İşğal etilgen Qırımda soñki eki ay içinde gumanitar vaziyet pek stabil olmadı. İlk yaz ayınıñ soñunda yarımada sakinleri benzin stantsiyalarında saatlernen nevbette turğanları, yaqıt satıluvınıñ sıñırlanuvı, elektrik energiyası ve bağ bozuluvı aqqında tarif ettiler. O vaqıt aşayt qıtlığı pek ketleviy olmadı, amma benzin qıtlığı sebebinden sımarışçılar ketirilgen mallarnıñ miqdarını qısqarttılar, ve insanlar yedeklerni toplap başladılar. Elektrik energiyası çeşit rayonlarda kesildi, Qırım sakinleri ise generator ve şarj stantsiyalarını satın aldılar.
Dron telükesi ve patlavlar aqqında haberler sebebinden, insanlar öz evlerinde telükesiz yerlerni teşkil etmege tırıştılar. Eki ay içinde bu meselelerniñ bir qısmı yoq olmadı, bazı rayonlarda elektriksizlik devam etti. Bazı tükânlar ve müessiseler elektrik kesilgende çalışmaq içün generatorlarnı qullana. Elektrik energiyasınıñ qıtlığı suv teminatınen bağlı meselelerge yol aça, hususan evler ve çiftlikler pompalarğa bağlı olğan yerlerde. Mallar tükânlarğa ketmege devam ete, lâkin az müddetli mallarnı ketirüv cedveli deñişti, aydayıcılarnıñ bir qısmı işten vazgeçeler, çünki dron ücümi telükesi bar. İşğal etilgen yarımadanıñ sakinleri Qırımdaki ayatnıñ yañı kerçekleri aqqında anonim şekilde tarif ettiler.
Eñ ciddiy mesele benzinnen bağlı olıp qala, Qırım sakininiñ aytqanına köre, A-95 benzini aman-aman yoq, ve elde etilgen yaqarlıqnıñ keyfiyeti sual doğura. Bu deñişmelerge baqmadan, Qırım sakinleri küz ve qışqa azırlanalar, elektrik, suv ve qızdıruv içün yaqıt yedeklerini toplaylar.
Suspilne Qırım işğal etilgen yarımadanıñ eki sakininen bu aqqında laf etti. Havfqsızlıq maqsadınen muarririyet olarnıñ adlarını ve yaşağan yerlerini aytmay. Subetdeşler elektrik ve suvnen bağlı vaziyet, aşayt mallarınıñ ketirilmesi, ev tehnikasınıñ işi, qışqa azırlıq ve yaqıt qıtlığı aqqında tarif ettiler.
Vaziyet, meskün yerlerge köre farqlı ola. Subetdeşniñ aytqanına köre, Canköyde elektrik energiyası endi berile, lâkin stabil teminat aqqında aytmaq mümkün degil. Onıñ aytqanına köre, Sudaqta bir aydan berli elektrik yoq. Yalta, Gurzuf, Katsiveli ve diger kurort meskün yerlerinde elektrik energiyası generatorlarğa deñiştirildi.
«O, asılında olmağan yerde, o, yoq. Misal içün, Canköyde elektrik endi kele, Sudaqta ise endi bir aydan berli elektrik yoq. Yaltada aynı şey — bütün şeer generatorlarda çalışa. Gurzuf, Katsiveli ve digerleri — er şey elektriksiz, er şey generatorlarda», — dep tarif etti subetdeş.
Onıñ qoşqanına köre, kurort meskün yerlerinde müessiselerniñ bir qısmı generatorlarda çalışa, turistler ise yoq. Generatorlar tükânlar, aşhane ve elektriksiz çoq vaqıt qalmağan diger obyektlerniñ adiy qısmı oldı. Subetdeşimizniñ aytqanına köre, onıñ rayonında bir çoq tükân öz generatorlarını satın aldı. Elektrikler söndürilgende, olar aman-aman birden çalışıp başlay, bu sebepten ziyaretçiler bozuvlarnı sezmey bileler. Diger iş adamları da aynı şekilde çalışmağa tırışalar.
«Bizim rayonımızdaki tükânlarnıñ episi generatorlarnı satın aldı. Meselâ, elektrik söndürilse, generator birden çalışıp başlar. Yaqınlarda gece aş aşamağa bardım, lâkin elektrik söndürildi — generator birden çalışıp başladı, ve biz bunı duymadıq», — dedi o.
Böyleliknen, eki ay içinde generatorlar vaqtınca alınğan bir şeyden yerli işhaneniñ adiy bir qısmı oldı.
Elektrik energiyasınıñ kesilüvi suv teminatına da tesir ete. Merkeziy bir sistema olğan yerde suv berile, amma onıñ irişimi muayyen astyapınıñ çalışmasına bağlı. Suv quyularından alınğan evlerde elektrik olmasa, pompalar çalışmay bile. Onıñ içün adamlar suvsız qala bileler, atta quyu bar olsa da. Aynı mesele köy hocalığında da bar. Onıñ aytqanına köre, suvnıñ çoqusı quyulardan kele, elektrik energiyası olmasa, pompalar çalışmay. Bu, tarlalarda mahsulatnı östürmege qıyınlaştıra. Suv meselesi ayrı bir mesele olıp qala. Evelleri onı çoq miqdarda saqlağan musafirhaneler ve diger obyektlerniñ saipleri suv taşıyıcılarğa muracaat etmek mecburlar. Subetdeşimizniñ aytqanına köre, böyle yollanmalarnıñ fiyatı bayağı arttı.
Elektrik energiyasınıñ söndürilüvi evlerniñ ya da tükânlarnıñ yarıqlanmasına tesir etmekten ğayrı, başqa şeylerge de tesir ete. Suv elektrik pompalarından bağlı olğan yerlerde, suvnıñ kesilüvi onıñ temin etilüvine tesir ete. Bu em mesken, em de çiftlik evlerine aittir. Elektrik energiyası ve suv kesilgenine baqmadan, o, gumanitar vaziyetniñ soñki vaqıtları pek deñişmegenini tüşüne. Onıñ aytqanına köre, insanlar yavaş-yavaş daima elektrik söndürilgen şaraitte yaşamağa alıştılar. Bazı tükânlar ve diger işhaneler generatorlarnı satın aldı, ev ihtiyaclarını ise şarj stantsiyaları yardımınen temin etmege tırışalar.
İlk küz ayında bu kibi alışuvlar daa başlanğan edi. O vaqıt subetdeşlerimizniñ aytqanına köre, sakinler vaziyetniñ kerginleşmesinden qorqıp, generatorlar, şarj stantsiyaları ve uzun müddetli mallarnı satın aldılar. Eki aydan soñ bu tedbirlerniñ bir qısmı er künlik adet oldı. Em de aşayt malları içün. Bazı mallarnı ketirüv cedveli deñişkenine baqmadan, aşayt malları ketirile. Bu hususan tez bozulğan et, süt ve suvuqlanuvğa muhtac olğan diger mahsulatlarnen bağlıdır. Subetdeşniñ aytqanına köre, böyle mallar endi daa az oldı, bir qaç künde bir kere ketirile bile. İnsanlar cedvelni bileler ve mahsulatnıñ tükânlarda çoq qalmaması içün onı teslimat vaqtında satın almağa tırışalar.
«Şimdi yollanmalarnıñ cedveli deñişti. Mallar bozulmasın dep, bir qaç künde bir kere ketirile. İnsanlar olarnı satın alalar, şunıñ içün bozulğan mahsulatnıñ sayısı çoq degil», — dey o.
İlk yaz ayınıñ soñunda aşayt meselesi de kütleviy bir qıtlıq kibi körünmey edi. Qırım sakinleri o vaqıt aşayt malları, şeker, yağ ve uzun müddetli saqlanılğan mallarğa kergin talaplar aqqında tarif ete ediler, amma tükânlar çalışmağa devam ete edi. Bazı insanlar, ileride yüz berecek bozulmalar içün az miqdarda yedek saqlay ediler.
Şimdi ise, subetdeşimizniñ aytqanına köre, büyük aşayt yedeklerine ihtiyac yoq. Aşayt malları ketirile, lâkin qısqa müddetli mallarnıñ ketirilmesi daa çoq logistikanen bağlı. Olarnı mahsulatnıñ tükânlarda qalmayıp, tez vaqıtta müşterilerge yetmesi içün ketireler. Mahsulatnıñ temin etilmesine büyük ticaret ağlarınıñ aydayıcılar ile bağlı vaziyet de tesir ete.
Subetdeşimizniñ aytqanına köre, aydayıcılarnıñ bir qısmı işten çıqa, çünki olarnı dron ücümi telükesi olğan yerlerden keçmege mecbur eteler. Bu ise, aydayıcılarğa maliyeviy teşviqat berilgenine baqmadan, ketirüv ceryanı qıyınlaştıra. İlk yaz ayında subetdeşler naqliyat meseleleri aqqında da laf ettiler. O vaqıt yaqıt qıtlığı sebebinden naqliyat alâqaları qısqartılğan edi, cemaat naqliyatınıñ seferleri azlaştı, avtobuslar ise tolu edi. İnsanlar başqa yollarnı qıdırdılar, hususan, daa sıq ayaqmaşna qullandılar.
Elektrik meseleleri ev tehnikası içün de telüke yarata. Subetdeşimizniñ aytqanına köre, tehnikanıñ bozuluvları bar, amma o, olarnı kütleviy bir mesele dep adlandırmay. Aksine, merkeziy elektrik teminatını deñiştirmek içün qullanılğan generatorlar bozula. Bunıñ bir qaç sebebi bar. Bazı generatorlar, böyle çalışmaq içün azırlanmasalar da, büyük yüknen ve uzun vaqıt devamında çalışalar. Bundan da ğayrı, meseleler cihazlarnıñ yañlış bağlanuvı sebebinden peyda ola bile. Adamnıñ aytqanına köre, telükeli bir şey bar — bu generator, merkeziy elektrik teminatı ğayrıdan tiklengen soñ, çalışmağa devam etkeni. Cihaznıñ doğru şekilde bağlanılmaması onıñ bozulmasına ketire bile. Generatornı tamir etmek paalı ola bile. Onıñ içün generatorlarğa bağlılıq yañı bir mesele yarata: elektrik energiyasınıñ toqtatılmasını qapatmaq kerek olğan donatmalarnıñ teminatı ve olarnı doğru qullanmaq kerek. Subetdeşimizniñ aytqanına köre, eñ çoq yük uzun vaqıt çalışqan ve insanlarnıñ merkeziy energiyasını sıq-sıq deñiştirgen generatorlarğa tüşe.
Elektrik energiyasınıñ stabil olmağan şaraitinde insanlar uzun müddetli söndürüvlerge azırlanmağa tırışalar. Subetdeşimiz, şarj stantsiyası ve generator alğanını ayta. O, generatornı qullanmadı, lâkin onı gaznen çalışması içün azırladı. Onıñ aytqanına köre, bu qarar esasen benzin qıtlığı ile bağlıdır. Onıñ içün gaz, generator içün daa ucuz yaqıt olmalı, ve gaz ağına cihazlarnı qoşmaq imkânı, benzin yedeklerine bağlı olmamağa imkân bere.
«Şarj stantsiyasını aldım, generatornı aldım. Generator bir kere daa çalışmadı, amma onı gazğa çevirdiler, çünki gaz daa ucuz. Elektrik quveti o qadar büyük degil, amma benzin ile çalışmaqtan daa ucuz», — dedi subetdeşimiz.
O, qışqa azırlıq körmege de başladı. Onıñ aytqanına köre, qızdıruv içün ocaq ve kömür yedegini aldı. Bu yedek, onıñ fikirince, bütün qış devamında yahşı qızdıruv içün yeterli degil, lâkin şimdi onı arttırmaq qıyın, çünki saqlamaq içün yer yoq. Suvuq mevsimge azırlanuv tek qızdırmaqnen sıñırlanmay. Elektrik energiyasınıñ stabil olmağan şaraitinde yaqıt yedegi ayrı mesele ola, çünki generatorlarnıñ çalışması ve aynı zamanda, elektrik kesilüvleri vaqtında elektrik energiyasını elde etmek imkânı oña bağlı.
Onıñ aytqanına köre, benzin ile bağlı vaziyet qıyın. Onıñ qayd etkenine köre, A-95 benzini satılmay. A-92 benzinini alâ daa tapmaq mümkün, lâkin onıñ keyfiyeti sual doğura. İlk yaz ayınıñ soñunda mesele bam-başqa edi. O vaqıt benzin stantsiyalarında saatlernen nevbetler peyda ola edi, yaqıt satışı sıñırlana edi, ve gizli bazarda benzin bayağı paalığa satıla edi. Sakinlerniñ aytqanına köre, insanlar, nevbette turmaq içün, maşinalarını benzin stantsiyalarınıñ yanında qaldıra ediler.
Onıñ aytqanına köre, yaqarlıq qıtlığı fiyatlarını deñiştire. A-95 benzininiñ fiyatı bir litrine 200 rubleden ziyade edi (tahminen 100 ğrıvnâ). O, bazı maşinalarda qullanılğan yüksek oktanlı yaqıtnı ayrıca qayd ete — onıñ fiyatı, eñ büyük qıtlıq vaqtında, onıñ aytqanına köre, bir litr içün biñ ruble (tahminen 512 ğrıvnâ) oldı.
O vaqıt Qırım sakinleri yaqıtnıñ resmiy olmağan satıluvı aqqında tarif ettiler. Ayrı allarda benzin litr içün 400 ruble (tahminen 200 ğrıvnâ) fiyatınen satıla edi. Şimdi, onıñ aytqanına köre, mesele tek yüksek fiyatında degil, bazı yaqıt çeşitleriniñ irişimindedir.
Onıñ aytqanına köre, yaqıt keyfiyeti de mesele oldı. O, bu qıtlıq başlağanda, dizel yaqıtınen çalışqan maşnasınıñ çalışması fenalaşqanını qayd etti. Onıñ aytqanına köre, benzin toldurılğandan soñ, maşnanıñ motorı bozulğanını köstergen işaret yanıp başladı.
«Qıtlıqtan evel men dizel yaqıtını ala edim, ve er şey yahşı edi. Qıtlıqtan soñ ilk kere benzin aldım — birden motornıñ köstergiçi yanıp başladı. Maşna çalışa, amma evelki kibi çalışmay. Onıñ içün yaqıt keyfiyetinen bağlı mesele de bar», — dedi o.
A-92 benzinine kelgende, subetdeşimiz ayta ki, oktan sayısını arttırmaq içün oña çeşit komponentler qoşula bile. O, bunı yüksek sıcaqlarda yaqıt hususiyetleriniñ deñişkeninen bağlay. Onıñ aytqanına köre, bu sebepten yazda maşnalarda benzin qapağı ve kuzovda yaqıt izleri körüne edi. Bütün bular, Qırımnıñ yaqıt ve elektrik energiyasınıñ stabil teminatına bağlı olğanına baqmadan yapıla. Elektrikniñ yoqluğı pompalanıñ, tükânlarnıñ ve işhanelerniñ çalışmasına, yaqıt qıtlığı ise — generatorlarnı qullanmaq ve naqliyat logistikasını temin etmek imkânına tesir ete.
Eki ay içinde bu meseleler bir-birine daa ziyade qoşula. Elektrik energiyasınıñ yoqluğı suv ve tükânlarnıñ çalışmasınen bağlı meselelerni yarata, yaqıt qıtlığı generatorlarnıñ ve naqliyatnıñ çalışmasını qıyınlaştıra, yollardaki telükeler ise aydayıcılarnıñ mallarnı ketirmege azır olmalarına tesir ete. Aynı zamanda, subetdeşimizniñ aytqanına köre, insanlar vaziyetke alışmağa devam eteler. Generatorlar, şarj stantsiyaları, yaqarlıq, suv, kömür ve diger teminat vastaları yavaş-yavaş er künlik ayatnıñ bir parçası ola.
İlk yaz ayınıñ soñunda Qırım sakinleri vaziyetniñ kerginleşmesine azırlanmaq aqqında aytsalar, eki aydan soñ olar azırlanğan şeylerniñ bir qısmı er künlik yaşayışına çevirildi. O vaqıt yaqıt buhranınıñ esas alâmetleri benzin stantsiyalarında nevbetler, satış sıñırlavları ve resmiy olmağan bazarda fiyatlarnıñ köterilmesidir. Şimdi, subetdeşimizniñ aytqanına köre, A-95 benzininiñ sayısı aman-aman yoq, ve mevcut olğan yaqarlıq keyfiyet meselelerini doğura.
Aynı şey elektrik energiyasınen de oldı. İlk yaz ayında Qırım sakinleri saatlernen devam etken söndürüvler ve sıñırlav cedvelleri aqqında tarif ettiler, bundan da beter olıp, generatorlarnı satın aldılar. Onıñ aytqanına köre, bazı rayonlarda elektrik uzun müddetke söndürile bile, tükânlar ve müessiseler generatorlarnen çalışa.
Aşayt malları ile bağlı vaziyet daa kerginleşmedi. İlk yaz ayında olğanı kibi, kütleviy aşayt qıtlığı aqqında laf yürsetilmey. Lâkin onıñ temin etüv şaraitleri deñişti: tez bozula bilgen mallar yañı cedvellerge köre ketirile, ve logistika tek yaqıtnıñ barlığına degil de, aydayıcılarnıñ telükeli marşrutlarda çalışmağa azırlığına da bağlı.
Böylece, eki ay içinde yarımadada Qırım sakinleriniñ ilk yaz ayında añlatqanları meseleler yoq olmadı. Bazıları daa uzun sürdi, bazıları er künlik yaşayış içün adiy oldı, bazılarına ise yañı aqibetler qoşuldı.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
Bizni Google Haberlerinde oqumaq içün Suspilne Qırımnı saylanğan mevzularda saylañız
