Qırımnıñ şarqında Şçolkin şeeri yanında SSCBSovet Sotsialistik Cumhuriyetler Birligi zamanınıñ eñ büyük inşaatlarından biri — Qırım atom elektrik stantsiyası (AES) yerleşe. Qurucılığı 1975 senesi yarımadanıñ energetik teminlevi ve sanayı inkişafı maqsadınen başlandı. 1987 senesi iş toqtatıldı, eki yıldan soñ — bit toqtatıldı. 1990 seneleri qurulmağan reaktor bölüginiñ korpusı "KaZantip" festivaliniñ meydançığı oldı.
Farqlı tahminlerge köre, obyekt endi 80-90 faizge azır edi, amma stantsiya iç bir vaqıt işke tüşürilmedi. Ne içün bu leyha lâğu etildi ve yarımadada elektrik teminlevi içün ayrı AES kerekmi — Suspilne Qırım bu aqqında ögrenecek.
Qırım AES qurucılığı ğayesi 1960 seneleri SSCB yaqarlıq-energetik balansınıñ talili neticesinde peyda oldı. Mütehassıslar, 10-15 yıl içinde memleketniñ avropalı qısmı energiya resurslarınıñ qıtlığına oğray bile, dep tahmin ete ediler. Nükleer elektrik stantsiyalarınıñ büyük qurucılığı meselesi çezildi.
"Bu, Sovetler Birligi, felâketsiz, sızıqlı inkişaf etse edi, ola bile edi. Amma 70-inci yıllarda memleket silâ yarışına oğradı, iqtisadiy çöküşke oğradı ve yavaş-yavaş dağılmağa başladı. Moskvanıñ kerekli olmağan elektrik stantsiyaları yoq edi", — dep Qırım AES mevzusını tedqiq etken ukrayin jurnalisti, "Qırım.Realiyi" muarriri Mıkola Semena añlattı.
Onıñ aytqanına köre, devlet planı bir sıra şartlarnı, hususan iqtisadiy sıñırlavlar ve tehnologik telükelerni, köz ögüne almadı. Sovet Birliginde atom energiyasınıñ inkişafı, arbiy ihtiyaclar içün yaratılğan özek müessiseleriniñ uyğunlaştırılması yolunen kerçekleşti. VVER-1000 ve RVPK-1000 reaktörleriniñ esasını teşkil ete edi.
"Amma bu tehnologiyalar eskirmege başladı, ve reaktor qurucılığınıñ diger yönelişleri keñiş inkişaf almadı", — dep Semena qoştı.
Qırım AES, Ukrayinada Zaporijjâ ve Rusiyede Balakov stantsiyasında işlengen VVER-1000 reaktorları ile nümüneviy shema boyunca leyhalaştırıldı. Şçolkin leyhasında dört elektrik blokı bar edi.
Halqara energetik ve telükesizlik munasebetleri boyunca ekspert Mihail Gonçar, Qırımda elektrik energiyasınıñ qullanuv seviyesi tahminen bir blokqa teñ kele, dep bildirdi.
"Qırım AES Ukrayinağa pek kerek degil edi. Yarımada dört elektrik stantsiyasını qurmaq niyetinde olğanına baqmadan, tek bir elektrik stantsiyasını qullana edi. Stantsiyanı Rusiyeniñ cenübine elektrik energiyasını berüv içün qullanmaq mümkün olğanını tüşünsek, bu pek mümkün degil, çünki aynı vaqıtta Rostov AES qurula edi", — dep Gonçar bildirdi.
Stantsiya yalıñız yerli ihtiyaclarnı qapatmaq içün bir menba olaraq degil de, bütün-birlik energiya sistemasınıñ bir parçası olaraq baqıla edi.
1986 senesi Çornobıl AES qazasından soñ AES qurucılığı toqtatıldı. SSCB ükümeti, RVPC ve VVER-1000 reaktorları esasında aman-aman bütün bloklarnıñ qurulışını toqtatmaq qararını aldı. Qırımdan ğayrı, diger regionlarda AES qurucılığı toqtatıldı ya da toqtatıldı.
"ÇAESda RWPC tipindeki reaktorlar qullanılğan edi. Qırımda VVER qurulması planlaştırıla edi. Bu farqlı qurulış. Çornobıl qazalarında olğan grafit yavaşlatıcısı yoq", — dep ekspert añlattı.
Bundan soñ Ukrayinada da yañı atom elektrik stantsiyalarınıñ qurucılığına moratoriy kirsetildi, soñra onı lâğu ettiler. VVER reaktorları Çornobıl RPPKlarından konstruktiv olaraq farqlı olğanına ve grafit yavaşlatıcısı olmağanına baqmadan, cemiyetniñ atom energiyasına işançsızlıq seviyesi pek arttı.
Qurucılıqqa qarşı qoşma delillerden biri yarımadanıñ seysmik telükesi olaraq adlandırıldı. 1927 senesiniñ zelzelesi ve 9 magnitudalı dalğalanma ihtimalı aqqında aytıldı.
"Bu qısmen doğru edi. Amma bu kritik bir mesele olsa, onı daa leyha basamağında köz ögüne almaq kerek edi", — dep Semena qayd etti.
1987 senesi qurucılıq toqtatılğan vaqıtta, reactornen beraber esas donatmalarnıñ aman-aman episi meydanğa ketirildi. Maliyeviy yardım toqtatılğan soñ, bu donatmalarnıñ ğayrıdan tiklenüvi içün mahsus bir qurulış meydanğa ketirildi.
"Melşür tüpleri, teller, mehanizmler qıymetsiz satıla edi. Resmiy esaplar bar — metal taşlamaları kibi, ve resmiy olmağan, kerçek raqamlar birlemlerde belli", — dep ukrayin jurnalisti tarif etti.
1978 senesinden başlap, Qırım AES-niñ yanında Şçolkin şeerini — "atom şeerini", AES-niñ yoldaş şeerini qurdılar. O, qadimiy Aktaş köyüniñ yerinde quruldı, mında kimmerler zamanından berli bar edi. İnfrastruktura büyük bir energetik obyektiniñ ihtiyaclarına köre planlaştırılğan edi.
"Er kesniñ merağı ve ümüti bar edi. Amma qurucılıq toqtatılğan soñ, ciddiy içtimaiy problem peyda oldı. Birinci olaraq atomcılar ketti. Evlerde gaz yoq edi — er şey elektrik energiyasına bağlı edi. Elektrik energiyası yoq oldı", — dep Semena hatırlay.
1980 seneleriniñ soñunda ekologiya teşkilâtları stantsiyanıñ açılmasına qarşı çıqtı. Jurnalistniñ aytqanına köre, ğayrıdan quruv devrinde narazılıq areketi keniş destek aldı, amma tarafdarları aman-aman qalmadı.
Qırım AES qurucılığı 1987 senesi toqtatıldı ve 1989 senesi bitirilgen edi. 1990 seneleri qurulmağan reaktor bölüginiñ korpusı "KaZantip" festivaliniñ meydançığı oldı.
2014 senesi Qırım işğalinden soñ, AES çıqarılması aqqında fikirler ayrı Rusiye siyasetçileriniñ beyanatlarında belli oldı. 2015 senesi Rusiye Federatsiya Şurasınıñ azası Viktor Rogotskiy böyle teklifni seslendirdi. Aynı zamanda "Rosenergoatom" kontserniniñ reberligi bu teşebbüsniñ istiqbalsizligini bildirdi.
"Bir vaqıtları 90% azır olğan stantsiyadan artıq bir şey qalmadı. Reaktor kesildi ve patlav olaraq satıldı. Eski tehnologiyalarda qazma imkânsız edi, Rusiyede yañı tehnologiyalar yoq", — Semena dedi.
2014 senesinden soñ Rusiye Azov deñiziniñ tübünde Keriç boğazından keçken kabeller şeklinde energetik köpür qurulmasınen sıñırlandı. İşğalciler Aqyar (Sevastopol) ve Aqmescit (Simferopol) civarında eki SES qurdı.
Qırım AESniñ qalımtılarını yoq etmek qararı işğalci akimiyet tarafından qabul etildi. Qırım "başı" Sergey Aksönov, sabıq AES yerinde "Şolkin" sanayı parkı qurulacaq, dep bildirdi. Lâkin anda iç bir qurucılıq yapılmadı.
"İndustriya parkı qurulacaq, dep ayttılar. Amma qanunsız işğal etilgen ve dünyadan ayırılğan topraqqa kim yatırım yapacaq?", — dep jurnalist qayd etti.
Materyalnı Yanina Semenyuk azırladı.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
