1990 seneleri Qırımda siyasiy ve içtimaiy deñişmeler devri oldı — Sovetler Birliginiñ dağılması, yarımadanıñ statusı içün küreş, sürgün etilgen qırımtatarlarnıñ qaytması ve Qara deñiz flotunıñ etrafındaki zıddiyet.
Suspilne Qırım arhivlerni işlep çıqardı ve 1990 seneleri Qırımda olıp keçken müim vaqialarnıñ kadrlarını topladı.
1991 senesi — Sovetler Birliginiñ dağılması
İlk qış ayınıñ 1-nde Qırım sakinleri bütün memleketnen beraber Bütünukrayin referendumında iştirak ete. Yarımada sakinleriniñ 54%-den ziyadesi Ukrayinanıñ mustaqilligini destekledi ve Qırım Ukrayina terkibine kirdi.
Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması
1990 seneleri qırımtatar halqı sürgünlikten Vatanına kütleviy şekilde qaytıp başladı. Amma yarımadada olarnı sınavlar bekley edi — olarnıñ evlerinde onlarca yıl devamında başqa insanlar yaşay edi. Qırım qaydnamesi olmasa, çalışmaq mümkün degil edi, yerli akimiyet ise evler ya da ev qurmaq içün topraq berilmey edi.
Bu sebepten qırımtatarlar topraqlarnı öz başına zapt etip, anda muvaqqat mesken qurmağa başladılar. Öz başına zapt etilgen topraqlarda binalar yıqılğan soñ, qırımtatarlar kütleviy narazılıq aktsiyalarını teşkil ete ediler.
1990-ıncı seneleri devamında qırımtatarlar defalarca narazılıq aktsiyalarında öz aqlarını qorçaladılar ve er yıl meydanlarda kütleviy aktsiyalarda sovet akimiyetiniñ cinayeti — halqınıñ 1944 senesi Qırımdan sürgün etilmesi — aqqında hatırlattılar.
Qara deñiz flotunıñ bölünmesi
1992 senesi o vaqıt Avropada eñ büyük olğan Qara deñiz flotunıñ bölünmesi aqqında muzakereler başlana. Bu esnas aman-aman altı yıl devam etti. SSCB dağılğan vaqıt flotta tahminen yüz biñ asker ve farqlı sınıflardan sekiz yüzden ziyade gemi bar edi.
Topaq mensüpligi printsipi boyunca flot Ukrayina nezareti altına keçmek kerek edi. Lâkin Moskva tarafından desteklengen zabitlerniñ bir qısmı ukrayin akimiyetine qarşı isyan etti.
Prezidentler Kravçuk ve Yeltsinniñ körüşüviniñ neticelerine köre, flot ekige bölünecek edi. 1995 senesi ilk yaz ayınıñ 9-da Kuçma ve Yeltsin flotunı başqa şekilde bölmege qarar berdiler — Ukrayina gaz borcu esabına bölüv böyle oldı: gemilerniñ 18,3%-i Ukrayinağa, gemilerniñ 81,7%-i Rusiyege keçti.
1997 senesi Qara deñiz flotunıñ obyektleriniñ üçünci basamağı başlandı. Ukrayina Arbiy deñiz quvetleri terkibine gemiler ve tehnika berilgen edi, çoqusı yaramay alda edi. Arbiy gemilerniñ çoqusı işten çıqarıldı ve Rusiye tarafına şikâyetsiz qabul etildi. Aynı şu sene Kıyiv ve Moskva Rusiye Qara deñiz flotunıñ Sevastopolda (AqyarRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adda) bulunması şartları aqqında añlaşma imzalaylar. O, Rusiye flotunıñ Qırımda yigirmi yıl devamında bulunmaq aqqını belgilegen edi.
Özek silâsından vazgeçüv
1993 senesi — Yalta civarında Ukrayina ve Rusiye Massandra añlaşmaları1993 senesi ilk küz ayınñ 3-nde Yalta civarındaki Massandrada Ukrayina ve Rusiye Federatsiyası arasında tizilgen dört halqara vesiqa. Añlaşmalar sabıq SSCB Qara deñiz flotunıñ bölünmesi ve Ukrayina toprağında bulunğan özek silâsınıñ yoq etilmesi meselelerini çezmege bağışlana edinı imzaladılar. Bu vesiqalarda Ukrayina, Rusiye tarafından havfsızlıq kefaletlerine qarşı özek silâsından vazgeçkenini qayd ete.
"Rusiye ve AQŞ tarafından Ukrayinağa özek silâsından vazgeçmesi içün büyük basqı yapıldı", — dep 1985-1991 seneleri Ukrayinanıñ BMTdaki daimiy temsilcisi olğan Ğennadiy Udovenko ayttı.
Qırımdaki separatizm
Sovet Birligi dağılğan soñ Rusiye Qırımdaki separatist keyflerni qızdırdı. Bu devirde yarımadada Rusiye tarafdarı lafları quvetleşe — eki vatandaşlıq ve muhtariyetniñ mahsus statusı aqqında fikirler seslene.
Qırımnıñ siyasiy meydanında Rusiye tarafdarı olğan Yuriy Meşkov peyda ola ve Cumhuriyet firqasını meydanğa ketire. 1992 senesi firqanıñ eki teşebbüs gruppası Qırımnıñ Ukrayinadan ayırılması aqqında referendum keçirilmesi içün imza toplağan edi.
Aynı şu sene Qırım parlamenti öz Anayasasını qabul ete. O, Qırımnı Ukrayina qanunlarına zıt kelgen öz idare etüvi ve prezidenti olğan devlet olaraq ilân etti. Qırım Cumhuriyetiniñ prezidenti saylavları 1994 senesi qara qış ayına belgilendi. Ekinci turda Meşkov yeñdi. O, Rusiyenen yaqınlaşuv kursını ilân ete, rubleni kirsetmege ve öz tış siyasetini alıp barmağa tırışa.
Meşkovnıñ cinaiy taqımlarnen, hususan yañı teşkil etilgen Hristian-liberal firqasınen alâqaları bar edi. Onıñ yolbaşçısı, cinaiy akimiyet Yevheniy Podanev edi.
1990-ıncı yıllarınıñ ortalarında Qırımnı cinaiy zorbalıq dalğası qaplap ala: bir qaç yıl içinde — bir daa açılmağan yedi onlarnen teşebbüs cinayetleri. Mahkemeci diger bir cinayetçiniñ cenazesinde öldürildi. Onıñ yerine kelgen Rulöv "bandit tahtı"nda tek bir afta oturdı. Yañı saylanğan firqa lideri Korçelav saylav kününde sırtından qurşunğa tizildi — onıñ ölüminden soñ firqa yoq oldı.
Yuriy Meşkov yarımadada akimiyet organlarını zapt etmege tırıştı. Cevap olaraq Kıyiv "Ukrayina qalqanı" operatsiyasını başlattı — UHHniñ "Alfa" gruppasınıñ silâlı hadimleri Qırımdaki UHHniñ idaresi binasını öz nezareti altına aldılar ve 3 ay devamında tuttılar.
"O vaqıt bizler UHHni doğrudan almasaydıq — Meşkov öz hızmetini tayin eter edi ve anda yañıdan Havfsızlıq Hızmetiniñ şekillenmesi başlanır edi. Amma kritik bir vaqıtta Kıyiv tişlerini de köstere bilgenini kösterdi", — dep UHHniñ birinci yolbaşçısı Yevhen Marçuk añlattı.
"Alfa" mahsus operatsiyası Meşkovnıñ planlarını bozıp, onı akimiyetten çıqarmağa yardım etti. Bu vaqialardan soñ o Moskovağa qaçtı. 1995 senesi Ukrayina Yuqarı Şurası qanunsız qabul etilgen Qırım Anayasasını lâğu etti. 1996 senesi ise Ukrayina Anayasasınıñ qabul etilmesinen Qırımnıñ resmiy statusını Ukrayina terkibinde Muhtar Cumhuriyet olaraq ilân etti.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
