayta: onıñ tatasınıñ oğlu Oleksiy Ronskıynıñ Buzkovıy parkında arbiy vazifesini yapqanda kerçekten ölmesini tasdıqlamaq içün ailesi makemege ketmeli. Bundan evel kerekli vesiqalarnı toplamalılar, amma arbiy qısım bildirdi ki, bütün vesiqalar yoq etildi.
— Bizim köyümizden Löşanen beraber o parkta Vitaliy Ğrozinskıy ve Mıkola Slıvkin öldiler. Yani Löşa yañılız degil edi, — dep Mariya ayta. — Löşanıñ anası bir kere mezarlıqta edi. Maña telefon ete, ağlay, onıñ Löşasınıñ anda yatıp yatmağanını bilmey, dep ayta. Yañıdan qazıp çıqaracaqmız, DNK alacaqmız, dep ayttım oña. Şu anda o Hersonda, amma onen bağlanamam. Ümüt etem ki, Löşa anda yata. Onıñ parkta olğanını tasdıqlaycaqmız.
Konstântınnı defin etken soñ er kün Viktoriya Maltseva Buzkovıy parkına onıñ ölgeni yerge çiçeklerni qoymağa kete edi. Bir qaç ay o, işğal astında keçirgen soñ balalarınen Kıyiv vilâyetine köçti. Konstântınnen beraber 13 sene yaşadılar.
— Aqayımnıñ iç bir vesiqağa yazılmağanını, tınç vatandaş olğanını bilem, — dep Viktoriya ayta. — Bunıñ içün iç bir imtiyaz almaycağım. Amma mezarlıqta onıñ yatqanı yerde ukrain bayraqlarınıñ olmasını isteyim. Bizim yaşağanımız soqaqnıñ, onıñ añına adlandırılmasını isteyim. Balalarınıñ, er kesniñ "o tarafta qalmadı", dep bilmelerini isteyim.
Berim ayınıñ 5-ine qadar işğal etilgen Stanislavda Nadiya Handusenko balalarınen buluna edi. Ruslar, rus mektebine ketmegen balalarnı ana-babasından alacaqlar, dep köyde aytmağa başlağanda Vasılivkadan Zaporijjâğa, o yerden ise Kıyivge kettiler. Paytahtta balalar mektepke barmağa başladılar. Şu anda Nadiya o mektepte azbar hızmetçisi olıp çalışa. 2022 senesi boş aynıñ 24-ünde Serhiynen evlilik yaşayışı, 16 sene olacaq edi.
Şu anda Nadiya, Bilozersk bölgesiniñ topraq mudafaası quvetleriniñ A7360 arbiy qısmına kerçekten ait olğanını tasdıqlaycaq aqayınıñ vesiqalarını yañıdan almağa ıntıla. Onıñ soramasına arbiy qısmı cevap berdi ki, tadıqlayıcı vesiqanı beremeyler. Nadiya inana ki, bu doğru degil, çünki qara qış ayında aqayı TM quvetlerine yazıldı, bunıñ içün de bir kâğıt olmalı. O, aqayları Buzkovıy parkında ölgen başqa qadınlarnı qıdırmağa devam ete. Aqayları emirlerni yapqanda ölgenlerini beraber tasdıqlamaq içün.
— Aqayımnı Ukraina Qaramanı olaraq tanımalarını isteyim, — dep Nadiya ayta. — İç kimseniñ, oğlanlar cenk oyunında oynağanları sebebinden parkqa kettiler, dep aytmamasını isteyim. Olar parkqa maqsatsız ketmediler. Olar, vazife yapa ediler. Menim maqsadım, bunı yerine ketirmektir. Er kesni hatırlasınlar.
