1938 senesi çiçek ayınıñ 17-si — qırımtatar ziyalılarına qarşı kütleviy terror künü. Bu gece Simferopol (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) apishanesiniñ azbarında İçki işler halq komissarlığınıñ (NKVD) qurşun taqımı Stalinden emir alıp, qırımtatar ziyalılarını — yazıcı, alim, jurnalist, sanatşınas, ressam ve cemaat erbaplarını öldürdi.
Qırımtatar halqınıñ tarihında qara kün olaraq adlandırılğan bir kün aqqında Suspilne Qırım tarif ete.
"Sovet akimiyeti tamır halqlarına inkişaf etmege imkân bergende 1920 seneleri illüziya peyda oldı"
Tarihçı Gülnara Abdulayeva dey ki, 1920-nci seneleri sovet akimiyeti tamır halqlarına, hususan qırımtatarlarğa, o vaqıt Sovet Birliginde inkişaf etmege imkân bergen soñ, bir illüziya peyda oldı. Medeniyet, arheologik ve etnografik tedqiqatlar inkişaf etti. Müzeyler, mektepler, universitetler ve diger oquv yurtları açıldı.
"Bu vaqıtqa korenizatsiya, tatarizatsiya dey ediler. Amma, añlaşılır ki, bu bir illüziya edi. Başta berdiler, soñra aldılar. Azat ettiler ve soñra keri aldılar, tek bir maqsatnen, büyük ihtimalnen — halqnıñ diqqatını celp etken müim insanlarnı tapmaq, olarnıñ bilgilerini köstermek, olarnı yoq etmek içün neler yapa bileceklerini köstermek içün. Misal olaraq, Bağçasaray Hansarayındaki müzeyniñ tesisçisi ve birinci müdiri olğan Usein Bodaninskıy, Yaltadaki Şarq müzeyiniñ yolbaşçısı olğan Yakub-Kemal. Bundan da ğayrı, 1930 seneleri Simferopolda (Aqmescitte — terciman) Harkivde olğanı kibi Söz Evi quruldı, anda insanlarnı "acıttılar", çaqa ediler, şantaj ete ediler. Bu sebepten olarnı atıp öldüre ve lagerlerge yollay ediler. Öldürilgenlerniñ mezarları alâ daa belli degil. Rusiye Qırımnı işğal etmeden evel, bizde, adamlar Simferopol (Aqmescit — terciman) rayonında, Çervona Ğilkada, defin etilgenini tahmin etken eyyet bar edi. Belki de, NKVD tarafından öldürilgenlerniñ cesetleri anda alıp ketirildi. Ne qadar adam öldürilgenini alâ daa bilmeymiz", — dep o ayttı.
Gülnara Abdulayevanıñ sözlerine köre, qırımtatarlarnıñ canlandırıluvınıñ "altın devri" soñuna yaqınlaşqanınıñ ilk işareti Veli İbrahimovnıñ davası oldı. Siyaset erbabı, Qırım inqilâbiy eyyetiniñ birinci yolbaşçısı, İbrahimov qırımtatarlarnıñ milliy öz muqadderatını tayin etüv tarafdarı edi, Sovetler Birligi terkibinde kerçek muhtariyetniñ yaratılması tarafdarı edi, tasil, medeniyet, yerli idare inkişafına qol tuta edi.
1928 senesi Veli İbrahimov ''burjuaz milletçilik''te qabaatlanıp tevqif etildi. Bundan soñ kommunistik akimiyet temizelemege ve 1917-1920 senesi vaqialarında iştirak etiken ve ''Milliy Fıqra''ğa ait olğan qırımtatar siyasiy erbaplarını añlıı tarzda yoq etmege başladı.
"Bu insanlar kim ediler? Bu siyasiy elita edi. Ve bu tek eski siyasiy elita degil edi, yani Qırımda sovet akimiyeti qurulmazdan evel siyasetke kirgen insanlar. Yañı siyasiy elita da bar edi — fırqa azaları olğanlar, icracılar, akimiyetke sovet akimiyeti sayesinde keldiler. Yani bu vaziyette sovet akimiyeti, aslında, öz yaratqanlarını yoq ete edi. Zulumnıñ daa bir obyekti ziyalılar edi — ilmiy, medeniy. Yani, öz halqınıñ mirasını ögrenmege imkânı olğanlar, Bodaninskıy ya da Aqçoqraqlı kibi", — dep tarihçı Martin-Oleksandr Kıslıy añlattı.
Amma 1938 senesi basqılar dalğası eñ küçlü edi, dep Suspilne Qırımnıñ subetdeşleri qayd eteler. O, 1937 senesi professor Bekir Çoban-zadeniñ işinen başlandı.
"Bu meşur bir şahıs edi — dünyanıñ eñ meşur türkşınaslarından biri. Qırımda onı qıdıra başlağanda, o, Baquğa ketti. Azerbaycanda, o vaqıtları ziyalılarnıñ mekânı olğan Baquda, onı devlet müessiseleri ve universitetlerde çalışmağa davet ete ediler. Oña büyük ürmet kösterilgen edi, çünki o, qırımtatar tiliniñ küçlü türkologı, professorı ve tilşınası edi. Ve onıñ işinen repressiyalar zıncırı başlandı, o vaqıt qırımtatarlarnıñ — student, ziyalı, tilşınas, tarihçı, siyasetçi, yazıcı, edebiyatşınas, atta teatr erbaplarınıñ cedvelleri azırlanğan edi", — dep Gülnara Abdulayeva ayttı.
1938 senesi çiçek ayında Qırımğa Moskvadan qurşun taqımı keldi
1938 senesi saban ayınıñ 5-nde Umumiybirlik kommunistik fırqasınıñ Merkeziy Eyyetiniñ Politbürosınıñ reberligi "SSCB Yuqarı mahkemesiniñ arbiy kollegiyasınıñ mahkemesine kirsetilecek şahıslarnıñ cedveli" adlı ve Qırım MSSCnen bağlı olğan vesiqanı imzaladı. 1938 senesi çiçek ayında mahsus Moskva qurşun taqımı keldi. Olarnıñ vazifesi "Qırım Stalin cedvelleri"ne köre ükümlerniñ merkeziy ve hatasız yerine ketirilmesini temin etmek edi.
"Bunıñ tam bir vesiqalı añlatması yoq, amma belli ki, merkeziy akimiyet esnasnı şahsen nezaret etmege, Stalin emirleriniñ sert bir şekilde yerine ketirilmesini temin etmege ve yerli qurulışlar tarafından er angi keçiktirüv ya da yımşatılmasını istemey edi. Bu sebepten Moskvadaki qatillerniñ bulunması Qırımda insanlarnıñ taqdirini yerli memurlar ya da bürokratiya degil de, merkezniñ doğrudan-doğru nezareti altında belgilemek kerek olğanını qayd ete edi. İnsanlar çiçek ayınıñ 16-nda da apiske alınğan edi, bir yıl evelsi, Asan Sabri Ayvazov kibi — yazıcı, tilşınas-alim. Asan bir yıldan berli Simferopolnıñ (Aqmescitniñ — terciman) Gorkiy soqağındaki apishanede otura edi. 1937 senesiniñ devamında er kün onlarnen insannı anda NKVD apishanesi tuta edi. Ve bu yerlerden daa ne qadar adam keçkenini alâ daa bilmeymiz. Amma bu işkencehane ne şeerde, ne de Qırımda yekâne edi, amma esas işkencehane sayıla edi", — dep Gülnara Abdulayeva bildirdi.
Qurşun cedveline aşağıdaki insanlar kirdi:
- Yakub Ablâmitov — alim-kimyacı
- Yakub Azizov —alim, tilşınas, felsefeci
- Asan Sabri Ayvazov —yazıcı, tilşınas-alim
- Osman Aqçoqraqlı — tarihçı, arheolog, etnograf
- Ali Asanov — pedagog
- Usein Bodaninskıy — ressam, müzeyşınas, Bağçasaray saray-müzeyiniñ müdiri
- Cefer Ğafarov — yazıcı
- Kerim Cemaladenov — tilşınas-alim
- İbrahim Femi İsmailov — oca, müzey hadimi
- Yahya Bayraşevskiy — alim-tilşınas
- Abdullah Lâtif-zade — şair
- Mamut Nedim — jurnalist, teatr tenqitçisi
- İlyas Tarhan — yazıcı
- Seit-Celil Hattat — "Milliy Fırqa"nıñ lideri
- Bilâl Çağar — pedagog
- Fevzi Musanif — 1934-1937 seneleri Qırım MSSCniñ köy hocalığı komissarı
- Yakub Musanif — jurnalist, edebiy tenqitçi
- Server Trupçi — firqanıñ vilâyet eyyetiniñ kâtibi.
Cesetler ne yerge alıp ketirilgeni belli degil. Çoqusı kontslagerlerge yollanıldı. Olarnıñ arasında:
- Abibullah Baqqal — Qırım devlet tatar teatriniñ müdiri.
- Yakub Kermençekli — oca, I Qurultay delegatı.
- Umer İpçi — yazıcı-dramaturg.
"Çiçek ayınıñ 17-nde qurşunğa tizilgen qırımtatarlarnıñ adları şimdi belli degil. Buña daa çoq çalışmaq kerek. Olarnı 40-tan ziyade "qurşun cedveli"ne kirsetkenler", — dep tarihçı qayd etti.
Tarihçı Oleksandr Martin Kıslıynıñ fikirince, Stalinniñ Qırımdaki terori 1944 senesiniñ sürgünligine başlanğıç oldı.
"Eger biz bu eki vaqiağa kompleks olaraq baqsaq, 1930 seneleri Stalin terrorı halqnıñ faal qısmını yoq etti dep ayta bilemiz. Aksine, kütleviy sürgünlik bütün halqnı Qırımdaki evlerinden marum etti. Maqsat — er angi farqlılıqnı yoq etmek. Stalin ve firqa noqta-i nazarından bu, sovet devleti içindeki muhalifet aqımlarından özüni qorçalamaq ıntıluvı edi. Mahküm etilgen ya da qurşunğa tizilgenlerniñ episi rejimniñ duşmanları degil edi", — dep o ayttı.
Amma, buña baqmadan, halq sağ qaldı, dep Gülnara Abdulayeva qayd etti.
"Qurşunğa tizilgenler aqqında hatıra — bu sadece keder degil, bu küçniñ menbasıdır. Olarnıñ adları qaytıp kele. Kitaplar, yırlar, til, abideler qaytıp kele. Bugün bu, qırımtatarlar öz menligi, özleri olmaq, hatırlamaq, laf etmek ve öz toprağında yaşamaq aqqı içün küreşiniñ bir qısmıdır", — dep tarihçı ayttı.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
