Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ fikirince, Volodımır Zelenskıynıñ taqdim etkeni "cenkniñ bitirilmesi aqqında esas vesiqa"nıñ 20 maddesiniñ arasında qasevet doğurğan maddeler bar. Hususan, işğal etilgen Qırımnen ne olacağını tafsilâtlı añlatmaması.
O, Suspilne Qırımğa bergen izaatında bunı ayttı.
"Qırım ve diger işğal etilgen topraqlarğa kelgende, menim de birinci noqtağa dair suallerim bar. "Ukrayina suveren devlet olaraq qala" dep aytıla. Amma men, 1991 senesi halqara seviyede tanılğan sıñırlar içinde bütün topraqları boyunca suveren devlet olmasını ister edim. Men anda oturğan olsa edim, Ukrayina suverenitetiniñ ne olğanını ve onıñ qaysı topraqlarğa tarqalğanını añlatmağa istemeycek bir kimse olmağanını qayd ete edim", — dep Çubarov ayttı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, işğal etilgen topraqlarnıñ statusı meselesi diplomatik muzakerelerniñ mevzusı olacaq, dep tüşüne. Vesiqanıñ taqdim etilgen variantı — ateş toqtatılmasını temin etecek plan kibi baqılmalı.
"Lâkin bu sözler bizim öz suverenitetimizge israr etkenimizni köstere, ve bu suverenitet sıñırlarımıznen belgilene, ve sıñırlarımız 1991 senesi Sovetler Birligi dağılğan soñ tanılğan edi. Bazılarını raatsızlağan şey — mında Qırımnen, Herson, Zaporijjâ, Donetsk ve Luğansk vilâyetleriniñ işğal etilgen topraqlarınıñ qısımlarınen ne olacağını aytmaylar. Amma, bu sözlerge köre, er şey Ukrayina devletiniñ topraq bütünligi boyunca barışıq muzakereleriniñ basamağına keçe", — dep Çubarov qayd etti.
Refat Çubarovnıñ aytqanına köre, vesiqanıñ taqdim etilgen variantı — evelki variantlardan daa yahşıdır.
"Bu ukrayin variantı — rusiyelilerniñ istegenlerinden ve olar amerikalılarğa başta bergeninden daa yahşı. Men, Putin, Trampnen daa çoq "oynamağa" tırışacaq, dep eminliknen aytıp olamayım, ve o, bu variantnen razı olğanlarını kösterecek şekilde areket etecek ola, amma, aytayıq, daa çalışacaqmız. Ve men bellesem, bugün körgenimiz kibi, rusiyeliler öz istekleriniñ bazılarına israr etecekler ve böyleliknen bu vesiqa tam bir vesiqa olmaycaq", — dep o bildirdi.
Çubarov Facebook saifesinde taqdim etilgen "cenkniñ bitirilmesi aqqında esas vesiqa"nıñ cemiyette raatsızlıq doğurğan maddeleri olğanını yazdı.
"Amma Ukrayina cemiyetinde sual ve añlaşmamazlıq doğurğan bir çoq madde alâ daa bar. Bu meseleler, barışıq planında aks etilmemek kerek olğan AQŞ nazar noqtasına bağlı. Eminim ki, rusiyeliler bugün barışıq planınıñ teklif etilgen variantına qarşı çıqqanlarını bildirecekler", — dep yazdı o.
Suspilne Qırım içün Svitlana Stetsenkonen intervyuda — Refat Çubarov Qırımnıñ ne içün cenkniñ bitmesinde esas element olğanını ve Rusiyeneb "kompromisler"ge razı olsa, dünya telükesizligine ne olacağını añlata.
Hatırlatamız ki, prezident Volodımır Zelenskıy AQŞ, Avropa, Ukrayina ve Rusiye arasında 20 maddelik vesiqanı taqdim etip, onı "cenkniñ bitmesi aqqında esas vesiqa" dep adlandırdı.
O, jurnalistlernen körüşüvde bunı ayttı, dep Suspilne mühbiri bildirdi.
Qırım aqqında iç bir şey aytılmay. İlk qış ayında Amerika prezidenti Donald Trampnıñ Politico içün bergen intervyusını izaatlap, Zelenskıy Qırımnı qaytarmaq istegi aqqında soñki körüşüvde de Putinge aytmağa azır olğanını, amma şimdi işğalden qurtaruv içün küç ve destek olmağanını añlattı.
Arman ayında Volodımır Zelenskıy bildirdi ki, Ukrayina iç bir vaqıt Rusiye Federatsiyasınıñ Qırım işğaline uquqiy şekilde riayet etmeycek, çünki bu Anayasağa ve devlet suverenitetine zıt kele.
Prezidentniñ aytqanına köre, şimdi Kıyiv muzakere etilgen nazar noqtalarına Rusiye tarafından cevap bekley.
"O zaman nevbetteki adımlarımıznı ve bu ya da başqa qararlarnıñ alınması içün mümkün olğan vaqıt sıñırlarını añlaycaqmız", — dep prezident bildirdi.
Vesiqa şimdi ne aqqında ayta
1-nci madde: Ukrayinanıñ suvereniteti ğayrıdan tasdıqlanacaq. Vesiqağa binaen, Ukrayina — suveren devlettir ve añlaşmanıñ bütün imzacıları bunı öz imzalarınen tasdıqlaylar.
2-nci madde: Bu vesiqa Rusiye ve Ukrayina arasında tam ve şübesiz bir añlaşma olaraq qabul etile. Uzun müddetli barışıqnı qorçalamaq içün, kâinat insansız nezareti vastasınen uçuş sıñırını nezaret etüv mehanizmi, em de bozuluvlar aqqında erte haber etüv mehanizmi qurulacaq.
3-nci madde: Ukrayina havfsızlıq kefaletlerini alacaq.
4-nci madde: Ukrayina Silâlı quvetleriniñ sayısı barışıq vaqtında 800 biñ seviyesinde qalacaq.
5-nci madde: AQŞ, NATO ve Avropa devletleri Ukrayinağa 5-inci maddeni aks etken havfsızlıq kefaletlerini berecekler.
Rusiye Ukrayinağa istilâ etse, idare etilgen arbiy cevaptan ğayrı, Rusiyege qarşı bütün global sanktsiyalar ğayrıdan tiklenecek.
- Ukrayina Rusiyege ücüm etse ya da Rusiyege qarşı ateş açsa, havfsızlıq kefaletleri lâğu etilecek. Rusiye Ukrayinağa ateş açsa, havfsızlıq kefaletleri küç alacaq.
- AQŞ, havfsızlıq kefaletleri içün tazminat alacaq. Zelenskıynıñ aytqanına köre, bu madde şimdilik lâğu etildi: "Bu ne olğanını añlamaymız, ve bu meseleni köteremiz".
- Eki taraflı havfsızlıq kefaletleri bu añlaşmanen istisna etilmey. "Bu 30 memleketnen eki taraflı añlaşmalarımıznıñ imkânları aqqında söz yürsetile, ve biz bu imkânlarnı saqlap qalmaq isteymiz. Olar, havfsızlıq kefaletinde biznen beraber olmağa azır olğan, 30 devletten ibaret olğan İstegenler Koalitsiyasınıñ memleketleridir", — dep Zelenskıy añlattı.
6-ncı madde: Rusiye Avropa ve Ukrayinağa nisbeten istilâsızlıq siyasetini bütün kerekli qanunlarda ve bütün kerekli ratifikatsiya vesiqalarında qayd etecek, şu cümleden Devlet Dumasında (AQŞnıñ teklifi) reylerniñ çoqusınen ratifikatsiya.
7-nci madde: Ukrayina, belli bir vaqıt devamında Avropa Birliginiñ azası olacaqtır, em de Ukrayina Avropa bazarına qısqa müddetli imtiyazlı kiriş alacaqtır. Ukrayina içün Avropa Birligine kirişniñ tam tarihı şimdilik — AQŞ ve Ukrayina arasında muzakere etilgen meseledir, Avropa tarafından tasdıqlanmağan.
8-nci madde: Ukrayina içün küçlü global inkişaf paketi tasdıqlanacaq (ayrı yatırım ve kelecekte inkişaf añlaşmasında belgilenecek). Hususan, o, aşağdakilerni tahmin etecek:
- Tez inkişaf etken saalarğa (tehnologiyalar, malümat merkezleri, SZsuniy zekâ) yatırım yapmaq içün Ukrayina inkişaf fondunıñ meydanğa ketirilmesi.
- AQŞ ve Amerika şirketleri Ukrayinanen işbirlik yapacaq ve Ukrayina gaz astyapısınıñ ğayrıdan tiklenüvi, inkişafı, yañartıluvı ve çalıştırılmasına ortaq yatırım yapacaq.
- Cenkten zarar körgen topraqlarnıñ ğayrıdan tiklenüvi, şeerlerniñ ve mesken rayonlarnıñ ğayrıdan tiklenüvi ve yañartıluvı içün ortaq ğayretler yapılacaq.
- Astyapınıñ inkişafı.
- Qazma maddelerniñ, tabiiy resurslarnıñ çıqarılması.
- Dünya Bankı bu ğayretlerni tezleştirmek içün para temin etmek içün mahsus bir para paketini azırlaycaq.
- Yüksek seviyeli iş gruppası qurulacaq, kelecekte abadanlaşuv içün imkânlarnı arttırmaq içün strategik ğayrıdan tiklev planınıñ amelge keçirilmesini teşkil etmek içün, dünya maliye liderini abadanlaşuv idarecisi olaraq tayinlemek de kirsetilecek.
9-ıncı madde: Ukrayina iqtisadiyatınıñ ğayrıdan tiklenüvi, zarar körgen rayon ve bölgelerniñ ğayrıdan tiklenüvi, gumanitar meselelerni al etmek içün bir qaç fond teşkil etilecek. Maqsat — 800 milliard dollarnı aktsiya sermiyası, grantlar, borclar, şahsiy sektornıñ qoşumçaları vastasınen Ukrayinanıñ öz imkânlarını tolusınen körmesi içün celp etmektir.
- AQŞ ve Avropa memleketleri Ukrayinada açıq ve semereli yatırım yapmaq içün 200 milliard dollarlıq sermiya ve grantlar fondunı teşkil etecekler.
- Ukrayinanıñ cenkten soñ ğayrıdan tiklenüvi içün bir sıra yatırım ve diger maliyeviy aletler qullanılacaq. Bütün dünya ğayrıdan quruv institutları bu ğayretlerni quvetleştirmek ve desteklemek içün mehanizmlerni qullanacaqlar.
- Ukrayina, doğrudan ecnebiy yatırımlarnı celp etmek içün eñ yahşı dünya standartlarını qullana.
- Ukrayina körgeni zarar içün tazminat almaq aqqını saqlap qala.
10-ncı madde: Bu añlaşma imzalanacaq soñ Ukrayina AQŞneb serbest ticaret añlaşmasınıñ imzalanması esnasını tezleştirecek. AQŞ ise, Ukrayina ve Rusiye içün TÖV boyunca teñlikni istey.
11-nci madde: Ukrayina özek silâsınıñ tarqalmaması aqqında añlaşmanıñ şartlarına köre özek silâsı olmağan devlet olaraq qalacağını tasdıqlay.
12-nci madde: Zaporijjâ atom elektrik stantsiyası üç memleket — Ukrayina, AQŞ, Rusiye Federatsiyası — tarafından beraberlikte qullanılacaq. AQŞ, kontrolni teñ şekilde bölmege teklif ete, amerikalılar ise bu ortaq şirketniñ baş idarecisi olacaqlar. Ukrayina teklifleri farqlı: Zaporjjâ elektrik stantsiyası, AQŞ ve Ukrayinanıñ ortaq şirketi olacaq: 50-50. Amma elektrik energiyasınıñ 50%-ni Ukrayina ala, qalğan 50%-ni ise AQŞ ala, AQŞ ise öz tertibatını belgiley.
13-ünci madde: Eki devlet mekteplerde, cemiyette farqlı medeniyetlernen añlaşuv ve tolerantlıqnı inkişaf ettirgen, ırqçılıq ve qabarcılıqnı yoq etken tasil programmalarını amelge keçirmege vade eteler. Ukrayina AB diniy tolerantlıq ve azlıq tilleriniñ qoruvı qaidelerini kirsetecek.
14-ünci madde: Topraq bölümi.
Rusiye Federatsiyası, bu añlaşmanıñ amelge keçüvi içün öz ordularını Dnipropetrovsk, Mıkolayiv, Sumı, Harkiv vilâyetlerinden çıqara.
A variantı: Donetsk, Luğansk, Zaporijjâ, Herson vilâyetlerinde bu añlaşmanıñ tarihında ordularnıñ yerleşüv çizgisi de-fakto tanılğan çatışuv çizgisi ola. İş gruppası cenk areketleriniñ toqtatıluvı içün kerek olğan quvetlerniñ areketlerini belgilemek içün toplaşa, em de kelecek mahsus iqtisadiy zonalarnıñ parametrlerini belgilemek içün toplaşa.
B variantı: Donbas toprağında muhtemel serbest iqtisadiy zona muzakere etile — onı tasdıqlamaq içün Ukrayina kontrolindeki topraqlarda referendum keçirmege azır. Amma rey berüvde tek SİZ aqqında degil de, bütün añlaşmanıñ qol tutuvı kösterilecek. Eger qarar qabul etilse, Ukrayina, Amerika Qoşma Ştatları ve Rusiye arasında mahsus añlaşma tizilecek, o, mahsus iqtisadiy zona statusını belgileycek.
Madde 15: Em Rusiye Federatsiyası, em de Ukrayina kelecekte olacaq topraq añlaşmalarını qabul etecek soñ, bu añlaşmalarnı küç qullanıp deñiştirmemege vade eteler.
Madde 16: Rusiye Ukrayinağa Dnipro özeni ve Qara deñizni ticariy faaliyet maqsadlarında qullanmasına keder etmeycek. Ayrı bir deñiz añlaşması ve keçit aqqında añlaşma imzalanacaq, bu da gemicilik ve naqliyat serbestligini qaplap alacaq. Kinburne boğazı silâsızlaştırılacaq.
17-nci madde: Açıq meselelerni çezmek içün gumanitar eyyet teşkil etilecek.
- Bütün cenk esirleri, şu cümleden 2014 senesinden berli Rusiye tertibinde mahküm etilgenler, er kesni er keske deñiştireler;
- Tutulğan ve esir alınğan bütün vatandaşlar, şu cümleden balalar ve siyasiy mabüsler qaytarılacaq;
- Cenk qurbanlarınıñ meseleleri ve azapları içün tedbirler alınacaq.
18-nci madde: Ukrayina, añlaşma imzalanacaq soñ, saylavlarnı eñ yaqın vaqıtta keçirmege kerek. Birinciden, prezident saylavları: Şura, cenkiy vaziyetniñ sıñırlavları lâğu etilmegence, olarnı nasıl keçirmek mümkünliginiñ mehanizmini işlep çıqarmalı ve rey bermeli. Soñra parlament ve yerli saylavlar.
19-ncı madde: Bu añlaşma uquqiy ceetten mecburiy olacaq. Onıñ yerine ketirilmesini prezident Tramp yolbaşçılığında Barışıq Şurası nezaret etecek ve kefil etecek. Ukrayina, Avropa, NATO, Rusiye, Amerika Qoşma Ştatları bu mehanizmniñ bir qısmı olacaq. Bozuluvlar içün cezalar belgilenecek.
20-nci madde: Bütün taraflar añlaşmanı qabul etken soñ, ateş toqtatıluvı birden amelge keçecek.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
