Rusiyeniñ ukrayin Qırımına ilk açıq basqıları 2014 senesi degil de, daa evel — 2000 seneleri olıp keçti. O vaqıt yarımadada işğalniñ alâmetleri peyda oldı: topraq iddiaları, arbiy bulunuv, siyasiy basqı ve içtimaiy keyfiyetlerge tesir etmek içün sistematik iş.
Suspilne Qırım arhiv çekimleri, şaatlıqlar ve adise-vaqialarnıñ ardı-sıra hronologiyasını topladı, olar Qırımnıñ 2000 seneleri nasıl yaşağanını ve bu esnaslar ilerideki işğalni nasıl azırlağanını köstere.
Tuzla, 2003 senesi: birinci köstergiç
2003 senesi Rusiyeniñ Ukrayinağa ait Qırımğa topraq iddialarınıñ açıluvı oldı. Yarımadanıñ yanında yerleşken Tuzla adasından ukrayin tarafı Ukrayina devlet sıñırını bozmamağa çağıra. Bu vaqıtta Rusiye bölükleri aman-aman beş kilometr uzaqlıqta — Taman yarımadasında edi.
2003 senesi ilk küz ayınıñ 29-nda Rusiye Ukrayina ile añlaşmayıp, Ukrayina qıtasına baracaq suv anbarınıñ qurucılığını başladı. Ukrayina Tış işler nazirligi devlet sıñırınıñ bozuluvına diqqat çekip, resmiy narazılıq mektübini yolladı.
"Rusiye tarafınıñ bu areketlerini Ukrayinağa nisbeten eyi niyetli dep sayamam. Yahşı qomşular bunı yapmay", — dep o vaqıt Ukrayina prezidenti olğan Leonid Kuçma qayd etti.
Rusiyeniñ areketlerine cevap olaraq Ukrayina Tuzla adasına sıñırcılarnıñ quvetleştirilgen bölüklerini yolladı. Aynı vaqıtta Rusiyeniñ Taman yarımadasında desant ve deñiz askerleriniñ talimleri keçirile edi ve dambanıñ qurucılığı devam ete edi. Ukrayin adasından bir qaç yüz metrden az qalğan edi.
Vaziyet o qadar kerginleşti ki, Leonid Kuçma Latin Amerikasına resmiy yollanuvını toqtatıp, Tuzlağa şahsen keldi. Bundan soñ onıñ Putin ile telefon subeti oldı. Taraflar muzakerelerni başlamağa ve damba qurucılığını toqtatmağa añlaştılar.
2003 senesi ilk qış ayında Keriçte Leonid Kuçma ve Vladimir Putin Azaq deñizi ve Keriç boğazını qullanuv añlaşmasını imzaladılar. O vaqıt Rusiye Ukrayinanıñ adalarına suv anbarını bağlap olamadı. Amma 2014 senesi Qırım işğalinden soñ Rusiye akimiyeti Tuzla üzerinden Keriç boğazı üzerindeki köpür tiremelerini qurdı.
2004 senesi: ukrayin tilli mektepler ve saylavlar
2004 senesi, Ukrayina Mustaqilliginiñ 14-ünci yılında, Aqmescitte (SimferopoldaRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki ad) birinci ukrayin tilli mektep-gimnaziya açıldı. Bu vaqia yarımada içün simvolik oldı ve devletniñ Qırımdaki ukrayin gumanitar bulunuvını quvetleştirmek ıntıluvlarını qayd etti.
Aynı şu sene Qırım açıq bir saylav yönelişini numayış etti. Prezident saylavlarınıñ birinci turında Viktor Yanukoviçke saylayıcılarnıñ 69% rey berdi, ekinci turında ise — aman-aman 82%.
Ekinci turdan soñ ve saylavlarda büyük sahtelevler aqqında haberlerden soñ Kıyivde Portakal inqilâbı başlandı. Narazılıq aktsiyaları Aqmescitte (Simferopolda) de olıp keçken edi, Rusiye tarafdarları mitinglerni teşkil etken ediler.
Nezaketli ukrayinleşüv ve qarşılıq
Viktor Yuşçenkonıñ prezidentligi vaqtında Ukrayinada Qırımğa da tesir etken yımşaq ukrainleştirüv siyaseti başlandı. O, yañı ukrayin tilli mekteplerniñ açılmasını, dersliklerniñ yazılmasını ve basılmasını, em de oquv yurtlarınıñ temin etilmesini közde tuta edi.
Bu adımlar Qırımda Rusiyege qoltutqan quvetlerniñ faal qarşılığını doğurdı. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurasında bu mevzuda ciddiy munaqaşalar yüz berdi. Hususan, "tibbiy hadimlerniñ ukrayin tilinde tasil alğanı içün hastalarnıñ ayatı ve sağlığı telükege oğray" degen iddialar seslendirile edi.
"Böyle tasil alıp, olar 90% rus tilinde laf etken vatandaşlarımızğa kelecekler. Mında ise sakinlerimizniñ ayatı ve sağlığı aqqında söz yürsetile", — dep Qırım Yuqarı Radasınıñ deputatı Svetlana Savçenko tarif etti.
Qabaatlavlarğa baqmadan, sıfır yılları yarımadada ukrainlerniñ sayısı arta edi. Hususan, 2007 senesi Qırımda Ukrayina Arbiy-deñiz quvetleriniñ 15 yıllığı qayd etildi — ukrayin gemileri mavı-sarı bayraqlar altında Qırım körfezlerine kirdi.
Rusiye flotı ve Harkiv añlaşmaları
Aqyar (Sevastopol) ve Qırımda Rusiye Qara deñiz flotunıñ Rusiye tarafdarı olaraq qala. Rusiye arbiyleri yarımadağa qorantalarını ketirip, anda yerleşe ediler ve sıq-sıq hızmetten soñ anda yaşay ediler.
2010 senesi gaz şantajı ve Regionlar firqası ile siyasiy añlaşmalar neticesinde Rusiye Rusiye flotunıñ Aqyarda (Sevastopolda) bulunmasını 2042 senesine qadar uzatqan Harkiv añlaşmalarınıñ imzalanmasına irişti.
"Qırım — dava etilgen bir topraq degil. Anda, Cenübiy Osetiya ve Gürcistandan farqlı olaraq, iç bir etnik zıddiyet yoq edi. Ve Rusiye bugünki Ukrayinanıñ sıñırlarını çoqtan tanıdı", — dep Putin 2008 senesi, Rusiyeniñ Gürcistannıñ işğalindan soñ ayttı.
Faqat, Dezinformatsiya ile küreş merkezinde qayd eteler: 2008 senesi arman ayından Rusiye arbiy-siyasiy reberligi Ukrayinağa qarşı işğal ve silâlı tecavuz azırlanmasınen bağlı kompleks tedbirlerni başladı.
Qırımtatarlar ve topraq
Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytarıluvı meselesi, daa 1990 seneleri peyda olğan edi, çezilmegen edi. Qırımtatar faalleri muntazam sürette narazılıq numayışlarına çıqıp, mesken qurucılığı içün topraq berilmesini talap ete ediler.
On yıllar devamında topraq meselelerini çezmek içün onlarca komissiya çalışqan edi. Amma sıfır yıllarnıñ soñunda mesele daa keskin edi. Onı atta Ukrayina milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasınıñ toplaşuvlarında muzakere ete ediler.
"Ukrayina akimiyeti Qırım meselesine ciddiy yanaşmadı. Er kes anda olğan qarışıqlıqtan raatsızlana edi. Kıyivde de bundan yaşay ediler. Çünki qırımtatarlarğa 6 yüzlik berilmezden evel, Kıyivniñ amcaları içün 70 gektar ayırılğan edi", — dep Viktor Yuşçenko tarif etti.
Halqara Qırım sıfırlarnıñ
Sıfır yılları Qırım halqara tedbirlerniñ meydanı oldı ve ecnebiy musafirlerni qabul etti. 2004 senesi yarımadağa Qıral II Elizabetanıñ aqayı ve şimdiki Britaniya qıralı Çarlznıñ babası şahzade Filip keldi. O, Qırım cenki vaqtında Balaklav uruşınıñ 150 yıllığına keldi.
2006 senesi Ukrayinada ilk sefer Yalta civarında Avropa kubogınıñ ralli basamağı keçirildi. Aqyar (Sevastopol) ve Kezlevde (Yevpatoriyada) halqara plâj futbol oyunları keçirildi. 2006 senesinden 2008 senesine qadar Forosda "Aerosvit" halqara şahmat turnirini keçire ediler.
Sıfır yılları Qırım içün gizli, lâkin sistematik deñişmelerniñ devri oldı — Rusiyeniñ ilk topraq istilâsından başlap, soñra Kremlge yarımadanıñ açıq işğaline yol açqan şartlarnıñ şekillenmesine qadar.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım habelerine abune oluñız
