1991 senesi qara qış aynıñ 20 Qırımda yarımadanıñ yañıdan tiklevi aqqında referendumı olıp keçken. Şimdi rusiye işğalcilernen "Qırım Cumhuriyet künü" kibi qayd etilgen bu qararı, Moskva ile vilâyetiniñ müstemlekeleştirüvine ilk adımı olğan. Tarihçılar ve qırımtatar halqnıñ vekilleri qayd etkenleri kibi, muhtariyeti ğayesi, Qırımnı Kreml qollarında tutuvı içün teşqil etilgen tesiriniñ aleti edi.
O kün aqiqaten ne olğanı, o, Ukrainanen Qırımnıñ munasebetlerine nasıl tesir etkeni ve yarımada, bugün azatlıq oğrunda nasıl qıymeti ile küreşkeni aqqında malümatta tarif etemiz.
Bu kün ve vaqialar o vaqıtta da moskvalı akimiyetinen planlaştırılğan ediler. O, Ukraina üzerinde nezaretni, Qırımğa rusiye tesirini saqlap qırımtatar halqnıñ meraqlarınıñ qaytaruvına qarşı çıqmaq içün mahsus qararı edi. Bundan da ğayrı, o, Qırım yarımadası yanında Qara deñizde Qara deñiz flotnıñ oluvını saqlamağa fırsat bere edi", - aytqan Qırım MC-de Ukraina prezidentiniñ daimiy vekiliniñ vazifelerini vaqtınca icra etken Olga Kurışko.
Öz tarafından tarihçı Serğiy Gromenko, şuralar Birligi, o vaqıt içinde dağıla edi: iştirakçı ülkeleri mustaqiliginiñ ilân etüvi içün şahsiy siyasiy ceryanlarnı keçirgen ediler. Rusiye kommunistleri qırım muhtariyetiniñ qaytaruvı ile yarımadada öz tesirini saqlamağa tırışqan ediler.
"Yañıdan tiklevi" aqqında söz ketken edi, çünki qırım muhtariyeti evlden 1921 senesinden 1945 senesine qadar bar edi. Şuralar akimiyeti, onı 1944 senesi qırımtatarlarınıñ sürgünliginden soñ yoq etken, Qırım ise – vilâyet olğan. Muhtar statusını qaytarmaq içün 1991 senesi qara qış aynıñ 20 referendumnı keçirdiler.
Referendumğa sualni alıp çıqarğanlar: "Qırım muhtar şuralar sotsialistik cumhuriyetiniñ ŞSC Birliginiñ subyekti ve şuralar añlaşmanıñ iştirakçı olaraq yañıdan tiklevine qol tutasız mı?" Cevaplar – "qol tutam" ya da "qol tutmayım" edi. İştirakçılarnıñ 93% muhtariyet ğayesine qol tutqan.
"1991 senesi qara qış aynıñ 20 mustaqil Ukrainası daa yoq, tek mustaqiligine irişken UŞSC bar. Qara qış aynıñ 20 – Ukrain ŞSC merkeziy akimiyeti, 1945 senesi lâğu etilgen Qırım muhtariyeti qaytarılsıñ maqsadınen Qırımda referendum keçirilsiñ dep qail olğan uzlaşuv künüdir. Bunıñ yerine Qırımnıñ kommunistik başlığı, mustaqillikke Ukrainanıñ areketine mania olmamağa vade ete", – tarif ete tarihçı.
45 yıllıq sürgünliginden soñ tuvğan toprağına qaytmağa başlağan qırım tatarlar o vaqıt muhtariyet, amma milliy qırımtatar ğayesine qol tutqan ediler, – tarif ete Ukraina tamır halqnıñ başı Mustafa Cemilev. Onıñ fikirine köre, qara qış aynıñ 20 rusiye muhtariyetiniñ teşkil etilmesi aqqında söz kete edi, buna köre, o ve başqa qırımtatarlar referendumnı körmemezlikke urdılar.
"Maqsadı şusı edi ki, Şuralar Birliginiñ dağıluvı olsa, Qırımnı Rusiye terkibinde saqlamaq. Keççe vaqıt soñra prezident olğan spiker Leonid Kravçuknen laf etken edim. Dedim ki: "Siz, Ukraina birdemligi içün yavaşlatılğan minasını qoydıñız". O, Kremlniñ basqısı sebebinden başqa çaresi olmağan dep cevap bergen. Ve bunı yapmasa ediler, vaziyet, Prednistrovyedeki kibi olır edi", – hatırlay Mustafa Cemilev.
Referendumnıñ neticelerine köre, qırımlılarnıñ 93%, qırım muhtar şuralar sotsialistik cumhuriyetiniñ yañıdan tiklevine qol tuttılar. Lâkin endi ukrain Qırım Muhtar Cumhuriyeti, başqa ceryannıñ neticesi olğan.
"O, endi mustaqil Ukraina ve Qırım akimiyeti arasında muzakereler ve uzlaşuvınıñ malıdır. bu ceryan, 1992 senesinden 1998 senesine qadar sürgen edi. Qara qış aynıñ 20-nı QMC künü kibi qayd etilmesi – UŞSC-niñ teşkil etüv kününi Ukrainanıñ peyda oluv künü olaraq qayd etmek kibidir", – dey tarihçı Sergey Gromenko.
Qara qış aynıñ 20, 1993 senesi qırım Yuqarı Şurasınıñ qararına köre, resmiy tarzda Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ künü olğan.
"Bu qarar, muhtariyetiniñ akimiyet organlarınıñ seviyesinde pekitilgen. Onı umumiy ukrainara seviyesinde tayin etmege ıntıluvlar bar edi, amma buna irişip olamadılar. Aynı buna köre, bu qarar şimdi lâğu etilmez, çünki Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ devlet akimiyetiniñ organları aqiqaten öz faaliyetini toqtadılar", – dep qoşa Olga Kurışko.
Temsilcilikte bu künni qayd etmeyip Ukraina içün başqa müim künlerini hatırlamağa çağıralar. Meselâ, qara qış aynıñ 20 – Donetsk ava limanınıñ imayeciler künü. Qırımğa dair, uvut aynıñ 26 – rusiye işğaline tirenüv künüdir. Bu kün 2014 senesi biñlerce qırımtatarı, ukrain ve başqa milletleriniñ vekilleri işğalge qarşı çıqıp Ukraina birdemligi aqqında bildirmek içün Simferopolde (Aqmescit)Rusiye imperatorlığı ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adı mitingge çıqqanlar.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
