Rusiye, 1991 senesi Ukraina mustaqilligi ilân etilgen berli çeşit usullarnen ukrain Qırımını zapt etmege tırışa edi, amma 2014 senesine qadar onıñ bütün ıntıluvları muvafaqiyetsiz edi. Hususan, 1991 senesi ilk qış ayınıñ 1-de bütünukrain referendumında qırımlılarnıñ 54%-i ukrain devletiniñ mustaqilligi içün rey berdi.
Suspilne Qırım jurnalistleri, Rusiye Ukrainanıñ mustaqilligi ilân etilgen berli Qırımdaki separatist keyflerini nasıl faal sürette qızdırğanını ve yarımadanıñ 23 sene devamında işğal planını nasıl azırlağanını ögrendi.
Mustaqillik ilânı
Ukraina mustaqilliginiñ ilân etilmesi Qırımnıñ tamır halqınıñ qaytarılmasını faalleştirdi. Hususan, 1991 senesi qırımtatar, iş adamı Lerane Haybullayeva 11 yaşında edi. Onıñ qorantası üç sene evelsi Özbekistandan qayttı, sovet akimiyeti olarnı biñlernen qırımtatarnen beraber anda sürgün etken edi. Onıñ qayd etkenine köre, Qırım işğalden azat etilecek soñ da, bütün qırımtatarlar evlerine qaytacaqlar.
1991 senesinden başlap, Rusiye Qara deñiz flotunıñ vastasınen yardım etmege söz berdi, 1992 senesi ise o vaqıt Rusiye parlamentiniñ qararı bar edi ki, 1954 senesi Qırım Ukrainağa "qanunsız" berilgen edi.
1992 senesi Rusiye tarafından desteklengen Qırım mebusları Devlet mustaqilligini ilân etüv aktını qabul etip, Anayasanı qabul ettiler. Ukraina Yuqarı Şurası bir afta içinde bu vesiqanı qanunsız dep tanıdı.
Qırımdaki "meşkovlıq"
1993 senesi orta küz ayınıñ 14-nde Qırım Yuqarı Şurası, resmen "Qırım Cumhuriyetiniñ prezidenti" adını alğan yañı vazifeni meydanğa ketirdi. 1994 senesi qara qış ayında Qırımda Rusiyege qoltutqan quvetler prezident saylavlarını teşkil ettiler, olarda "Rusiye" blokunıñ namzeti Yuriy Meşkov ğalebe qazandı.
Halqnıñ qol tutuvını o, şovinist fikirli Rusiye siyasetçileri, hususan, Konstantin Zatulin, Sergey Baburin, Rusiye Federatsiyasınıñ Qara deñiz flotunıñ komandanı Eduard Baltinnen bağları sayesinde qazandı. Saylavlardan soñ Mişkov, Qırım Rusiye terkibine kirecegine qadar, Rusiyenen maksimal yaqınlaşuv kursını tuttı.
O vaqıtki prezident Qırımda ruble zonasını kirsetmege, Rusiyenen arbiy-siyasiy añlaşma tizmege, qırımlılarğa Rusiye vatandaşlığını bermege, Moskva vaqtını kirsetmege planlaştıra edi. Amma Ukraina akimiyetiniñ ve Qırım muhalifetiniñ qarşılığı sebebinden öz planlarınıñ çoqusını ömürge keçirip olamadı.
"Qırımnıñ Ukrainadan yavaş-yavaş ayırılması içün areketler başlandı. Aqiqiy areketlerden Qırımnıñ Moskva vaqtına keçmesini ilân etmege ve Qırımda Rusiye ükümetini qurmağa imkân oldı. Amma eki vatandaşlıq aqqında, Qırım statusı boyunca referendumnı keçirmege ilân etilgen soñki vadeler amelge keçirilmedi, çünki Qırımnıñ Rusiyege qoltutqan siyasetiniñ içinde küreş başlandı", — dep ukrain tarihçısı Andriy İvanets qayd etti.
Meşkov, Sergey Tsekovnı Qırım parlamentiniñ nutuqçısı vazifesinde destekley edi, amma olar añlaşamadılar. Birazdan siyasetçi parlamentni dağıtqanını ilân etti ve memuriy binanıñ etrafına muhafızlarnı yerleştirdi.Tsekov ve Mişkov Ukraina prezidentine bir-birine şikâyet etip, aynı vaqıtta mektüp yazğan ediler.
Memleket reberligi yañı ükümetni tayin etip, yarımada prezidentini vekâletlerinden marum etti. Aynı zamanda 1995 senesi saban ayında Ukraina Qırım prezidenti vazifesini ve Qırım mebusları qanunsız qabul etken normativ-uquqiy aktlarnı lâğu etti.
Yarımadada yarım seneden az bir müddet devamında Meşkov yarımadanıñ quvet organlarını zapt etmege tırıştı. Cevap olaraq Kıyiv "Ukraina qalqanı" operatsiyasını başlattı. Silâlı Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri Aqmescitteki müessise binasını zapt etip, onı üç ay tuttılar. "Qırım. Azat etüv" adlı filmde Ukraina havfsılzıq hızmetiniñ birinci yolbaşçısı Yevhen Marçuk ve "Alfa" bölüginiñ yolbaşçısı Serhiy Ropayev bunı añlattılar.
"Biz tez kirdik, tez kiyindik, silâlandıq, binanı qorçaladıq. Ve oğlanlar akt zalından çıqqan soñ, olarnı büyük sürpriz bekledi, çünki bina endi nezaret altında edi, — dep Ropayev haturladı.
Aynı zamanda ordunıñ generalı, 1994 senesi UHHniñ yolbaşçısı Yevhen Marçuk qayd etti ki, eger de olar Havfsızlıq hızmetiniñ binasını zapt etmegen olsa ediler, Mişkov öz adamını anda tayin eter edi ve bu müessiseniñ yañı şekillenüvi başlanır edi, amma kritik bir zamanda Kıyiv "tişlerini köstere bilecegini" isbatladı.
Qara deñiz flotunıñ bölünmesi
Şura Birliginiñ Qara deñiz flotı Qırımdaki Rusiye tesiriniñ qorçalayıcısı olıp qaldı. Aqyarnıñ sabıq baş raketacısı Vadım Mahno Ukraina ve Rusiye onı nasıl bölgenlerini hatırlay. Onıñ aytqanına köre, komandanlıq Rusiyege qoltutqan edi, bu sebepten deñizciler öz başına mavı-sarı bayraqqa keçe ediler. Gemilerniñ ayırıluv ceryanı 1992 senesi başlandı ve aman-aman 5 sene devam etti. 1995 senesi prezidentler Leonid Kuçma ve Boris Yeltsin añlaşma imzaladılar: flot mülkiniñ 18%-i Ukrainağa, 81%-i ise Rusiyege keçti.
"Ukraina, iqtisadiy şaraitte, 50%-i bile olsa edi, olarnıñ (gemilerniñ — muar.) aman-aman episini ya yañartmaq, ya da yıqmaq ya da satmaq kerek olur edi. Rusiyeniñ de böyle bir meselesi bar edi — o da ordusını faalca qısqartqan edi. O, Ukrainağa basqı yapmaq içün flot meselelerini daa çoq siyasiy sebeplerden sıñırladı", — dep siyasetşınas, Strategik kommunikatsiyalar ve malümat havfsızlığı merkeziniñ hadimi Maksım Mayorov qayd etti.
1997 senesi Ukraina ve Rusiye, 2017 senesine qadar Rusiye Qara deñiz flotunıñ merkezi Aqyar olacaq, dep añlaştılar. 2010 senesi o vaqıt Ukraina prezidenti Viktor Yanukoviç, "Harkiv añlaşmaları"nı imzalap, Rusiye flotunıñ bulunuv müddetini daa 25 senege uzattı.
"Bu, nezaret etilmegen bir gruppa edi, onıñ arbiy şeerçikleri, gemileri, silâları, garnizonları bar edi. Askerlerniñ qorantaları anda ediler. Qara deñiz flotunıñ "yımşaq küç" rolü pek büyük edi. Yani, ruslar büyük medeniy faaliyet alıp bardılar, yerli ealini işley ediler. Dey ediler ki, bu flot, bu adamlar — tamam bizim adamlarımız. Amma şunı qayd etmek kerek ki, o vaqıt, 1997 senesi, ruslar ne Ukraina arbiy-deñiz quvetlerini yoq etip, ne de Aqyardan çıqara, ne arbiy şeerçiklerni elde etip, ne de bütün flotnı saqlap qala bildiler", — dep añlattı o.
Tuzlanen bağlı çatışma
2003 senesi ruslar, olarnı birleştirmek içün, Tamanadan ukrain Tuzla adasına qadar barja qurmağa başladılar. Aynı zamanda bunı ukrain tarafınen añlaşmay ediler. Tarihçı Andriy İvanetsniñ añlatqanına köre, böyleliknen Rusiye Federatsiyası Ukrainanıñ reaktsiyası ne qadar semereli olacağını añlamağa tırışa edi. Ve o, kerçekten de semereli oldı.
İvanetsniñ aytqanına köre, Ukraina sıñır hızmeti öz eñ yahşı tarafını kösterdi. O vaqıt hızmet yolbaşçısınıñ muavini Mıhaylo Koval, adanı qorçalamaq içün ordularnı azırlamağa emir etti.
"Ukraina prezidenti o vaqıt Braziliyağa uçıp ketken edi. Braziliyada kâinat alanınıñ qurucılığı içün añlaşma tizildi. O Ukrainağa qayttı ve askerlernen beraber Tuzla adasına kelip, adanıñ qoruvını baqtı. O, bu ukrain adasından Putinge (Rusiye prezidenti Vladimir Putinge — muar.) telefon etip, Ukraina sıñırı bozulsa, ateş açmağa emir berilgenini bildirdi", — dep tarihçı ayttı.
Tuzla sakini dedi ki, o vaqıt ruslar qurucılıqnı toqtatmağa mecbur oldılar, amma tınçlıq çoq devam etmedi. Bugün adada Qırım köprüniñ tiremeleri tura.
Yarımadanıñ işğali boyunca öz planını Rusiye 2014 senesi Kıyivde Menlik İnqilâbınıñ iştirakçilerini kütleviy sürette öldürgen soñ amelge keçirmege başladı. Yarımada endi on birinci sene devamında Rusiye tarafından işğal etilgen. Aynı zamanda prezident ve arbiy istihbarat yolbaşçısınıñ 2024 senesi defalarca bildirgenine köre, Rusiye Qırımdan cenkni başladı — Qırımda o bitecek.
Telegram ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
