Qaraylar, qırımçaqlar ve qırımtatarlar — Ukrainanıñ tamır halqlarıdır. Olarnıñ tilleri, dinleri ve ananeleri farqlı. Ortaq ana toprağı Qırımdır. Olardan kimleri tütün magnatları edi, "köbete" nedir ve qave sayesinde qaraylarnı qırımtatarlardan nasıl ayırmaq mümkün. Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Baş Assambleyası tarafından 1994 senesi arman ayınıñ 9-nda tesis etilgen Tamır halqları kününe bağışlap, biz Suspilne Qırımnıñ maqalesinde bunı ikâye etemiz.
Qaraylar
“Biz zengin, itibarlı ve pek azmız. Biz siyrekmiz, dep aytmaq mümkün. Ve bunı qırımtatarlarnen qonuşqanda ve tanış olğanda da körem. Men qarayım dep aytqanda, olar: "Men ömürimde ekinci kere qaraynı kördim". Bazıda sizge hazinege kibi baqalar,” — dep sanatçı, ressam, urba dizayneri ve qartbabasınıñ tarafından sekizden bir qaray olğan Ezra Pastor ayttı. — Men qartbabam tarafından qarayım. O, pek zengin bir qaray ailesinde doğdı ve büyüdi. Qırımğa sovet inqilâbı kelgende er şey deñişti. Çünki kommunistler zengin insanlarnı sevmey ediler. Qartbabamnıñ qorantası öldürilgenini kördi, amma küçük bir oğlançıq olğanı içün onı öldürmediler, onı tesadüfiy bir trenge mindirdiler, o da onı Ğorlivkağa alıp ketirdi” .
Qaraylarnıñ paraları, şu cümleden, tütün sayesinde qazanılğan edi. Ezranıñ aytqanı kibi, qaraylar onı bütün Rusiye imperiyasına ketire ediler. Qaray ve “tütün qıralları“ Solomon ve Musa Kogeni Kıyivniñ merkezinde Qaray kenasasını qurğanlar. Onıñ mimarı Vladıslav Ğorodetskıy oldı. O, Milliy Sanat Müzeyi ve "Aynorlılarnen ev"niñ leyhalarını da yaptı.
“Men bizni ğurur ve ürmetnen qabul etmelerini isteyim. Qaraylar, çoqusı allarda, pek zengin insanlar ediler. Qaraylar namuslı insanlar ediler. Ve atta bu Kıyiv kenasası bu şeref ve zenginlikniñ örnegidir. Çünki, o, tütün parasını qazanğan ve Kıyivge kelgen Kogenniñ parasınen qurulğan. Ve böyle dey: "Men qaraylarnı sevem. Men qarayım. Men qaraylardan ğururlanam. Men bu ğururımnı köstermege isteyim. Biz mında, Kıyivniñ merkezinde, qaraylarnıñ ne qadar yahşı olğanını köstermek içün saip olacağımız kenasanı qurayıq” - dep Ezra Pastor añlattı.
Tarihçı Gülnara Abdullayevanıñ malümatına köre, "qaray" adı yeudiy ve arap "qara" kökünden kele, "körmek" ya da "oqumaq" manasına kele. Qaraylar, pek yahşı askerler ediler. Qırım hanlığında Sinanabey Hoca Çelebiniñ qaray qorantası hanlıq aqçasını çıqarmaq aqqına saip edi. Olar bu ananeni nesilden nesilge keçirgen ediler.
“Menim fikrimce, qaraylar — Mısırdan çıqıp, Hazar qağanatında yerleşken, soñ Hazar qağanatınıñ terkibinde Qırımğa köçip, Qırımda yerleşken ve yol boyu türk ealisinen qarışqan proto-yeudiylerniñ birleşüviniñ neticesidir” , — dep Ezra ayttı.
Qaraylarnı yeudilernen qarıştırmamaq kerek, dep qoştı o. Olarnıñ öz qaray dini bar.
“Bizim tilimiz türktir. Bizim em yeudiy, em türk ananelerimiz bar. Amma yeudiy tilinden de çoq farqlılığımız bar. Qaraylar em İsa, em de Muhammed peyğamberi olaraq tanıylar. Qaray tilinde yaratıcı Allah dep adlandırıla. Amma, Qaraylarnıñ inançlarına baqsaq, Hohzâr qağanatınıñ zamanında Tañrı Tingri olaraq adlandırılğan edi, ve umumen Qaraylar muqaddes meşege ibadet etken ediler”, — dep Ezra añlattı.
2001 senesiniñ cedveline köre Ukrainada 1 196 qaray yaşay edi. Bu, devletimizde tamır halqlarınıñ sayısını köstergen soñki cedveldir. Olarnıñ sayısı şimdilik belli degil.
“Qırımnıñ işğali ve 2022 senesinde başlağan tolu miqyaslı istilâ esapqa alınsa, men 800 adamnıñ qıtağa toplanmasından pek memnün oldım. Ciddiyim, amma emin degilim. Qaraylarnıñ sayısı pek az.
Bizni bütünley yoq etüv meselesi eñ çoq eki-üç nesil içinde tura. Meselâ, menim balalarım 16dan bir qaray olacaqlar, bu pek az. Elbette, men balalarıma olarnıñ kimligini ikâye etecegim. Siziñ "baba"ñız, qarayımdır, dep aytacağım. Men bu hatıranıñ nesiller boyunca saqlanılmasını isteyim” — dep Ezra Pastor qayd etti.
Qırımçaqlar
“Qartbabam bar edi. Biz pek yaqın edik. Men er vaqıt onıñ yanına barğanda: "Selâm Aleyküm, İsa can", o ise: "Oh, Selâm Aleyküm, balamçıq!", dey edi. Bizde böyle bir selâmlav bar edi. "Balamçıq" — bu bir bala. Men oña 30 yaşına qadar bala edim. Qırımçaq balalığı, menimce, eñ bahtlı balalıqlardan biridir. Tek qırımçaqlarnıñ sayısı az olğanı ve olarnıñ balalarnı sevgenleri içün degil, bu, dünyağa kibi balalarğa türk munasebetidir. Birinciden, bu — soñsuz sevgi, ekinciden, bu — doğru terbiye. Sennen çoq, saatlernen laf eteler” — dep qırımçaq Vâçeslav Lombrozo hatırladı.
Vâçeslav Lobrozonıñ qırımçaq balalığınıñ tadı — "köbete" aşıdır.
“Birinciden, onı pişirmek qolay. Ekinciden, o pek lezzetli, üçünciden ise, bol ve er keske kelişe. Köbete — içinde qoyun eti, qartop, soğan ve sebzelernen börektir. Er şey qarışıq. Em de tuz ve biber. "O, "hamurdan yapılğan qapaq"nen örtüle” — dep Vâçeslav Lombrozo añlattı.
Adam, 2014 senesi Rusiye tarafından Qırım işğal etilgen soñ köçip kelgeni Lvivde yaşay. Onıñ aytqanına köre, ruslarnıñ manasını oña qartbabası balalıqtan añlatqan edi.
“Men bala olğanda qartbabamdan Rusiye aqqında soradım. Ne qadar telükeli olğanını bilmek istedim. O, haritağa baqmağa rica etti ve şunı dedi: "Bu memleketniñ büyükligine diqqat et. Sizce, böyle topraqlarnı barışıq yollarınen zapt etmek mümkünmi? Ve episi bu” — dep Vâçeslav añlattı.
Qırımçaqlar yeudiy dinini küteler. Dualar yeudiy tilinde qılınır, tek biri ise Qadiş tilindeqılınır. Ekinci cian cenki vaqtında almanlar yarımadadaki qırımçaqlarnıñ 80%-ini yoq ettiler, dep qayd etti Vâçeslav Lombrozo. Onıñ qartbabası sağ qaldı.
“Bu sebepten men daa doğmağan qardaşlarım, qız qardaşlarım, tatalarım ve başqa soy-soplarım çoq. Olar aqqında biri aytmalı. Birinciden, unutmamaq içün. Ekinciden, menimce, Ukrainanıñ medeniy mozaikası, onıñ toprağında yaşağan farqlı halqlarnıñ medeniy mozaikası olmadan tolu olmaz” — dep Vâçeslav ayttı.
Tarihçı Gülnara Abdulayeva öz kitabında yazğanına köre, qırımçaqlarnıñ medeniy mirası, ananeleri ve folklorı, olarnıñ qoranta elyazmaları - "conki" ya da "çonki" sayesinde saqlanıp qalğan. O vaqıtları olar er qorantada bar edi. Qırımçaqlarnıñ öz tili bar, oña "çağatay" deyler. O, türk gruppasına ait.
"Qırımtatarlar arasında, ukrain siyasiy milleti olaraq, Ukrainanı qollarında silânen qorçalağan insanlar bar. Ve olar, "Küçük, amma yenişlmegenler" yazısınen mahsus şevron da azırladılar” — dep Vâçeslav Lombrozo ayttı.
Bugün qırımçaqlar — Ukrainanıñ eñ az sayılı tamır halqıdır. 2001 senesiniñ cedveline köre, devletimizde 406 qırımçaq yaşay edi.
“Qırımda qırımçaqlarnıñ medeniy-maarif cemiyeti bar edi. Biz pek az olğanımız içün, er bir balaçıqnıñ doğğan kününi bile ediler.
Bundan da ğayrı, er bir qırımçaq o künü hayırlavnen mektüp ala edi. Men bellesem, bu pek yahşı bir anane. O, sen ait olğanıñ toplulıq, olarnen qalmañ, bu topluqnıñ qısmı olmañ içün, raatsızlana, bu pek yahşı ve pek doğru bir şey” — dep Vâçeslav ayttı.
Qırımtatarlar
“Bu pek duyğulı, musafirperver halqtır, anda pek çoq istidatlı insan bar”, — dep halqı aqqında qırımtatar Lilâ Derman ayttı.
Derman oca ve sanatçıdır. Liliyanıñ aqayı Arsen Tartan, kompyuter tehnikası şirketiniñ müdiri, qırımtatarlar moğollarnıñ tam soyları olğanını inkâr ete.
“Bu bir stereotip degil, bu diagnozdır, moğol-tatarları Qırımğa kirdiler ve qırımtatarlarğa çevirildiler. Elbette, ne aqıl, ne de mantıq bu yerde "uçurdı". Amma, anda italyan qabileleri, gotlar, gunlar, alanlar, polovlar, skitler, harazarlar, çoq halq olğanını añlaysıñ”.
"Anda ruslar yoq edi. Bu müim bir şey”, — dep Derman qoştı.
Üç asırdan çoq qırımtatarlar öz devletini – Qırım hanlığını qurğan ediler. O vaqıtları eñ küçlü devletlerden biri edi. Bu devirde qırımtatar halqı şekillengen. Olarnıñ devleti ise büyük orduğa ve iqtisadiyatqa saip edi. Hanlıqnıñ paytahtı Bağçasaray, memleketniñ medeniy ve siyasiy merkezi edi.
Qırımtatarlarnı, yaşağan yerlerine köre, üç gruppağa böleler: orta yolıq — dağ rayonlarınıñ sakinleri, noğaylar — çöl sakinleri ve yalı boylu — Qırımnıñ cenübiy yalısınıñ sakinleri. Tarihçı Gülnara Abdulayevanıñ yazğanına köre, dağlarda qırımtatarlar sıq-sıq köy hocalığı ve ayvancılığınen oğraşa ediler. Olarnıñ eñ sevimli tatları beyaz penir ve zeytün edi. Çöl sakinleri tuz qazıp, "buza" içkisini içe ediler. O, tarı unı ve ekşi sütten yapılğan edi. Amma Cenübiy yalıda gemi qurucılığı tarqalğan edi. Gemiler han ve yüksek aristokratiya içün yapılğan edi. Bu bölgede et, süt mahsulatı, ububat, meyva ve sebzeler bar edi.
Lilâ Derman qayd etti ki, bu halqnıñ timsali - büyüklerge ürmet etmektir.
“Eger siz musafirlikke kirseñiz ya da büyük bir insan kelse, yaşlar qartnıñ qolunı tutmalı, öpmeli ve alına bağlamalı. Bazıda üç kere bunı yapalar. Men bala olğanda hatırlayım ki, qartbabam ve qartanamnıñ evine bara edim, ve olarda o qadar büyük yer bar edi ki, anda 15 büyük adam otura edi. Men tüşünem ki, vah, anda oturğan er kesniñ qollarını öpmek kerek”, - dep Liliya añlattı.
Dinine köre, qırımtatarlar musulmanlardır, olarnıñ tili — qırımtatarca. Qırımtatarlarnıñ ananeviy urbası aştan. Çoqusı allarda altınnen tikilir. Qadınlarnıñ baş kiyimi — fes, erkeklerniñ baş kiyimi — qaraquldan yapılğan kolpalar. Bu qoyun yünü ve terisidir.
Qırımçaqlar, qırımtatarlar ve qaraylar arasında pek çoq adet bar, çünki üç halq da Qırım yarımadasınıñ küçük bir qısmında şekillendi. Meselâ, qave ananesi.
“Qırımtatarlar içün qave — musafirler kirgen soñ, evel, soñ ve atta sofra yerine berilecek şey” , — dep Arsen Tartan añlattı.
Er bir Ukraina tamır halqı yekânedir. Lâkin Rusiyeniñ Qırım ve Cenübiy Ukraina işğali, 1944 senesi sovetlerniñ qırımtatar sürgünligi, Ekinci cian cenki vaqtında almanlarnıñ qırımçaqlarnı yoq etüvi ve başqa sebeplerden medeniyeti ve ananeleri telükege oğradı. Üç sene evelsi Yuqarı Şura qaraylar, qırımçaqlar ve qırımtatarlar içün tamır halqları qanunını qabul etti. Şu cümleden, ana tilinde tasil almaq, medeniyetini inkişaf ettirmek ve resmiy olaraq tanılğan temsil organlarına saip olmaq aqqını kefil ete.
Telegram ve Facebookta Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
