Noman Çelebicihan adına batalyon — 2016 senesiniñ başında işğal etilgen Qırımnen memuriy sıñırnıñ qamaçavı vaqtında peyda olğan qırımtatar cemaat birleşmesidir. Rusiyeniñ Ukrayinağa tolu miqyaslı istilâsından soñ Silâlı quvetler erkânında aynı adı olğan göñülli arbiy bölük peyda oldı.
2022 senesi Rusiye Yuqarı mahkemesi batalyonnı terroristik teşkilât olaraq tanıdı. Amma Rusiye, tolu miqyaslı istilâdan evel olğan cemaat teşkilâtınıñ iştirakçilerini taqip ete edi. ZMINA insan aqları merkezi, "Noman Çelebicihan batalyonı davaları"nda taqip etilgen eñ az 31 insannı qayd etti. İştirakçilerden biri de müstemleke devefat etti. Böyle "davalar" çerçivesinde yaqalanğan qırımtatarlar muntazam sürette taqip etile — olarnı tutıp alalar, soy-soplarınen alâqalarını sıñırlaylar ve tibbiy yardımnı qıyınlaştıralar.
Gugurıklarnıñ tarihı
2022 senesi saban ayında Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonından Gugurıklar Qırımğa yol aldılar. Olar Rustem Gugurıknıñ anasını, 80 yaşına toldurğan qadını, tuvğanlarına alıp ketmege planlaştıra ediler. Olarnen beraber eñ kiçik altı yaşındaki qızı da bar edi. Rustemniñ apayı Viktoriya dedi ki, bu qısqa bir yolculıq olacaq kibi körüne edi, amma memuriy sıñırda er şey planlaştırılğanı kibi olmadı.
"Pasport kontroline keldik. Aqayım vesiqalarımıznen ketti, bir qaç daqqadan soñ qayttı: meni şimdilik tutıp alacaqlar, taqiqat devam etecek, dep ayttı. Men sorayım — nasıl? O da: "Bilse edim, aytar edim". dedi. Bizge ayttılar ki, qoranta yolculıqnı devam ete bile. Amma nasıl? Aydavcı vesiqam yoq, aqayım ise aydavcımızdır. Amma biz onı taşlap olamadıq", — dep Viktoriya hatırladı.
Başta Rusiye quvetçileri tutuluv 48 saat devam etecegini vade etken ediler. Qorantası memuriy sıñırdaki beklev noqtasında qaldı.
"Men, qızım ve qaynanam ile eki kün oturdıq. Bizge tek ötmek ve suv berdiler, tuvğanlarımız bizge aş bermege tırıştı, amma izin bermediler. Qızımız küçük edi, suvuq edi, amma bizler kene de bekledik", — dep qadın tarif etti. Eki kün keçken soñ, maskalı adamlar binağa kirdiler.
"Olar susıp kelip, aqayımnı alıp kettiler. Bala ağlap qıçırdı — bu qorqunçlı edi, qara urba kiygen adamlar, tek közleri körüne edi. O, bizim közümizniñ ögünde bir cinayetçi kibi fotoğa çekildi, amma bu bir numayış edi. Olar "qorqunç cinayetçi"ni nasıl tutqanlarını köstermek kerek ediler. Soñ: FSBge, Simferopolğa (AqmescitRusiye imperiyası ve Şuralar Birligi tarafından Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirüv islâatından evelki adke — terciman) alıp ketemiz dediler", — dep Viktoriya hatırladı.
Soñ sorğular, mahkeme ve yıllarnen devam etken beklev başlandı. Rustem Gugurık Noman Çelebicihannıñ batalyonında iştirak etkeninde qabaatlandı. Qorantası ve advokatı, o, ev işlerini yapıp, taksici olıp daa biraz para qazanğanını isbatlağanına baqmadan, bu delil olmadı. Mahkeme onı müstemlekede 8,5 yılğa üküm etti, şimdi o Burât Ulusında cezasını çeke.
"Oña teklif ettiler: qabaatını tanısañ, 4 yıl alırsıñ. Amma o, yapmağan bir şeyni nasıl etip itiraf ete bile? O namuslı bir insandır, ve er kes bunı bile. Onıñ içün eñ uzun müddet berdiler", — dep Viktoriya ayttı.
Rustemniñ sağlığı esirlikte bayağı fenalaştı. Apiske alınmazdan evel onıñ ağır nefes aluvı, aşqazan meseleleri bar edi, şimdi ise yürek, qulaq, tiş hastalıqları bar. Ailesiniñ doğrudan alâqası yoq.. Viktoriya ve Rustemniñ üç balası bar, eñ küçügi qızı eñ büyük basqığa oğradı. Babasını elleri kelepçelernen alıp ketkenini, Rusiye quvetçileriniñ onı yerge urğanını kördi.
"O, o qadar stresske oğradı ki, laf etkende tutuqlanmağa bile başlağan. Gece közyaşlarıneb uyanğan edi. Psikiyatrğa bardıq", — dep Viktoria ayttı. "Er kün qızım soray: "Babamnı azat eteceklermi? Men de oña: "Bekleymiz", dedim. Çünki başqa çaremiz yoq".
"Batalyon davaları"nıñ mabüslernden birisiniñ ölümi
Geniçesk rayonınıñ Rıkove köyünden siyasiy mabüs Rustem Virati işğalciler tarafından Noman Çelebicihan adlı qırımtatar göñülli batalyonında iştirak etkeninde ve Qırımnıñ iqtisadiy qamaçavına yardım etkeninde qabaatlandı. O, Rusiyeniñ Ulyanovsk vilâyetindeki Dimitrovgrad şeeriniñ tüzetüv müstemlekesinde vefat etti. Rustem Virati 1964 senesi ilk qış ayınıñ 28-nde dünyağa keldi. Aydavcı ve taksi aydavcısı olıp çalışa edi, apayı, üç balası ve beş torunı bar edi. O, 2023 senesi saban ayınıñ 16-nda Rıkove şeerinde tutuldı. Tintüv vaqtında vesiqaları alındı, 2016 senesi işğal etilgen Qırımnen memuriy sıñırnıñ qamaçavında iştirak etkeni içün nişan ve vesiqa tevqif içün resmiy sebep oldı.
Birinci kere tevqif etken soñ onı urdılar ve yolda qaldırdılar, o ise evge qaytmağa mecbur oldı. Ertesi künü işğalciler ekinci kere evini tinttiler, soñ Rustem Virati kene tutuldı. İlk dört ay devamında qorantası adamnıñ bulunğan yerini bilmey edi. Başta Çonğardaki 2-nci SİZOda tutuldı, soñ Ufağa avuştırıldı, soñ Dimitrovgraddaki sert rejimli müstelekege avuştırıldı.
İşğalli Geniçesk mahkemesi onı sert rejimli müstemlekede sekiz yılğa üküm etti, prokurorlıq ise 15 yıl istedi. Oturışlar qapalı şekilde keçirildi, soy-sopları ve mustaqil advokatlar yoq ediler. İşğal etilgen Qırımdan ketirilgen şahıslar qabaatlav içün kerek olğan delillerni berdiler. Şaatlardan biri, Rustemniñ toplaşuvlarda başı bağlı olğanını bildirdi, bu ise, zorbalıqqa oğratılğanını kösterdi. Apiske alınmazdan evel sağlıqlı edi, amma müstemlekede sağlığı pek fenalaştı. Adamnıñ ayaqları şişti, aqcigerinde şingenlik toplandı, qanında şeker seviyesi köterildi. Bu sene kiçik aynıñ 7-nde qorantasına soñki kere telefon açtı, bundan soñ siyasiy mabüsniñ ölümi belli oldı.
Otuz sahte dava
Uquq qorçalayıcılar qayd eteler ki, Noman Çelebicihannıñ batalyonında iştirak etüv davaları siyasiy ola, işğalciler olarnı eali üzerinde nezaret aleti olaraq qullanalar. ZMINA insan aqları merkezi, "Noman Çelebicihan batalyonı davaları"nda taqip etilgen eñ az 31 insannı qayd etti. Qırım işğal etilgen soñ 2025 senesine qadar 28 insan apis cezasını aldı, eki kişi 2023 senesi azat etildi.
"Biz eñ az 31 davanı qayd ettik. Olardan 28 adamnıñ ükümleri endi bar, ekisi ise 2023 senesi azat etildi — bu Kadır Ovedem ve Aydın Mamutov, olar 2019 senesi 5 yılğa mahküm etilgen ediler. Qayd etmege isteyim ki, olar bütün apis cezalarını çekkenler", — dep ZMINA leyhaları meneceri Viktoriya Nesterenko qayd etti.
Onıñ aytqanına köre, esas dinamika 2022 senesinden soñ közetile — o vaqıt 26 yañı tevqif qayd etildi, olardan 14-ü Herson vilâyetiniñ işğal etilgen qısmında oldı. Bu "davalar"nıñ çoqusı "qanunsız silâlı birleşme"de iştirak etkenine dair qabaatlavlarnen bağlı. Ceza müddeti 3,5 yıldan 12 yılğa qadardır.
"İnsanlarnı başta Qırımdaki SİZOda tutalar, soñ Rusiyege etap eteler — Minusinsk, Vladimir merkezi, Astrahan. Biz soy-soplarımızdan etaplar ve şarait aqqında malümat alamız", — dep Nesterenko añlattı.
Uquq qorçalayıcılar işkence ve tibbiy yardım kösterilmemesi aqqında malümatnı elde ettiler. Böylece, Rustem Gugurıknıñ apayı, eşitme qabiliyetini ğayıp etüv ve ağır sağlıq meselelerine ketirgen işkenceler aqqında bildirdi. Diger bir adise Herson vilâyetindeki Rıkove köyünden Seydali Smailovağa bağlı. Ayaqları kesilgen bir saqatnı FSB hadimleri hırsızladılar, urdılar ve elektriknen azapladılar, soñ ise Noman Çelebicihan batalyonında iştirak etkenini kamera qarşısında itiraf etmege zorladılar.
Umumen Rıkove köyünde 2022 senesinden berli eñ az 10 tutulğan kişi aqqında haberimiz bar, olarnıñ episine istilâcılar Çelebicihan batalyonında iştirak etkenleri aqqında "davalar" uydurğanlar.
"Bu davalar nasıl yapılğanını köstergen açıq misaller bar. Meselâ, Rustem Gugurık qorantası tarafından işkence ve tibbiy yardım kösterilmegeni aqqında bildirgen edi, bundan soñ o, eşitme qabiliyetini coydı. Diger bir adise — Smailov Seydali. Onı elektriknen azaplandıra ediler, tişlerini sındırıp, batalyon resmiy olmağanı içün olmağan şeylerni itiraf etmege mecbur ete ediler", — dep Nesterenko tarif etti.
Uquq qorçalayıcılarnıñ aytqanlarına köre, siyasiy mabüsler arasında 50 yaşını toldurğan ve hronik hastalıqları olğan insanlar bar, Rusiye müstemlekelerinde ise tedaviylev içün şarait yoq. Mahküm etilgenlerniñ çoqusı — qırımtatarlardır. Belgilengen 31 vaqiadan 26-sı — qırımtatar halqınıñ temsilcileriniñ taqip etilmesidir.
"Biz bu davalar uydurılğan dep sayamız. İşğal etilgen topraqlarnıñ ealisini qorquzmaq içün yapılğan siyasiy basqıdır. İnsan aqları ve halqara gumanitar uquqnıñ qaidelerini bozğan apishanelerde de basqı devam ete", — dep Viktoriya Nesterenko yekünledi.
Uquq qorçalayıcı ayrıca qayd etti ki, "Noman Çelebicihan batalyonı davaları" 2022 senesinden soñ hususan yañı işğal etilgen topraqlarda qırımtatarlarnı taqip etüvniñ yañı mehanizmi oldı.
"Bu yañı basqı mehanizmi dep aytmaq mümkün. Qırımda insanlar esasen diniy sebeplerden taqip etile ediler, yañı işğal etilgen topraqlarda ise batalyonda iştirak etüv davaları uydurıla. Rusiye içün bu daa aqiqiy körüne, çünki anda arbiy areketler yapıla. Bu qırımtatarlarğa qarşı yapılğan taqiplerniñ yañı aletlerinden biridir", — dep Nesterenko añlattı.
Telegram, WhatsApp, Facebook, TikTok ve YouTubede Suspilne Qırım haberlerine abune oluñız
