İşğal etilgen Ukraina topraqlarından, şu cümleden Qırımdan Rusiyege qanunsız sürgün etilgen ukrain mabüsleri, Ukraina vatandaşlığını tasdıqlağan vesiqaları olmağanı içün, evlerine qaytıp olamaylar. Ceza müddetleri bitken soñ, olar uzun müddetke kefil etilgen yerlerde tutulalar.
Uquq qorçalayıcılarnıñ kiçik aynıñ 14-nde taqdim etkenleri "Rusiyege sürgün etilgen ukrain mabüsleriniñ evge qaytmasına nasıl yardım etmek mümkün?" adlı talil esabatında söz yürsetile.
Eki yıl içinde teşkilâtlar 400 insannı qaytarıp oldılar, amma 2024 senesine qadar para qısqartılğanı içün yardım şimdilik sıñırlı.
"Ukrainada qanunsız sürgünliknen bağlı taqiqat bar. Şimdiki vaqıtta Hersonda keçirile. 2024 senesiniñ soñunda qaytarılğan 244 insan qanunsız sürgünlikniñ qurbanı olaraq tanıldı, bundan ğayrı, sürgün etilgen soñ muracaat etken 143 soy-sop da. Emek istismarınen bağlı cinaiy davalar bar, ayrıca işkencenen bağlı ayrı davalar bar. Bu sene 150-200 mabüsni bekleymiz. Bizler Rusiye toprağından tahminen 400 insannı sürgün ettik, olardan 320-si — Ukrainada, qalğanları ise Gürcistanda ya da üçünci devletlerde", — dep "Ukraina mabüslerini qoruv" cemaat teşkilâtınıñ uquqiy mesleatçısı Ğanna Skrıpka tarif etti.
Vesiqa ve uquqiy statusınıñ omaması
"Adam müstemlekeden apis kiyiminde çıqa, parası yoq, telefonı yoq, vesiqaları yoq, qayda ketkenini bilmey, çalışmağa imkânı yoq. Azat etilgenlerniñ 90%-iniñ vesiqaları yoq, vesiqaları olmasa, sıñır olmaz, Ukrainağa qaytmaq mümkün degil", — dep Skrıpka qayd etti.
Onıñ aytqanına köre, azat etilgen soñ olarnı tutıp, çetel vatandaşlarını vaqtınca tutuv merkezine avuştıralar.
"Olar aylarnen, atta yıllarnen, iç bir uquqiy statussız, vesiqalarsız, tedaviylevsiz qala bileler — bu, bir qarar olmadan, apis cezasınıñ uzatılmasıdır", — dep Skrıpka qoştı.
Uquq qorçalayıcılar vesiqalarnı berüvniñ sadeleştirilmesini ve konsullıq yardımınıñ temin etilmesini teklif eteler. Hususan, sürgün etilgenlerge üçünci memleketlerde, meselâ, Gürcistanda, Ukraina diplomatik müessiselerine kiriş imkânını bermege teklif eteler.
"Milliy qanunlar diplomatik müessiselerden şahısnıñ muracaat etken künü, 24 saat devamında Ukrainağa qaytmaq içün ruhsetnameni bermesini talap ete. Amma bir sebepten vatandaşlarımız bir qaç afta devamında keçiş noqtalarında oturıp, şahsiyetlerini tasdıqlamaq içün bekleyler, amma bu o qadar qıyın degil. Bundan soñ olar bu vesiqanı çoq bekleyler, atta Ukraina pasportı olğanlar bile", — dep Avropa mabüslerniñ uquqlarını qorçalav ağınıñ (EPLN) uquqiy mesleatçısı Vasıl Melnıçuk tarif etti.
O şunı da qoştı ki, bu insanlarğa farqlı organlarğa muracaat etmek içün mahsus tertip etilmegen protsedura qullanıla.
"Bu organlarnıñ nazar noqtasını ve bu vatandaşlarnıñ Ukrainağa qaytarılmasını beklemek — bu anayasağa uymağan bir şey, çünki Ukraina vatandaşı Ukrainağa qaytuv aqqına saiptir, er angi organnıñ nazar noqtasına baqmadan. Devlet organlarında oña qarşı bir cinaiy dava çerçivesinde sual olsa, o Ukraina sıñırından keçecek soñ, olar kerekli tedbir ala bilirler", — dep Melnıçuk qayd etti.
Bufer zonalarındaki şarait
Uquq qorçalayıcılarnıñ fikirince, Gürcistan sıñırındaki bufer zonaları — aş, tibbiy yardım ve sanitariya şaraii olmağan mağazlar.
"Bufer zonası — bu yerastı oda, anda yataqlar içün üymeler, aş yoq, ayaqyol yoq, duş yoq, tibbiy yardım yoq. Ukraina pasportınıñ aslını taşığan bütün vatandaşlar bufer zonasına oturtılmay, olarnı Tbilisideki keçiş noqtasına kirseteler. Amma anda da Ukraina vatandaşları olğanlarını tasdıqlamaq içün beklemek kerekler ve anda da yaşamaq, aşamaq kerekler. Ve biz mında laf etkende, dünya yardım bekley, bu vatandaşlarnıñ vaqtınca tutuv merkezi — insanlar tedaviylevsiz, aşsız, iç bir şeysiz ve bufer zonasında oturalar", — dep Ğanna Skrıpka qayd etti.
Uquq qorçalayıcılar ukrainler içün bufer zonalarını lâğu etmege ve halqara teşkilâtlarnı celp etmege teklif eteler — Qızıl Haç ve BM bu zonalardaki şaraitni nezaret etmesi içün muracaat etmege.
Apiske aluv müddetine dair uquqiy şubelilik
Rusiye ukrain cinaiy davalarında ükümlerni deñiştire, bu ise qarışıqlıq doğura: Rusiyede apis müddeti esaplanmay ve insanlar Ukrainada apis müddetini keçire, dep esabatta qayd etildi.
"Rusiye Federatsiyasında apis cezasını bir-eki kün içinde çekmek kerek olıp olmağanına dair farqlı fikirler bar. Ya da Rusiye Federatsiyasınıñ toprağında bir insan apis cezasını çekkenini nasıl etip tasdıqlaycaqmız, çünki Rusiye Federatsiyası bizim apis cezalarımıznı deñiştirgende, bazıda daa az müddet bere edi. Ve bu farqqa nasıl davranmaq kerek, çünki şimdi insanlar oturıp, Ukrainağa kele, birden apiske alına ve SİZOğa yerleştirileler, soñra ise olar anda Rusiye Federatsiyasında olmağan künlerini ya da aylarını keçireler. Yani, bu uquqiy meseleler, olar belgilenmegen, sürgün etilgen ya da işğal etilgen topraqlarda bulunğan mabüslerniñ qaytarıluvı, yımşaq aytqanda, yañı bir şey degil. 2014 senesine qadar bu mesele bar", — dep ZMINA insan aqları merkeziniñ adliye müdiri Alöna Lunöva tarif etti.
Uquq qorçalayıcılar "bir künden bir künge" printsipini qanuniyleştirmege teklif eteler, yani Rusiye Federatsiyasında apis cezasınıñ çekilmesini, ükümlerniñ deñişüvine baqmadan, tanığan qanun qabul etilsin. Bundan da ğayrı, er bir davanı teşkermek ve müddetlerniñ esaplanması aqqında qararlarnı qabul etmek içün, memuriyetlerara eyyetini meydanğa ketirmek kerek.
İçtimaiy ve tibbiy yardımnıñ olmaması
Vatanğa qaytqan mabüsler, hususan HİV hastaları mesken, tedaviylev, iş imkânlarına irişmeyler.
Esabatta olarnı cenk qurbanları cedveline kirsetmege teklif etile. Bu, maliyeviy yardım, reabilitatsiya ve mesken aqqını berecek, dep Ğanna Skrıpka añlattı. Uquq qorçalayıcılarnıñ fikirince, Ukraina Sağlıq nazirligini de qaytarılğanlar içün bedava tibbiy programma, hususan acele tedaviylevni temin etmek içün celp etmek kerek.
Sabıq mabüslerniñ stigmatizatsiyasıCemiyet tarafından bir insannıñ, oña nisbeten bir sıra içtimaiy reaksiyalarnen alâqalı olğan menfiy ayırılması
Devlet olarnı "ola bilecek bir telüke" olaraq tanıy, bu da yardımnı almaqnı qıyınlaştıra. Uquq qorçalayıcılar haber kampaniyası vastasınen bunı toqtatmağa ve diskriminatsiya protseduralarını lâğu etmege teklif eteler, hususan, TTSKYerli teminat ve içtimaiy destek merkeziğa sebepsiz qaytarılğanlarnı tutmağa yasaq etmege teklif eteler.
Ukraina ve Rusiye arasında diplomatik munasebetlerniñ yoqluğı
"Tolu miqyaslı istilâ başlağan soñ Rusiyenen diplomatik munasebetlerimiz yoq. Rusiye Federatsiyasınıñ toprağında bulunğan vatandaşlarımız devletimizniñ imayesinden marum qala. Rusiye Federatsiyası bizge ne ayta? Olar evel sürgün etilgen ukrain vatandaşlarını tutıp alalar, çünki olarnı sürgün etmege isteyler, amma Rusiye Federatsiyasından bunı yapıp olamaylar. Özleriniñ sürgün etkenleri mabüslerimiz Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarını bozalar", — dep Alöna Lunöva qayd etti.
Uquq qorçalayıcılar, halqara basqını sertleştirmege çağıralar — OSCE ve Avropa Şurasını muzakere gruppasını meydanğa ketirmek içün celp etmege, em de "deñiştirüv cedveli"ni meydanğa ketirmek içün, esir alınğan ya da tarafsız memleketler vastasınen sürgün etilgenlerni deñiştirmege çağıralar.
Bundan da ğayrı, uquq qorçalayıcılarnıñ fikirince, gumanitar koridorlarğa para ayırmaq kerek.
"Bugün bizim paramız olmağan vaziyette turğanda, devlet olarğa qaytmağa yardım etmey, olarğa qarşı yapılğan cinayetlerniñ tahqiqatında esas delillerni coyğanımıznı añlamaq kerekmiz", — dep Vasıl Melnıçuk qayd etti.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilen Qırım haberlerine abune oluñız
