Ukraina Qaramanı, qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq mebusı, sovet dissidenti, sabıq siyasiy mabüs Mustafa Cemilev 81-nci doğğan kününi qayd ete.
Suspilne Qırım, halq lideriniñ qırımtatarlarnıñ Vatanğa qaytmaları içün küreşiniñ tarihını, başta sovet, şimdi ise Rusiye akimiyetine qarşı çıqqanını añlattı.
Mustafa Abdulcemil oğlu Cemilev 1943 senesi boş aynıñ 13-nde Qırımnıñ Sudaq şeeri yanındaki Ay-Serez köyünde doğdı. Bütün qırımtatar halqı kibi, 1944 senesi mayıs ayınıñ 18-de sovet akimiyeti kelecek liderni ve qorantasını yarımadadan sürgün ete. On eki yaşına qadar Cemilev qorantasınen beraber Özbekistannıñ Andijan vilâyetinde memuriy nezaret altında yaşadı.
Qaytmaq içün küreşniñ başlanuvı
1959 senesi Mustafa Cemilev orta mektepni bitire, amma qırımtatarlar içün yasaq olğanından sebep aliy tasil alıp olamadı. Genç olğanda "Qırımtatar yaşlar birligi" qanunsız teşkilâtına qoşuldı, anda "Tarih bölügi"niñ yolbaşçısı olıp, öz halqı aqqında maruzalarnen çıqışta bulundı. Lâkin 1962 senesi teşkilât dağıtıldı, KGB hadimleri ise Cemilevni nezaret etmege başladılar. Aynı sene o, Taşkent irrigatsiya müendisleri institutına kirdi, amma qırımtatar tarihı aqqında "sovetlerge qarşı" elyazmanıñ tarqatıluvı içün dörtünci kurstan çıqarıldı.
İlk apis cezaları ve açlıq
Mustafa Cemilev sovet ordusında hızmet etmekten vazgeçti, 1966 senesi onı Taşkent yanındaki lagerge bir buçuq yılğa yolladılar, anda o, "Sovetlerge qarşı teşviqat yapqanı içün" izolâtorğa yerleştirilgen soñ açlıq ilân etti. 1967 senesi azat etilgen soñ Cemilev uquq qorçalayıcılarnen işbirligi yapıp, SSSRde insan aqlarını qorçalav teşebbüs gruppasını qurdı, qırımtatarlarnıñ küreşini faal şekilde aydınlattı. 1969 senesi onı, general Petro Ğrığorenko ve şair İllâ Ğabaynen beraber "sovet rejimini aqaretlegen uydurmalarnı tarqatqanı" içün tekrar apiske aldılar.
Eñ uzun müddetli açlıq
Mustafa Cemilevniñ eñ uzun açlığı, yañı qabaatlav — "sovet qurumına iftira atqanı" — bildirilgen soñ, yani 1975 senesi apis müddeti bitmezden bir qaç kün evelsi, 303 kün devam etti. Ğarp radiostantsiyaları er kün onıñ alı aqqında haber ete ve oña qoltutuv aktsiyalarını keçire ediler. 1976 senesiniñ başında Cemilevniñ ölümi aqqında yañlış haber peyda oldı, soñra bunı red ettiler.
Qırımğa qaytma. Birinci teşkerüvi
1983 senesi kiçik ayda Mustafa Cemilev 39 senelik sürgünlikten soñ ilk sefer qorantasınen beraber Qırımğa qayttı, amma üç künden soñ sovet akimiyeti olarnı yarımadadan sürgün etti. Qorantası Özbekistannıñ Yangül şeerine qayttı, anda Cemilev çilengir olıp çalıştı ve qırımtatar halqınıñ zulumına qarşı narazılıq bildirmek içün elâk olğan faalci “Musa Mamut adlı Qırımtatarlar teşebbüs gruppasınıñ haber bülleteni“ni bastırmağa başladı.
Küreş ve qaytmanıñ devamı
1984 senesi Taşkent makemesi Mustafa Cemilevni sert rejimli lagerlerde üç yılğa üküm etti. 1987 senesi onı "Qırımtatar Milliy areketiniñ Merkeziy teşebbüs gruppası"nıñ azası olaraq sayladılar, bu ise kütleviy narazılıq aktsiyalarını, şu cümleden Moskvadaki Qızıl meydanında numayışnı teşkil etmege imkân berdi. 1989 senesi Cemilevni Qırımtatar milliy areketiniñ teşkilâtınıñ reisi olaraq sayladılar. Aynı yıl o, Qırımğa qayttı ve Bağçasarayda yerleşti. 1991 senesi Qurultayda onı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, 1998 senesi ise Ukraina halq mebusı olaraq sayladılar.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğali
2014 senesi çiçek ayınıñ 22-nde Rusiye akimiyeti Mustafa Cemilevge 5 yıl devamında Rusiye ve Qırımğa kirişini yasaq etti. Mayısnıñ başında tahminen 5 biñ qırımtatar liderge Qırımğa kirmege yardım etmege tırıştı, amma muvafaqiyetsiz oldı. Ukraina kontrol-keçit noqtasını keçken soñ Cemilevni Rusiye quvetçileri qarşıladılar, ve o, yarımadanıñ işğalden qurtarıluvı içün küreşmege devam etip, Kıyivge qaytmağa mecbur oldı.
Tolu miqyaslı istilâdan soñ areketleri
Şimdi qırımtatarlarnıñ lideri Qırımnıñ azat etilmesi boyunca halqara muzakerelerde müim rol oynay. Onıñ Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannen körüşüvi sayesinde Rusiye tarafından qanunsız tutulğan siyasiy mabüsler, şu cümleden Meclisniñ reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl azat etildi.
Ukraina Qaramanı
2023 senesi boş aynıñ 13-nde Volodımır Zelenskıy Cemilevge devletniñ eñ yüksek unvanı olğan Ukraina Qaramanı unvanını berdi. 80 yaşına yetken soñ, Suspilne Qırımnıñ büyük intervyusında lider yarımadanıñ işğalden azat etilmesi, Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannen dostluq munasebetleri ve Rusiye diktatorı Vladimir Putinnen subetleri aqqında tarif etti.
Telegram, WhatsApp ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
