Kavkaz, Texas, Latin Amerika ve atta uydurılğan dünyalar — onlarca yıl devamında bu yerler Qırımda çıqarıldı. Yarımada aman-aman yüz sovet filmi, ukrayin tarihiy dramaları ve halqara leyhalarnıñ esas kinoteatrlerinden biri edi.
Lâkin işğalden soñ Qırım ukrayin ve dünya kinosı içün qapalı oldı, Rusiye ise onı teşviqat aleti olaraq qullanmağa başladı. Ne içün rejissörlar bu yarımadanı saylağnları ve şimdi film sanayısı içün vaziyet nasıl deñişkenini Suspilne Qırım añlattı.
Qırımdaki kinonıñ inkişafı XX asırda başlandı. 1917 senesi anda Yalta kino studiyası quruldı. Soñra Yalta sovet film sanayısınıñ merkezlerinden biri oldı. Stalin Qırımnı "sovet Gollivudı" kibi yapmağa tırışa edi, dep film tenqitçisi Serğiy Trımbaç ayttı.
"1930 seneleri "sovet Gollivudı" ğayesi peyda ola. Stalin tarafından tayin etilgen Boris Şumâtskıy bu ğayeniñ gayet faal bir temsilcisi edi. Stalin özü bile yılda 800 film çıqarılacağını aytqan edi. Tez bir konveyer çalışmaq kerek edi", — dep kino tenqitçisi tarif etti.
Lâkin bu niyetleri amelge keçirilmedi. 1937 senesi film naziri Şumâtskıy öldürildi, kinematograflar ise repressiyalarğa oğradı.
"1940-1950 seneleriniñ başında Sovetler Birliginde tek üç-dört tam metrajlı film çıqarıla edi, çünki Stalin artıq çoq levhanı baqmağa küçü yetmey edi ve şunı dedi: "Bizde ne qadar çoq yahşı film çıqarıla? 20 kibi. Ve qaç şas eser çıqarıla — üç-dört. Yani 3-4 çıqarmaq kerek", — dep Trımbaç qayd etti.
Yarımadanıñ populârlığınıñ sırı onıñ coğrafik çeşitliginde edi. Rejissör Ahtem Seitablayev añlata:
"Bu ğayet güzel dağlar ve yalılar, ve bütün manzaralar. Kerçekten de, bütün fauna, yalı, yayla ve dağ yarımadanıñ küçük bir topraq qısmında dünyanıñ bütün tabiat adiseleri ve manzaralarını aynı vaqıtta çekmege imkân bere", — dep rejissör Ahtem Seitablayev tarif etti.
1960-1980 seneleri Qırımnıñ film sanası olaraq asıl inkişafı oldı. Bu yerde o vaqıtnıñ eñ paalı filmleri çıqarılğan edi:
- "Adam-amfibiya": Laspi körfezinde çıqarılğan unikal suvastı çekimleri.
- "XX asırnıñ korsanları": 90 million seyirci körgen ilk sovet uruş filmi Tarhan Qutnıñ Olenivka şeerinde çıqarıldı.
- "Qavqaz esiri": adına baqmadan, çekimler Aluştada ve Qırım dağlarında keçirildi.
Qırımnıñ populârlığınıñ sırı — tek güzellik degil, aynı zamanda çekim içün qolaylıq, dep operator Volodımır İvanov ayttı.
"Men Qırımda er şeyni çıqarıp olam. Çünki mında, esasen, er şey bar. Er türlü ola bile. Qırım menim içün er vaqıt bir çeşit kâinat uçuş meydançığı kibi körüne edi, anda er yerde ve er vaqıt olmaq mümkün edi", — dep o tarif etti.
1990 seneleri Qırımda "Roksolana" ukrayin serialı çıqarıldı. Baş rolüniñ icracısı Olğa Sumska o devirni hatırlay.
"Bu menim yaşlığım, er şeyim. Ayatımnıñ eñ güzel yılları, unutılmaycaq bir yaratıcılıq devridir. O vaqıt Qırımnıñ güzelligi meni ayrette qaldırdı. Bütün qaleler — Bağçasaray, Vorontsov sarayı, Livadiya — episini ziyaret ettik. Ve Qırım fonundan aman-aman bütün güzel manzaraları çıqarıldı", — dep aktrisa hatırladı.
Mustaqillik alğan soñ, Qırım ukrayin kinosı içün qıyın irişimli edi, dep Sumska ayttı. Sebebi — bücetniñ sıñırlı olması.
"Biz 26 seriyanı qısqa masraflarnen çıqarıp oldıq. Bu devlet bücetiniñ rekord seviyesi edi. Er şeyni coşqunlıqnen çıqarğan edik, yahşı ukrayin filmini çıqarmaq büyük istegi bar edi. Ve biz birinci edik, biz birinci olğanımız içün bundan ğururlana bilemiz", — dep Sumska tarif etti.
2000-inci senelerinden soñ Qırım "Mamay" ve "Tatar triptihi" filmleriniñ, em de ecnebiy leyhalarnıñ yeri oldı. Hususan, Simferopolda (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adte) Ceki Çan ile "Polis ikâyeleri-4" içün sanalar çıqarılğan edi, britaniyalılar ise "Şarp" seriali üzerinde çalışqan ediler.
Qırım işğal etilgen soñ ukrayin ve halqara leyhaları bu kino meydançığını ğayıp etti. Rusiye onı teşviqat levhalarını yaratmaq içün qullana.
"Olar (ruslar — muar.) Qırımnıñ teşviqat levhaları içün küçlü bir alet olğanını añlaylar. Bu areketlernen olar öz küçsüzliginiñ qanuniyleştirilmesine yol bereler", — dep Ahtem Seitablayev añlattı.
Şimdi rejissörlar Qırım manzaralarını başqa yerlerde qıdırmağa mecburlar. "Başqasınıñ duası" filmini Gürcistanda, "Evge" — Arabat körfezi ve Sivaşta, Mustafa Cemilev aqqında "Oksigen stantsiyası" filmini — Herson vilâyetinde çıqarıldı. Tolu miqyaslı istilâ başlanğan soñ Qırımnıñ küneşli yalısı Bulğaristanda çekile.
Ahtem Seitablayev dedi ki, Qırım azat etilecek soñ çıqarmağa planlaştırğan filmi — evine qaytqan qoranta aqqında.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
