2023 senesiniñ başında Rusiye apishanelerinde eki ukrain siyasiy mabüsi Kostântın Şıring ve Cemil Ğafarov vefat etti. Sebebi — kerekli tibbiy yardım kösterilmemesi. Bundan soñ ukrain uquq qorçalayıcıları "Ğafarov-Şıring" cedvelini tizdiler. Bu, acele tibbiy yardımğa muhtac olğan Kremlniñ ağır hasta qırım siyasiy mabüsleriniñ cedvelidir.
ZMINA insan aqları merkeziniñ malümatına köre, 2024 senesiniñ küzünde bu cedvelde qanunsız şekilde apiske alınğan 67 Ukraina vatandaşınıñ adı bar edi. Suspilne Qırım muarririyeti Rusiye müstemlekelerinde bulunıp, acele tibbiy yardımğa muhtac olğan siyasiy mabüslerniñ üç ikâyesini topladı.
Oleksandr Sizikov. "Oğlumnıñ vaziyetini tasavvur etmek içün közleriñizni bağlañız"
"Hizb ut-Tahrir davası"nıñ dörtünci Bağçasaray gruppasınıñ mabüsi Oleksandr Sizikov 2009 senesinden berli I gruppa saqatıdır. 2020 senesi oraq ayınıñ 7-nde Rusiye quvetçileri — "E" merkezi, Rosgvardiya, FSB ve "Berkut" birleşmesiniñ vekilleri — Qırımdaki qırım musulmanlarınıñ evlerinde bir sıra tintüvler keçirdiler. Üç kişi "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ dörtünci Bağçasaray gruppasınıñ mabüsleri oldı. Olar — Alim Sufyanov, Seyran Hayredinov ve Oleksandr Sizikov.
Rusiye prokurorlığınıñ versiyasına köre, Oleksandr "Hizb ut-Tahrir" islâm firqasınıñ teşkilâtçısı edi (o, dünyanıñ pek çoq memleketinde ve Ukrainada serbest çalışa, Rusiyede ise 2003 senesinden berli yasaqlandı). Rostov-na-Donudaki Cenübiy bölge makemesi Sizikovnı sert rejimli müstemlekede 17 senege üküm etti, onıñ 4 yılı apishanede keçti. Makemeci Kırılo Krıvtsov üküm çıqardı. Daa soñra Vlasiha şeeriniñ Arbiy istinaf makemesinde makemeci Maksim Panin bu ükümni devam ettirdi.
2020 senesi Oleksandr apiske alınğan soñ, apellâtsiya makemesiniñ qararına qadar, sağlığı sebebinden ev apsinde edi. 2024 senesi berim ayınıñ 14-nde, Rusiyeniñ ekinci instantsiya makemesiniñ qararından bir kün keçken soñ, Sizikovnı Bağçasaray rayonınıñ Sevastyanovka köyündeki evinde apiske aldılar. Oleksandrnıñ anası Olena Sizikova, oğlu apiske alınmazdan bir kün evel olıp keçken vaqialarnı hatırlay:
"Onı saat 21-de makemeden ketirdiler, bilezikni çıqardılar, bütün aletlerni, telefon ve bilezikni aldılar, Saşa ise er şeyni qaytarğanını qayd etti. Ertesi künü tükânğa barıp qayttım ve ögümde bir şamata olğanını añladım. Eki kişi kirdi: biri adiy urbada, biri de qaravul urbasında edi. Ve aytqanlarına köre, oğlumnı apiske almaq içün makeme qararını yerine ketirmek içün keldiler. Ayaqqaplarını çıqarmayıp evge kirdiler, Saşa yuqlay edi. Men olarnıñ etrafına qaçmağa başladım. Uyanıp, oğlum kiyinmege başladı, özüni tertip etip başladı. Bu eki adam onıñ artından adım adım kete. Men aytam: "Oña öz-özüni tertip etmege izin beriñiz!". "Bizge ücüm etecek olsa?" dep ayttılar. Men aytam: "Sizler delisiñizmi? O, kördir!" — dedim. Soñra birisi Saşanıñ qolundan çekip başladı, o, divanğa otura edi. Men aytam: "Ne içün onı sıqıştırasıñız?" Oña urbasını kiymege, azırlanmağa imkân beriñiz. Ne içün onı tutasıñız?"
Olena hanımnıñ hatırlağanına köre, uzun vaqıt devamında Oleksandrğa çantalarını toplamağa imkân bermey ediler. O şunı añlata: o, olarnı öz başına açmaq kerek edi, böylece o, içindeki er şeyni tapıp ola edi. Neticesimde çantanı Olena hanım özü toplay edi: "Acele bir şey topladı, soñra ise, o etaptan evel SİZOda bulunğan vaqıt, oña berdi".
Başta Sizikovnı Bağçasarayğa, soñra Aqmescitteki (Simferopoldaki) 1-nci taqiqat izolâtorına alıp kettiler. Anda ana ve oğlu "Zonatelekom" Rusiye hızmeti vastasınen bağ qura ediler, mektüpler yazışa ediler, ve o, izolâtorda er şeyni yapmağa ve mektüplerge cevap bermege kamera arqasından qomşusınıñ yardım etkenini ayttı. Bir vaqıtları qadın oğlunen camdan qısqa bir körüşüvge çıqtı. O: "Men kirgende, o, camnıñ yanında oturdı, qayerge çevirilmek kerek olğanını bilmey edi. Telefonını açqan soñ, Olena hanım oña etrafındaki boşluq aqqında tarif etmege başladı. Onıñ aytqanına köre, bazı mektüplerde oğlu devamlı baş ağrılarından şikâyet ete edi.
Körme saqatlığından ğayrı, Oleksandrnıñ başqa hastalıqları da bar: 2009 senesi yol qazası neticesinde körligini bütünley ğayıp etti, ve daa bir qaza neticesinde onıñ talağı kesildi. Siyasiy mabüsniñ daa bir hronik mide ve boyun-belkemik bölüginiñ hastalığı bar. Onıñ içün oña muntazam sürette masaj yapmaq kerek ve er daim mütehassıslarnıñ nezareti altında olmalı.
Keçenlerde belli oldı ki, Sizikovnı Qırımdan 4 biñ kilometr uzaqlığında Krasnoyarsk ülkesiniñ apishanelerinden birine etap ettiler. Şimdi Olena hanım oğlu bağlanıp başlağanını bekley.
"Kör adamnıñ mahsus şaraitke muhtac olğanını añlamaq kerek: onıñ yoluna bir şey qoyulmamaq pek müim. Evde bir şeyni deñiştirgende, onı özüm köterip, bir şeyni tanımağa imkân bere edim, buzdolapta aşayt mallarını yerleştirgende, ne ve qaysı raflarda olğanını ayta edim. O, tam qaranlıqta qalğan bir adam, gece-kündüz pek belli degil. Evde o, ses saati vastasınen yol ala edi. Oğlumnıñ şimdiki vaziyetini tasavvur etmek içün közüñizni qapatıp, tanış olmağan yerge barıñız", — dep tarif etti Olena hanım.
Rusiye Federatsiyasınıñ ükümetiniñ 2004 senesi kiçik aynıñ 6-nda qabul etilgen 54-nci "Hastalıq sebebinden apiste yatmaqtan azat etilmege istegen makümlerniñ tibbiy baqıluvı aqqında" qararına binaen, bütünley kör diagnozları azat etilüv cedveline kirsetile. Rusiye qanunlarına köre bile Oleksandr Sizikovnı penitentsiar sistemasınıñ iç bir müessisesine yollamaq kerek degil edi.
Oleksandr Sizikovnıñ vaziyeti, Rusiye tarafından apiske alınması yasaq etilgenler cedveline kirgen hastalıqları olğan insanlarnıñ esir etilmesiniñ tek örnegi degil. Diger bir dava — qırımtatar, vatandaş jurnalisti ve "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ üçünci Bağçasaray gruppasınıñ mabüsi Amet Süleymanovnıñ davası. Umumen o künü beş Qırım sakini tutuldı. Yaş Enver Mustafayevni, şaat olaraq sorğuğa çekip, azat ettiler. Ertesi künü, 2020 senesi saban ayınıñ 12-nde, Aqmescitniñ (Simferopolnıñ) Kıyiv rayon makemesinde qorçalayıcı tedbirniñ saylanuvı boyunca makeme olıp keçti.
Makemeci Andriy Dolğopolov, FSB taqiqatçısınıñ muracaatına binaen, Qırımda tutulğan Amet Süleymanovnı ev apsine yolladı. Rusiyede "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ ameliyatında Süleymanovnıñ davası, "terrorizm" maddesi boyunca şübeli sayılğan adam ev apsine yiberilgen ilk dava oldı. Amma 2023 senesi çiçek ayınıñ 5-nde Rostov-na-Donudaki Cenübiy bölgeniñ makemesinde oña sert rejimli müstemlekede 12 senege üküm çıqarıldı. O künü Süleymanovnı Bağçasaraydaki evinden cezasını çekmek içün alıp kettiler. Süleymanovnıñ arterial ve mitral yürek yetersizligi bar. 2020 senesi oña yürek klapanını deñiştirmek içün ameliyat keçirmege tevsiye ettiler, amma qorantası apisten evel bunı yapmağa yetiştirmedi.
"Ametniñ diagnozı 2008 senesi tasdıqlandı. O, defalarca Kıyivdeki Amosov institutını ziyaret etken edi. O anda közetken edi, onda öz ekimi bar edi. Mında, Bağçasarayda, baar-küz, bu stabil bir şey edi, o hastahanege yatqan edi, ilâç ala edi. Evde tedaviylenmege devam ete edi. Bu, zaten, böyle bir yaşayış tarzı edi. Bizge aytıldı ki, yürek klapanı 40 yaşından soñ, onıñ köstergiçlerine köre deñiştirmek mümkün. 2020 senesi ameliyatqa o qadar azır edik ki, elimizde tren biletleri bile bar edi. Bizge beş kün yetmedi, çünki evimizge tintüvnen keldiler", — dep tarif etri Amet Süleymanovnıñ apayı Lilâ Lümanova.
Şimdi Amet Süleymanov Vladimirniñ Vladimir merkeziy apishanesinde ceza çeke. Lilâ aqayına bir qaç körüşüvge bara edi, amma esas munasebet mektüp vastasınen ola:
"O, hastalığı aqqında maña aqiqatta aytacaq, dep añlaştıq. Ve mektüplerinde yazğanına köre, Vladimirniñ baari pek ağır edi, daima yüksek basım ve burun qanamaları bar edi. Bundan evel böyle bir şey iç bir vaqıt olmadı. Onıñ aytqanına köre, tam olaraq qan içinde uyanğan. Belki de, bu iklim deñişmesiniñ tesiri ola. Belki de, stresstir. Em de etap vaqtında areketler. Bundan evel o, Aqmescitteki 2-nci qorqunçlı SİZOda tutulğan edi. Qırım yigitlerimiz içün yarattıqları deşetli şaraitnen. Onıñ alı o qadar fenalaştı ki, tibbiy hızmetke oña ilâc bermege talap etip başladı. O, acele yardım ketirilgenini ayttı, amma stabil degil. Belli ki, o, bir qaç ilâç içti, basımı bir qaç kün devamında normalleşti, soñra ise kene artqaç oldı", — dey Süleymanovnıñ apayı.
Onıñ aytqanına köre, bir vaqıtları aqayınıñ ikâyelerinden soñ o dayanıp olamadı ve qorantasınıñ bergeni ilâclar Ametke birden ve tolusınen berilsin dep, Vladimirge kelip, tibbiy bölükniñ yolbaşçısınen laf etti. Bundan soñ Vladimir ve Moskvanıñ tibbiy müessiselerine aqayınıñ sağlıq vaziyetini tafsilâtlı tarif etken ve acele ameliyat kerek olğanını bildirgen mektüpler yazdı.
"Vladimirden cevap aldıq ki, o ceza ala bile, amma ameliyatqa muhtac. Daa soñra olar Moskvağa klapanını deñiştirmek içün ameliyatqa muracaat ettiler ve bu vaqıt devamında cevap bekleymiz", — dep añlatrı Lümanova.
Süleymanovnıñ yürek hastalığı da Rusiye ükümetiniñ qararına köre, tevqif etilmege imkân bermeycek hastalıqlar cedveline kirsetilgen.
İrına Danılovıç. "Eşitüv qabiliyeti yoq olacaq soñ, qulaq ağrısı biter"
Vatandaş jurnalisti İrına Danılovıç Rusiye apishanesine tüşken soñ sağlığını coya başladı. O, muntazam olaraq baş ağrısı ve yürek ağrısı çeke, otitten soñ sol qulağında eşitüv qabiliyetini ğayıp etti ve mikroinsultnıñ alâmetleri ola bilgen nevrologik bozuvları bar. 2022 senesi çiçek ayınıñ 29-nda kündüz İrınanı FSB hadimleri hırsızladılar. Sekiz kün devamında iç bir protsessual statusı ve advokat yardımı olmadan, onı Aqmescitteki Rusiye mahsus hızmetiniñ azbarında tuttılar.
Soñra belli olğanı kibi, oña ruhiy basqı yapıldı, onı ormanğa alıp ketmeknen qorquzdılar, künde bir kere aşatqanlar. Makeme oturışında oña zarar ketirildi. Rusiye tarafınıñ oña qarşı qabaatlavı, İrına hırsızlanğanda tutıp alınğan çantasında közlük qutusında 200 gramm patlayıcı malzemele tapılğanına esaslana. Aynı seneniñ ilk qış ayında Qırımnıñ işğalli Yuqarı makemesi İrınanı sert rejimli müstemlekede 7 senege ve 50 biñ rublelik (tahminen 15 biñ ğrıvnâ — muar.) para cezasına maküm etti. Apellâtsiya makemesi ise onıñ apis müddetini bir ayğa qısqarttı. Şimdi o, Rusiyeniñ Stavropol vilâyetindeki Zelenokumsk şeeriniñ 7-nci müstemlekesinde tutula.
Ailesiniñ dostlarından biri İrınanen telefonda bağda buluna (muarririyet onıñ adını telükesizlik maqsadınen aytmay — muar.). Onıñnen körüşüvimizden evel laf etken edim:
"O, şiddetli baş ağrılarından şikâyet ete, mikroinsult keçirgen, sol qolunı areketsiz etken. Amma bu endi yapılğanı kibi körüne. Bir qulağında eşitüv qabiliyetini bütünley ğayıp etti. Onen laf etkende, mümkün olğanı qadar yüksek sesnen laf etmege tırışam. Qulaq meseleleeri Aqmescitniñ 1-nci SİZOda başlandı. O, SİZOnıñ müdirine, tibbiy bölükniñ müdirine muracaat etti. Men ve onıñ vefat etken babasınen hastahane müdirine barıp körüştik. Bir qaç kişi gürültü yapıp, onı hastahanege alıp kettiler. Ekim oña, sözde olsa da, eşitüv qabiliyeti yoq olacaq soñ, ağrı biter, dep ayttı. Bu cevap, men siziñ içün tekrarlayım", — dep añlattı ailesiniñ dostu.
Stavropolda hastalıqnı teşkergen ekim de oña aynı şeyni ayttı, amma tedaviylemege imkânı yoq, sol qulağında eşitüv qabiliyeyi ğayıp olğanda ağrı biter, dep ayttı. İrınanıñ tuvğanlarınıñ bergenleri ilâclar oña er vaqıt yetmey. Soñki malümatqa köre, oña ilâc paketini bermediler, çünki ekimniñ bir de bir yazısı yoq edi.
"Soñki sefer maña, olarnı er kes unutqan kibi duya, dep aytqan edi. Men oña: "Yoq, unutmadım, İroçka, er kes seni soray, telefon ete, meraqlana, yardım ete. Seniñ adıñ Birleşken Milletlerde da bar, şimdi ise Avropa parlamentinde de!" Men oña telefonda açıqtan aytam, amma anda er şeyni diñleyler. Amma oña bunı eşitmek, siyasiy mabüsler aqqında bilgenlerini ve hatırlağanlarını añlamaq müimdir. Em de, er vaqıt cebe ağı ne olğanını soray. Men elimden kelgenini aytam. Er kes içün qasevetlene, ve bizge qol tutmağa rica ete. Ve o da devam ete", — dey spikerimiz.
2024 senesi arman ayınıñ 1-nde Qırımda 78 yaşında İrınanıñ babası Bronislav Danılovıç kanser hastalığından vefat etti. İrınanı babasınıñ cenazesine yibermediler ve vedalaşmağa imkân bermediler. İrına apiske alınğan soñ ve ömrüniñ soñki künlerine qadar, Bronislav bey qızınıñ azat etilmesi içün küreşti.
Bu maqale azırlanğanda, Avropa parlamenti siyasiy mabüsler aqqında rezolütsiyanı qabul etti. Rezolütsiyanıñ 4-nci maddesinde: "Avropa parlamenti İrına Danılovıç, Tofik Abdulgaziyev, Amet Süleymanov ve başqa siyasiy mabüslerniñ acele ve şartsız azat etilmesini talap ete; acele tibbiy yardım kösterilmesini talap ete; halqara insan aqları standartlarınıñ qaba bozuluvı olğan ağır hastalarğa qarşı ükümlerniñ devam ettirilmesini takbih ete; Halqara Qızıl Haç Eyyetini ve BMni Qırımdan kelgen vatandaş mabüsleriniñ bulunğan yerini belgilemege çağıra". Qırımnıñ Rusiye tarafından işğaliniñ 11-inci yılına dair rezolütsiyanıñ tolu metni Avropa parlamentiniñ saytında derc etildi.
Telegram ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
