1648 senesi çiçek ayınıñ 29-dan mayısnıñ 16-na qadar Jovti Vodı uruşı olıp keçti — Boğdan Hmelnıtskıynıñ isyanı vaqtında kazak ordusınen Lehistan-Litvaniya birliginiñ ordusınıñ birinci büyük çatışması.
Ğalebe Zaporijjâ ve Qırım hanlığı ordularınıñ arbiy-siyasiy birligi sayesinde mümkün oldı.
Bu ğalebede qırımtatarlarnıñ rolü aqqında Suspilne Qırım tarif ete.
"Jovti Vodı" uruşı — Hmelnıtskıynıñ milliy azatlıq cenkiniñ başlanğıçı
1648 senesine qavmiy ukrayin topraqları — Volın, Pidişşâ, Kıyiv vilâyeti ve Bratslavşçına — 1569 senesi qurulğan Lehistan-Litvaniya birliginiñ terkibinde Poloniya Tacınıñ üstünligi altında edi.
"Bu bölgeniñ müim hususiyeti, daa XVI asırda şekillengen yañı içtimaiy statusı — kazaklıq edi, lâkin devletniñ yañı şekillenmesi vaqtında bu hususiyet köz ögüne alınmadı. Bu, ukrayin cemiyetinde raatsızlıq doğurdı. Bundan evel ukrayin topraqlarını temsil etken yerli aristokratlar yañı ayatqa qoşulmağa tırıştılar, ve şimdi kazaklıq mecburen cemaat menfaatlarınıñ temsilcisi rolüni aldı", — dep Merkeziy devlet arhivi yazdı.
1648 senesiniñ başında arbiy hızmetniñ yüzbaşısı Boğdan Hmelnıtskıy, poloniyalı ziyalılarğa qarşı kazaklarnı tertip etip, adiy insanlarnı da küreşke çağıra. 1648 senesi baarde ücüm azırlıq alından faal alğa keçti.
Cenk başlanmazdan evel Hmelnıtskıy Qırım hanlığı ile añlaşma tizdi
İsyan başlamazdan evel Hmelnıtskıy Qırım hanlığı ile arbiy-siyasiy ittifaqqa — Bağçasaray añlaşmasına imza atqan edi, dep Taras Şevçenko adına Kıyiv milliy universitetiniñ dünya ukrayinliginiñ tarihı kafedrasınıñ müdiri Volodımır Serğiyçuk bildirdi.
Qırım hanı III İslâm Geray tatar atçılarını qazaqqa berdi, onıñ yerine ise yasır (esirler) ve ğanimet alacaq edi. Böyleliknen, Tuğay beyniñ yolbaşçılığı altında tatarlar, kazaklar içün silâdaş oldılar.
"Bogdan Hmelnıtskıy içün Qırım hanı ile ittifaq pek müim edi. Çünki kazak piyade,si hususan qorçalavda, qale qurulışlarını, meselâ, arabalardan yapıp ola bilgenlerinde, sertleşken olsa da, hususan açıq topraqta, ücüm taktikası, qırımtatarlar ve umumen köçebe halqlarında olğanı kibi, kazakta çalıştırılmağan edi, — dep tarihçı ayytı. — Ukrayinler, er alda, ziraat halqıdır, ve olar, köçebe halqı olğan qırımtatarlar kibi, ayvancılıqqa emiyet bermey ediler. Onıñ içün Boğdan Hmelnıtskıy poloniyalı aristokratlarğa qarşı çıqıp, Qırım hanınıñ yardımını istegenini añlay edi. Ve, neticesinde, Boğdan Hmelnıtskıynıñ kelecek ğalebesi de budır — o, ittifaqdaş tapqan", — dep tarihçı añlattı.
Tarihçı añlattı ki, bu Hmelnıtskıyğa qamaçavnı qorçalamağa yardım ete edi. Qırım hanı Boğdan Hmelnıtskıy ile ittifaqqa kirgeninden, Qırım hanlığı tarafından ücümler olmadı. Qırım hanı da bu ittifaqda fayda kördi — er şey tölevnen bağlı edi, dep Volodımır Serğiyçuk qayd etti. Qırım ordusınıñ seferlerde iştirak etüvi mukâfat añlaşmalarına esaslana edi
"Elbette, tatarlar er vaqıt öz seferlerinde yasır, yani esirlerni alıp ketmege alışqanlar. Mal-mülk alıp kettiler, ukrayinalı erkeklerni, qızlarnı, qadınlarnı esir aldılar. Soñra episini satıp aldılar. Ve niayet, arbiy seferler sayesinde qırımtatar ordusı bar edi. Bu yerde belli bir ücret aqqında añlaşma yapıldı. Er bir ücüm, er bir şeer aqqında tafsilâtlıca. Bu, Jovti Vodı, Korsün ve Pılâvtsi altında olğan. Ve soñra Lvivniñ sarıp alınmasında da aynı şey oldı. Qırımtatarlar para qazanmaq kerek ediler", — dep Serğiyçuk ayttı.
Jovti Vodı yanında ittifaqdaşlar Stefan Pototskıynıñ ordusını yeñdiler
1648 senesi çiçek ayınıñ 29-nda Jovti Vodı vadisinde, Jovta özenniñ vadisinde ve İnğulets özeniniñ yalısında uruş başlandı. 1648 senesi mayısnıñ 16-nda ittifaqdaşlar tarafından bozulğan 12 biñlik ordu kazaklar ve tatarlarğa qarşı çıqqan. Bu bir sıra ğalebeniñ ilki edi. 1648 senesi ilk qış ayında Boğdan Hmelnıtskıynıñ yolbaşçılığında Zaporijjâ Ordusı devletiniñ şekillenüvi başlandı.
Soñra tatarlar ile ittifaq sarsıldı, çünki tatar tarafı da er vaqıt kazaklarnıñ menfaatlarına köre areket etmey edi, dep Serğiyçuk ayttı. Han, Ğetmanlıqnı qorçalamağa söz bergen Moskvanen Hmelnıtskıynıñ munasebetleri aqqında ögrengen soñ añlaşmanı bozdı.
İvan Vığovskıy ve İvan Mazepa ile tatar ittifaqları
1657 senesi Boğdan Hmelnıtskıynıñ ölüminden soñ yañı saylanğan ğetman İvan Vığovskıy hannı nazar noqtasını deñiştirmek ve Ğetmanlıqnı qırımtatarlarnen birleştirmek içün Qırımğa elçisini yollay.
"Birinci elçihaneni, kerçekten de, Zaporijjâlılar tutıp aldılar ve Vığovskıynıñ mektüplerini alıp, bu elçilerni Moskvağa yolladılar. Amma ekinci elçilik keldi, ve Qırım hanı 1657 senesiniñ küzünde yañı ğetman İvan Vığovskıy ile ittifaqnı ğayrıdan tikledi. Ve aytmaq kerek ki, bu ittifaq Ukrayina içün ğayet faydalı edi. Birinciden, 1658 senesi baar-yaz aylarında Qırım hanı Vığovskıyğa qırımtatarlar yardımınen Poltava polkovnigi Puşkarnıñ öldürilmesini toqtatmağa yardım etti. Amma daa büyük vaqia 1659 senesi oldı, Vığovskıynıñ ricasınen Qırım hanı 40 biñ tatar ordusını berdi, ve bu 40 biñ Konotopqa kelip, Moskva ordusını yoq etip, onı Ukrayina tışına çıqarmağa yardım etti", — dep Serğiyçuk añlattı.
Han Vığovskıy ile beraber seferge çıqtı — Moskvanı almağa qarar aldılar. Slobodânşçınağa, Kursk rayonına köçip, seferge azırlana ediler.
"Ve hanğa haber kele ki, Zaporijjâlılar Qırımğa kettiler. İvan Sirko — sanki halq intiqamcısı, kerçekte ise han ordusınıñ Qırımda olmağanından faydalanıp, yarımadanı çalmağa ketti. Afsus ki, öyle de oldı. Han, Zaporijjâlılarnıñ Qırımnı yaqqanlarını ögrengen soñ Moskvağa degil de, öz ordularını alıp, 180 derece çevirip, Qırımğa kete", — dep tarihçı bildirdi.
Tarihçılarnıñ fikirince, aqibetleri fevqulâde oldı.
- Hannıñ intiqamı: qaytqan soñ tatarlar Poltava vilâyetini yaqıp kül ettiler.
- Halqnıñ açuvı: ukrayinlerniñ açuvı Vığovskıyğa tüşti, çünki o, "tatarlarnı çaqırdı".
- Devletçilikniñ ğayıp oluvı: "Sirkonıñ bu aqılsız adımından başlap viran oldı, dep Voloıdmır Serğiyçuk ayttı.
Mazepa devrinde, hususan onıñ ükümdarlığınıñ soñunda, ve onıñ yerine kelgen ğetman Pılıp Orlıknıñ zamanında sultan, yani han, ukrayinalılarğa sağ ve sol yalı Ukrayinanı azat etmege yardım etmege tırıştı. Amma Prut uruşında Türkiye sultanınıñ büyük veziri Moskvanıñ tarafından satın alınğan edi, bu plannı bozdı.
"O vaqıt qırımtatarlar Ukrayina tarafında ediler. Olar Moskovağa bile Sol yalıdan kete ediler. Amma Slobojanşçınada, kazaklar kerekli nezaret etmegenleri sebebinden, hırsızlıqlar yapıldı. Bu, ordunıñ bölünmesiniñ sebebi oldı — ve neticesinde ne tatarlar Moskvağa irişip oldılar, ne de ukrayinler Ukrayinanı azat ettiler. Bu ciddiy bir mesele oldı", — dep tarihçı ayttı.
Osmanlı siyasetiniñ saasında bulunğan Qırım hanı ya da onıñ ordusı zenginleşmege istegen edi, ve bu, hannıñ Moskvağa seferiniñ bozulmasınıñ sebebi oldı, dep tarihçı qayd etti. Neticesinde kazak ordusı da yeñildi.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
