Katerına Raşevska — "İnsan aqları bölge merkezi"niñ uquqçısı. Svitlana Sttsçenko ile "PRO Qırım. 2.0" podkastında o, Rusiye tarafından işğal etilgen topraqlardaki, hususan Qırımdaki, bala aqlarınıñ vaziyeti aqqında tarif etti. Arbiyleştirüv, ukrayin balalarınıñ kimliginiñ deñiştirilüvi, ana-babalarına basqı ve yaşlarnı işğalden qaytaruv qıyınlığı aqqında.
Ukrayinanıñ işğal etilgen topraqlarında balalarğa nisbeten Rusiyeniñ siyaseti nasıl deñişe ve Qırım nasıl etip qıtaiy Ukrayinağa keçirmek içün tesir usullarını işlep çıqarmaq içün bir meydançıq oldı.
"Olarğa Rusiye imperialistik menfaatları içün küreşmege azır olğan top eti kerek"
Birden qayd etmek kerek ki, bu kerçekten de siyaset. Yani, bu bir sıra areket degil, bu Rusiyeniñ halqara gumanitar uquq normalarına riayet etmemesidir. Rusiye Federatsiyası içün balalar — bir çoq meseleni çezmek içün alet ola. Geosiyasetten başlap, yani başqasınıñ toprağını zapt etüvden başlap, onı öz terkibine kirsetüvden başlap, balalar ana-babalarına tesir ete, ana-babalar ise balalarına tesir ete. İşğal etilgen topraqtan fizikiy şekilde çıqmasañ, bu qamaçavdan çıqmaq pek zor olğan bir daire olur.
Soñra köremiz ki, ruslar içün bu, elbette, demografik meselesini çezüv yoludır. Yani, balalar, olarnıñ içün, ilk evelâ, bir menba. Ve bunı "sous" altında yapsalar da: "Biz vatanperverlerni yetiştiremiz, bizge Vatanını qorçalamağa azır olğan Rusiye vatandaşları kerek".
Bütün bulardan, kerçekten, tek Rusiye imperialistik menfaatları içün küreşmege azır olğan top eti kerek. Çünki, kerçekten, qorçalamaq içün kimseniñ kimsesi yoq. Çünki bala doğdı ve onı qayd etmek kerek. Bu, Ukrayina qanunları degil, Rusiye qanunları esasında yapıla. Bala birden Rusiye doğuv şeadetnamesini ala, yani o, halqara uquq qaidelerine zıt kelgen istilâcı devletniñ vatandaşlığını qabul etüvden zarar köre. Ve bundan soñ, kerçekten de, 18 yaşına qadar, men, ösmürlik çağına yetken soñ toqtamağanını aytmayım, iç te, amma bala ayatınıñ er bir qısmında biz Rusiye tesirini, bayağı toksik, istilâcı devletni köremiz, anda bala itibarı yoq, anda bala aqlarına sayğı yoq, anda bala büyüklerden ayırılmağan. Ve bu balağa baqqan büyükler ana-babası degil.
"Qırım, kerçekten de, sınav meydanı oldı"
Sözde DNRDonetsk Halq Cumhuriyeti ve LNRLuğansk Halq Cumhuriyeti qanunları, Rusiye qanunlarına oşasa da, Sovet Birliginiñ eski qanunlarınıñ aynısı edi. İşğal etilgen Qırım yarımadası aqqında aytsaq, anda Rusiye uquqı bar edi, anda Rusiye bar edi, anda ukrayin balalarınıñ rus terbiyesi bar edi, daa doğrusı, yañıdan terbiyesi.
Çünki kimlikniñ yoq etilüvi, bütün ukrayinlerniñ yoq etilüvi, medeniy assimilâtsiya oldı. Şimdi, anda (Qırımda — muar.) ukrayin balalarında ne işlegenini, ne işlemegenini körip, tesir etüv qabiliyetlerini, metodika nasıl ola bilecegini ögrengen soñ, Qırım ve yarımadanıñ aliy oquv yurtları kerçekten de sınav meydanı olur.
Bu, aslında yañı strategiyalarnı azırlağan ya da pek yaramay çalışqanlarnı adaptatsiya etken bir laboratoriyadır. Çünki Rusiyeniñ, 2022 senesi işğal etilgen topraqlarğa tesir etmek içün daa 8 yılı yoq.
2027 senesine qadar ruslar yañı istilâ dalğasını başlatmaq içün azır olmaq kerekler. Ve, yazıq ki, ortaqlarımız içün yaramay haberlerim bar, çünki emin olamaymız ki, bu, Ukrayinanıñ terenlerine ilerlemek degil de, NarvaEstoniya şeerida bir qaç afta devam etecek, NATOnıñ zayıflığını köstermek içün yapılğan bir ameliyat olacaq.
"Yunarmiyacılar'nıñ' cenki — kelecekniñ cenki, o daa başlamadı"
2014 senesinden 2022 senesine qadar ve soñki 4,5 yıl içinde olğan vaziyetni qıyaslağanda, yahşı haber şu ki, biz tektonik deñişmelerni köremiz. Sanktsiyalar cedveline yalıñız yerli işbirlikçiler degil de, Rusiyeniñ yüksek memurları da kirsetile. "Yunarmiya", "Krımpatriottsentr" kibi teşkilâtlar da bar.
Yunarmiya — bu arbiy teşkilât. Olar bunı açıqtan aytalar, nizamnamede faaliyet maqsadlarından biri — balalarnı Rusiye Federatsiyasınıñ Silâlı quvetlerinde hızmet etmek içün fizikiy, taktik, şu cümleden ruhiy ceetten, azırlamaq olğanını qayd eteler. Teşkilâtnıñ malümatına köre, bu areketniñ er on mezunından biri Rusiye Federatsiyasınıñ arbiy aliy oquv yurtlarına kire.
"Yunarmiyacılar"nıñ "SVOMahsus arbiy ameliyat — Rusiye yolbaşçılığı tarafından kirsetilgen ve Rusiyege qoltutqan menbalar tarafından Rusiyeniñ Ukrayinağa 2022 senesinden başlap istilâsını tasvir etmek içün qullanılğan teşviqat efemizmidir"da iştirak etüvi aqqında aytsaq, menimce, "Yunarmiyacılar"nıñ cenki — kelecekniñ cenkidir, o daa başlamadı. Bugün bu cemiyetniñ içinde balalarnı ögretecek ocalar küreşeler. Olarnen çalışqanlar bir qaç yıldan soñ silânen kelecekler.
Bugün, teessüf ki, Ukrayinanıñ işğal etilgen topraqlarında "Yunarmiya" terbiyecileriniñ sayısı pek yüksek. Rusiye Federatsiyasında bu arbiy-vatanperver areketiniñ iştirakçileri olğan tahminen 2 million bala bar. Bu raqamğa, çeşit malümatlarğa köre, işğal etilgen topraqlardan kelgen 44-55 biñ bala da qoşula. Ve bu raqam daa da büyük ola bile.
Bizler, aynı zamanda, "İlkler areketi" ve "Rusiye qartalları"nıñ bir-birini tamamlağan, toksik tesirini köremiz. Olarnıñ çoq ortaq leyhası bar, ve biz köremiz ki, adetince, eger bala "Yunarmiya"nıñ azası olsa, o da "İlkler areketi"niñ azası da ola. "Rusiye qartanaları"na kelgende, ana-babalar ve balalar içün alternativsiz bir areket — bu birinci sınıf balaları, anda azalıq kollektivtir. Mektepke kelip, elifbe ögrenmege isteysiñ, amma seni qabul eteler, işaretçikni bereler, işaretçigiñni coysañ, belâğa oğrarsıñ.
Rusiye Federatsiyası tarafından sistema, qayğı noqtasından degil de, nezaret noqtasından körüne. Tek istegenleri — balanıñ boş vaqtından faydalanmaqtır. Boş vaqıt yoq — boş fikir yoq. Siz daima teşviqatta bulunasıñız, siziñ öz qararlarıñız yoq, siziñ öz menfaatlarıñız yoq, bütün menfaatlarıñız Rusiye Federatsiyasınıñ eyiliginen bağlıdır.
"Rusiye pravoslav kilsesiniñ balalarnı terbiye etüv esnasında rolü"
Bu yañı bir tendentsiya — kilse tesiri. Rusiye Federatsiyasınıñ nezareti altında balalarnı terbiye etüv esnasında Rusiye pravoslav kilsesiniñ rolü daima yüksek edi, lâkin şimdi biz diniy çeşitli manipulâtsiya olğanını köremiz. Meselâ, eger sen Rusiye Federatsiyasını öz Vatanıñ olaraq qorçalamağa azır degilsiñ, eger siz "Rusiye Federatsiyasınıñ namuslı küçük vatandaşı" nasıl olmaq kerekliginiñ qaidelerine uymağan olsañ, o zaman güna işlersiñ. Yani sen iştirakçi degilseñ, o zaman kimsiñ? Sen şübeli şahıssıñ. Sen terroristsiñ, aşırıcısıñ, terroristlerge, aşırıcılarğa qol tutasıñ. Endi ise sen de bir günahkârsıñ.
Kerçekten de, bütün bular, bular, bala aqlarınıñ bozuluvından ibaret olmağan bir şey degil, elbet de, amma bularnıñ bala fizikiy ve ruhiy sağlığına öyle emiyetli, zararlı, uzun müddetli tesiri bar ki, olarnı tedqiq etmek, qarşılıq köstermek kerek, çünki balalar böyle müitke oğrağanından qabaatlı degillerdir.
Balalar — sadece balalardır. Ve maña bir oğlançıqnıñ ikâyesi keldi, o maña açıqtan-açıq aytqan edi ki, balalar plastilin kibi olalar. Yani, balalar, büyüklerniñ olardan bir şey yapmağa tırışqanlarını añlaylar.
Bizler, kerçekten de, qızlarnıñ aqları sıqıştırılğanını körmege başlaymız, erkeklernen bağlı cinsiyet stereotipleri sıqıştırıla, "Vatanıñnı qorçala" kibi. Seniñ içün bir rol yazıldı. Şunıñ içün halqara toplulıq da böyle areket ete, daa çoq vesiqa toplay, daa çoq delil toplay, daa çoq bozuluv aqqında Avropa Şurası, Avropa Havfsızlıq ve İşbirlik Teşkilâtı, atta Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Baş Assambleyası seviyesinde qabul etilgen qararlarda daa çoq añlatmağa tırışa. Meni asıl raatsızlağan şey, siyasiy beyanatlardan konkret uquqiy qararlarğa sızıqsız keçüv. Bugün olarnıñ sayısı o qadar çoq degil.
"Balalarnı qaytaruv — soñ derecede qıyın ameliyattır"
Qaytqan ukrayin balaları, esasen, işğalden qaytqan balalardır, olar sürgünlik telükesi altında olğanları içün ailelerine tezce qoşulmaq kerekler. Ana-babalar vefat etkeni, balalar öksüz qalğanı kibi vaziyetler aqqında aytamız. Ya da, misal içün, cinaiy davalar açılğan balalar. Ve biz añlaymız ki, bala apishanege yalıñız yaramay baqqanı ya da Rusiye gimni ötkerilgen vaqıt qolunı yürekke tutmağanı içün tüşe bile. Şunıñ içün bu vaziyetler acele bir cevapnı talap ete, Melania Trampnıñ yardımınen qaytarılğan balalar arasında, bu sözniñ uquqiy manasında kerçekten sürgün etilgen balalar bar olğanını qayd etem de.
Rusiye balaları aqqında aytsaq, olar kimler? Bu balalar Ukrayinanıñ toprağında topraq işğali başlağan vaqıt buluna ediler. O yerge, belki, ana-babaları ya da qartanaları, anaları ya da babaları ya da daa bir qoranta azası bar olğanı içün keldiler. Bizler sıñırlardan ziyade halqara olğan adiy şahsiy munasebetler aqqında laf etemiz. Bu vaziyette, üçünci bir tarafnıñ, yani Melania Tramp, Vatikan, Qatar ya da başqa biriniñ yardımı kerek edimi? Yoq, kerek degil edi. Böylece olar Ukrayina migratsiya qanunlarını bozdılar. Amma kerçekten, bu, mesuliyetlikten qaçınmaq içün Rusiyeniñ daa bir areketidir.
Meselâ, Dmıtro Lubinetsniñ 2026 senesi kiçik ayda bildirgenine köre, 83 bala Qatardan qorantalarına qaytıp oldı.
Rusiye Federatsiyası bu esnasnı sadece idare ete. Bu sebepten bugün balalarnı qaytarmaq — soñ derecede qıyın ameliyattır. Vatanğa avdet etmek içün halqara, mustaqil uquqiy mehanizm yoq. Belki de, ümüt etem ki, Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Baş kâtibiniñ balalar ve silâlı zıddiyetler mahsus temsilcisi Baş Assambleyanıñ qararını yerine ketirecek, bu yañı bir şahıs, baş kâtipniñ yardımcısı Vanessa Freyzer. Ümüt etemiz ki, belki de, o, muhtemel uquqiy mehanizmniñ şeklini şekillendirecek. Amma, kerçekten aytsam, Rusiyeniñ işbirlikten vazgeçüvi şaraitinde, Vanessa Freyzerniñ Rusiyege muhtemel ziyareti ruslarnıñ areket tarzını deñiştirir, dep tüşünmeyim.
Amma Rusiye Federatsiyası sürgün etilgen balalarımız aqqında malümatnı aydınlatmasa, Adalet nazirliginiñ cedvelinde olğan 20 570 balanıñ qaytarıluvı aqqında aytmağa acet yoq. Biz bunı añlamaq ve devletniñ yalıñız qısqa müddetli siyasetini şekillendirmek kerekmiz, ve oña köre, balalarnıñ episi qaytmaycağını tüşünip, devletniñ esas vazifesi — balalarnıñ qaytarılması, amma orta müddetli ve uzun müddetlidir. Bağışlañız, amma bu pek raatsızlayıcı, biz içün raatsız olğan aqiqatnı aytmaq kerekim.
Amma balalarnıñ öz tamırlarını bilmege aqqı bar. Olar 60, 70 ve 80 yaşında, qartana ve babalar olğanda, onı alacaqlar. Ve bizim, devlet olaraq, bunı temin etmek içün borcumız bar. Qırım balalarınıñ umumiy paradigmasını da sızmamalımız. Em de olarğa nasıl munasebet köstergenlerini tüşünmek kerekmiz. Çünki 2023 senesi Moskva mehanizminiñ mütehassısları ayttılar ki, 2022 senesine qadar biñge yaqın bala ruslar tarafından qaçırıla bile. Biñ aqqında aytmasaq bile, 2014 senesi tek Qırım Muhtar Cumhuriyetinde institutsiya baqımı müessiselerinde qalğan 289 statuslı balanı hatırlamaq kerekmiz. Em de Sevastopolda (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adda) qalğan 57 bala, böyle müessiselerde ola. Yani, olar aqqında ne? Ve bilem ki, devletimizniñ olarnı qaytarmamaq, ya da olarnı unutmaq, ya da başqa türlü diskriminatsiya yapmaq imkânı yoq. Böyle bir şey yoq.
Bugün biz, mümkün olğanı qadar çoq balanı qaytarmaq içün, er türlü yardımnı, er türlü imkânnı qıdırıp, bayağı bir qarışıqlıqta bulunamız. Bu, şahmat oyunı kibi: nasıl yürgenini tüşünmey, raqip tarafında ne olğanını ve nasıl areket yapacağını tüşünesiñ.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
